Buryn myna dúnıede Allannyń qudiretinen, keıbir pendeniń kesir-kesapatynan tórt músheniń birinen aıyrylyp, júzderin muń shalǵandardy kórgende: «Apyr-aı, á, buǵan ne dersiń?» dep tiksinýshi edik. Qazir ol jaǵynan «ókpesi» joq, áıtse de oı-sanasy olqylaý, nıeti, ynsaby, ulttyq uǵymy kemdeý, qulqyn, baılyq degende jaryq jalǵanǵa ákelgen áke-sheshesin de umytatyn, izet pen ınabat jaǵy suıylǵan, keýdesin «jel» kernegen súıkimsiz qylyq ıeleri kóldeneńdese, tiksinetin boldyq. Biz ekinshisin eleýsiz qaldyryp, birinshisi jaıly oı terbep kórsek deımiz. Ony naqty keıipkermen dáıektegendi jón dep sanadyq. Qazir bul yńǵaıdaǵy adamdar zamanǵa qaraı joqtan bar jasaýǵa, sóıtip, músirkeýden qutylýǵa qulshynyp júr. Sonyń dán sekildi dáıegin Almaty túbindegi «Kóktem» shıpajaıynan kórip edik.
Buryn myna dúnıede Allannyń qudiretinen, keıbir pendeniń kesir-kesapatynan tórt músheniń birinen aıyrylyp, júzderin muń shalǵandardy kórgende: «Apyr-aı, á, buǵan ne dersiń?» dep tiksinýshi edik. Qazir ol jaǵynan «ókpesi» joq, áıtse de oı-sanasy olqylaý, nıeti, ynsaby, ulttyq uǵymy kemdeý, qulqyn, baılyq degende jaryq jalǵanǵa ákelgen áke-sheshesin de umytatyn, izet pen ınabat jaǵy suıylǵan, keýdesin «jel» kernegen súıkimsiz qylyq ıeleri kóldeneńdese, tiksinetin boldyq. Biz ekinshisin eleýsiz qaldyryp, birinshisi jaıly oı terbep kórsek deımiz. Ony naqty keıipkermen dáıektegendi jón dep sanadyq. Qazir bul yńǵaıdaǵy adamdar zamanǵa qaraı joqtan bar jasaýǵa, sóıtip, músirkeýden qutylýǵa qulshynyp júr. Sonyń dán sekildi dáıegin Almaty túbindegi «Kóktem» shıpajaıynan kórip edik.
Shıpajaı aýmaǵyndaǵy «Jylqynyń minsiz qara tóbelindeı» dep kilem tektes gúlderge, taldap órgen qyz burymyndaı aǵashtarǵa demalýshylar qyzyǵa qarap júretin. «Osyny ósirgen kim? Babyna keltirgen baǵban qandaı adam eken?», dep tamsanǵandar az bolmaıtyn. Erteńgisin qydyrystap júrsem, ashań kelgen qaratory jigit sol qolyna ustaǵan qaıshymen aǵashtardyń butaǵyn syrtyldatyp qıyp jatyr. Qaıshynyń bir tutqasyna bekitken aǵash arqyly saýsaqtary joq oń qolynyń tuqylymen ara-arasynda demep qoıady. О́zimen birge ala júretin oryndyǵyna, ne satysyna shyǵyp boılap ketken gúl, bolmasa aǵash butaqtaryn qııady. Bir qyzyǵy, gúlderdiń, balań jap-jasyl aǵashtardyń «murtyn» basqan soń, shash alatyn sheberdeı tórt jaǵynan túgel qarap, «úrpıip» turǵan birer taldyń ózine erekshe mán beredi. Shıpajaıǵa kireberistegi dóńeske, aǵash butaqtaryna kádimgi uıa jasalynyp, «qustardy» qonaqtatyp qoıǵan. Odan sál tómen eliktiń bir laǵy «jaıylyp» júrse, ekinshisi kók shalǵynnyń arasynda «uıyqtap» jatyr. Dızaın dep júrgenińiz osy bolsa kerek. Oı-qııalyń myqty bolsa, jaınatyp jiberý túk emes kórinedi. «Qalyń ósken aǵashtan alýan keskinder, beıneler jasaǵan bul azamat emes shyǵar» dep edik. Sóıtsek, pendelikpen myna ásemdikti sol qolǵa qımaǵan ekenbiz. Birneshe kún baqylaǵannan keıin baryp, gúlge, ár aǵashqa sán bergen sol qoldyń ıesi ekenine kóz jetti. Taǵy qyzyqtyrǵan bir nárse, kózi móldirep, qulaǵy edireıip, quıryǵy bulań qaǵatyn, aǵash butaqtaryn zýlap júretin qońyr qyzyl tıyn demalýshylardan aýlaq júrgenmen, myna sol qoldyń ıesin baıqap qalsa, qaraǵaı butaqtaryn jaǵalap jetip keledi. Ol ózi jıǵan qaraǵaıdyń jańǵaqtaryn sol qolymen berip jatqanyna, ekeýara «kúbirlesip» turǵanyna talaı kýá boldyq. Jumysta júrgende uıaly telefonynan án áýelep turady. Arasynda ásem sazǵa ózi de qosylatyny bar.
Tildestik, aty-jóni – Qýrhan Olımov eken. Jasy 53-te, eki ul, bir qyzdyń ákesi, jeti nemereniń atasy bolyp shyqty. О́zbek eliniń Samarqan oblysynan kelip, aqsha taýyp júrgen jaıy bar. Keı azamattar «Ondaılar ózimizde de bar ǵoı» der. Biraq, bir qolmen, onyń ózinde sol qolmen jumys isteý ońaı emes ekeni anyq. «Eki qolǵa bir eńbek joq» dep alaqan jaıyp otyrǵandar az ba? Nıet solarǵa sabaq bolsyn degendik.
– On bes jasymda toqqa túsip, oń qoldan bilezikke deıin aıyryldym. Zeınetaqy taǵaıyndady, ózegim saý, kóz jaınap, basta sapyrysqan oılar «zeınetaqyny mise tutyp otyra beresiń be?» deıdi. Otbasy, oshaq qasynda qala berseń, jaryń da jaqtyrmaıdy eken. Onyń ústine KSRO kúırep, bodan jurttar bostandyǵyn alyp jatty. Alasapyran tirlik talaıdyń esin aýdardy. Sýret túsirýmen aınalystym. Odan túsken tabys tiske syzdyq bola qoımady. Ákem baǵban edi, sol jolǵa tústim. Sýret túsirýdi de qatar alyp júrdim. Sebebi, onda tabys kózi az bolǵanmen, ómir qubylystary, tabıǵattyń tosyn kórinisteri, tóńirektegi adamdardyń tirlik tynysy jatyr. Ony qalaı eleýsiz qaldyrarsyń, – deıdi ol.
Sóıtip, tyrbanyp eńbek etip júrgende Qazaq elinde júrgen tanystary habarlasyp, shıpajaıǵa bir myqty baǵbannyń kerek bolyp turǵanyn aıtyp, «Soǵan sen kelseńshi» depti. Alǵashynda qalaı bolar eken degen kúmánmen tirlikti qabyldamaı, artynan kelýge bekinipti. Jol boıy «Myna sol qolyńmen ne bitiresiń? Jer qazyp, topyraq qopsyta alasyń ba?», dep qaıtaryp jiberse, qaıtemin!» degen oı mazasyn alypty. Táýekelge bel býǵan ol shıpajaıyna keledi. Kúmándanǵandar da tabylady, biraq sonyń bárin tynymsyz eńbek jeńip shyǵady. Jer qazyp, topyraq qopsytýdy da múltiksiz oryndaıdy. Gúl men aǵashty ósirip, baptaýdyń ózi bir óner ekenin aıtyp, óz áýletiniń ata kásipke adaldyǵyn alǵa tartady. Arǵy jaǵyna barmaǵanda atasy, ákesi, ózi, kenje balasy baǵban ekenin maqtanyshpen jetkizedi. Baǵbannyń keremet mamandyq ekenine dáıekter keltirip, onyń qyr-syryn tom-tom kitaptardan oqyp bilgenin eske salady. «Ondaı kitaptardyń qatarynda Aleksandr Ganıchkınniń «Ensıklopedııa sadovoda ı ogorodnıka», Mıranda Smıttiń «Razmnojenııa rastenıı», Iýlııa Tadeshtiń «Tıýlpanovoe schaste», taǵy basqalar bar. Teorııalyq bilimdi osylardan alyp, tájirıbeni ózim jasaımyn», – deıdi.
«Bir gúldiń sortyn ósirer aldynda baǵbandyq týraly jazylǵan kitaptarǵa úńilemin, sýretterge qaraımyn, dızaınyn aq qaǵazdyń betine túrli boıaýlarmen salyp, ony fotoapparatqa basyp, úlken etip shyǵaryp, ilip qoıamyn. Odan keıin de birneshe ret qaıtadan ózgerister jasaımyn. Ábden bolǵan kezde «Ony qaı jerge ósirsem jaınap shyǵady» degen oı mazalaıdy. Aqyry degenime jetip, eńbegim jemisin bergen kúni bir jasap qalatynym bar», – degen Q.Olımov barlyq jaǵdaıdy jasaǵan shıpajaı basshylyǵyna, ujymyna sheksiz rızalyǵyn bildirdi. Meıirimdi jandardyń mol ekenin aıtty. Elden alysta júrgende mundaı jaqsy salt kez kelgen halyqta bola bermeıtinin alǵa tartty. Jylyna úıine úsh-tórt aıǵa ǵana baratynyn, adamǵa qamqor ortada júrý ómirge degen qulshynysty, jumysqa degen umtylysty arttyratynyn tilge tıek etti.
Iá, adamnan qudiretti ne bar. Qyr jelkesine shyqqan qyrsyqty silkip tastap talpynsa baspaıtyn jol, aspaıtyn asý joq. Men bul oıǵa ózbek jigitimen áńgime ústinde, sińirgen eńbeginiń nátıjesin kórgen kezde kelgenim anyq. Ol tek gúl ósirip, aǵash baptaýshy ǵana emes, oı sanasy da bıik jan eken. Qazaq ánderiniń eń súbelisin uıaly telefonyna tizip alǵan. Qoly bosaı qalsa Almatydaǵy kitap dúkenderin aralap, tabıǵatqa qatysty qundy dúnıelerdi alyp oqıtynyn sózinen ańǵardyq. Arasynda qazaqtyń aqyn-jazýshylarynyń da aty-jónin aıtyp otyrady. Qazaq ánshileri Q.Baıbosynov, B.Tileýhan, R.Stamǵazıev, Q.Nurtas, ózbek ónerpazy Sh.Shoraevtar týraly da oı sabaqtaıdy. Keıbir oń qolǵa bergisiz sol qoldyń ıesi: «Qazaq baýyrlardyń nıeti keń ǵoı. Sol nıetke qaraı Táńirim baılyqty da, baqytty da, baqty da bergen», dep tamsanyp qoıady.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.