Abaı shyǵarmalarynyń basty ıdeologııalyq qazyǵy – «qalyń eli, qaıran jurty qazaǵynyń» boıyndaǵy kemshilikterdi joıyp, ǵylym-bilimdi meńgergen, «aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustanǵan», «bes nárseden qashyq, bes nársege asyq bolǵan» bereke-birligi jarasqan, oı-órisi damyǵan halqynyń bolashaǵy, tálim-tárbıesi, ǵylym-bilimi.
Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» jáne «Abaı – rýhanı reformator» baǵdarlamalyq maqalalarynda aıtylǵandaı: «Abaıdyń shyǵarmalaryna zer salsaq, onyń únemi eldiń alǵa jyljýyna, ósip-órkendeýine shyn nıetimen tileýles bolǵanyn, osy ıdeıany barynsha dáriptegenin baıqaımyz. Al ilgerileýdiń negizi bilim men ǵylymda ekenin anyq bilemiz. Abaı qazaqtyń damylsyz oqyp-úırengenin bar jan-tánimen qalady».
Biz búkil álemdi aqyl-oı men parasatty paıym arqyly ǵana moıyndata alamyz. Zaman talabyna saı bilim alý ıntellektýaldy ult qalyptastyrýǵa jol ashady. Ǵylym-bilimdi tereń meńgerý – bolashaǵy máńgilik eldiń mańyzdy baǵytynyń biri. Rýhanı kemeldilik te, ulttyq tanym men tárbıe de bilimmen molaıa túseri haq. Sol bilimge bastar, keleshek urpaqqa da, búgingi zamandastarymyz barshamyzǵa da «óshpes ómir, taýsylmas mal bererlik» temirqazyqtaı jol kórseter «bilimdi danyshpanymyz» tur emes pe?! Endeshe Shákárim Qudaıberdiuly aıtqanyndaı «aqylyn teginge satqan» Abaı murasyna únemi súńgı bersek, tereńge boılaı túserimiz anyq. Rýhanı baılyq ta, kemeldilik te sol tereńdikte. Aqynnyń ózi:
Malda da bar jan men tán,
Aqyl sezim bolmasa.
Tirshiliktiń nesi sán
Tereńge bet qoımasa, – deıdi emes pe?! Al sol tereńdik Abaı murasynda jatyr ǵoı.
Hakim Abaı aıtqan ár sóz, qundy oı ómirsheńdigimen mańyzdy. Qansha ýaqyt ótse de, zamana kóshiniń ár kezeńde de mańyzy artyp kele jatqany anyq.
Shyndyǵynda qazirgi tańda da «Oqyǵan biler ár sózdi» degendeı ǵylym-bilimge den qoıýymyz qajet. «Ǵylym tappaı maqtanbaýymyz, О́ner tappaı baptanbaýymyz» kerek. «Artyq bilim kitapta, erinbeı oqyp kórýge» dep kitapqumarlyǵymyzdy arttyryp, «О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap» tek bilimge, aqylǵa, eńbekke senýimiz qajet. Sol sebepten de qazirgi naryqtyq zamanda bos jatpaı «Eginniń ebin, Saýdanyń tegin, Úırenip oılap, mal izde», – degenindeı jantalasa eńbek etý qajet. «Aqyl tappaq, mal tappaq, adal júrmek» kerek. «Adal bol – baı tap, Adam bol – mal tap», – deıdi Abaı. Al mal tabýdyń da negizi – bilim men ǵylymda ekendigi aqıqat.
«Biz ǵylymdy satyp mal izdemek emespiz», «Kerisinshe, el dáýletti bolýy úshin ǵylymdy ıgerý kerekpiz», – deıdi Abaı hakim. Aqyn aıtqandaı «Dúnıe de ózi mal ózi, ǵylymǵa kóńil bólseńiz» emes pe qazirgi tańda da.
Túbinde baıandy eńbek – egin salǵan
Jasynan oqý oqyp, bilim alǵan.
Bı bolǵan, bolys bolǵan óner emes,
Eńbektiń budan ózge bári jalǵan.
Al olaı bolsa ǵalymdyq joldyń alǵashqy bastamalary qalaı bolmaqqa kerek?!
Abaıdyń aıtqany – eń aldymen, ǵylymdy meńgerýdiń, bilimdi bolýdyń basty maqsaty «proshenıe jazýǵa» emes, ıakı bolmasa «ıa tilmash, ıa advokattyq» emes, qazirgi zamannyń tilimen aıtsaq, qur jalpy bilim alyp qana qoımaı, «paıda oılamaı, ar oılaǵan» tereń ǵylym jolyna bet berý, órkenıettiń kókjıegine bilim men ǵylym arqyly barý.
Ǵalym bolmaı, nemene,
Balalyqty qısańyz.
Bolmasań da uqsap baq
Bir ǵalymdy kórseńiz.
Ondaı bolmaq qaıda dep,
Aıtpa ǵylym súıseńiz.
Bilgenderdiń sózine
Mahabbatpen erseńiz.
Mine ǵylym jolyn tańdaǵan adamnyń baspaldaqtary osylaı bastalary haq! Jáne de:
О́ziń úshin úırenseń,
Jamandyqtan jırenseń,
Ashylarsyń jylma-jyl.
Bireý úshin úırenseń,
Bireý bilmes, sen bilseń
Bilgenińniń bári – tul.
Abaı ulaǵatynyń ereksheligi – jalpy bilimdi bolýdy emes, tereń ǵylym izdenýdi nasıhattaý. Jáne ony jeke basyńnyń qamy úshin emes, adamı qasıetter negizinde halqyńa paıdasy tıer bolýy shart. Ári ol bilgenińdi eshkimge ary úıretpeseń, ne qajetińe jaratpasań qur maqtan úshin bilgenniń qundylyǵy joǵy basa aıtylǵan.
Osy aıtylǵandar qara sózderinde de keńirek aıtylǵan. Otyz jetinshi sózinde: «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń; adamshylyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen kulynyń biri bolasyń», deıdi.
Abaı Hakimniń: «Bilim-ǵylym úırenbekke talap qylýshylarǵa áýeli bilmek kerek. Talaptyń óziniń biraz sharttary bar. Olardy bilmek kerek, bilmeı izdegenmen tabylmas», – dep bastalatyn 32-shi qarasózi osy bilim-ǵylymdy taza meńgerý joldaryna arnalǵan.
Eń áýeli: «Bilim-ǵylym tabylsa, ondaı-mundaı iske jaratar edim dep, dúnıeniń bir qyzyqty nársesine kerek bolar edi dep izdenbekke kerek», – deıdi. Iаǵnı eń aldymen bilmekke degen qushtarlyqtyń, ishki mahabbattyń mol bolýy shart. Bilim men ǵylymǵa qumarlyq pen yntyqtyqtyń nátıjeli bolary haq. Bilgen dúnıege rahattanyp, bilmegendi mahabbatpen izdengende ǵana kóńilińe ǵıbrattanyp saqtaıtynyń da anyq. Shynynda da: «Adamnyń kóńili shyn meıirlense, bilim-ǵylymnyń ózi de adamǵa meıirlenip, tezirek qolǵa túsedi. Shala meıir shala baıqaıdy».
«Ekinshiden – ǵylymdy úırengende, aqıqat maqsatpen bilmekke úshin úırenbek kerek. Bahasqa bola úırenbe, azyraq bahas kóńildi pysyqtandyrmaq úshin zalal emes, kóbirek bahas adamdy túzemek túgili buzady», – deıdi Abaı.
Kelesi sharttardyń biri – «árbir haqıqatqa tyrysyp ıjtıhatyńmen kóziń jetse, sony tut, ólseń aırylma». Iаǵnı bilgenińdi óziń tolyq qurmettep ózińe qondyryp alý, boıyńa sińirip beriktendirý. Eger óziń qurmettemeseń ózgeniń de qurmeti bolmasy anyq.
«Tórtinshiden – deıdi Abaı, – bilim-ǵylymdy kóbeıtýge eki qarý bar adamnyń ishinde: biri – mulahaza qylý, ekinshisi – berik muhafaza qylý. Bul eki qýatty zoraıtý jahatinde bolý kerek. Bular zoraımaı, ǵylym zoraımaıdy».
Besinshiden – aqyl keseli degen tórt nárseden qashyq bolý kerek deıdi. Osy aqyl keseline, ıaǵnı estigen nárseni umytpastyqqa qatysty 31-qarasózde aıtylǵan bolatyn. «Áýeli – kókiregi baılaýly berik bolmaq kerek; ekinshi – sol nárseni estigende ıa kórgende ǵıbrátlaný kerek, kóńildenip, tushynyp, yntamen uǵý kerek; úshinshi – sol nárseni ishinen birneshe ýaqyt qaıtalap oılanyp, kóńilge bekitý kerek; tórtinshi – oı keseli nárselerden qashyq bolý kerek», – deıdi Hakim. Oı keselderine ýaıymsyz salǵyrttyq, oıynshy-kúlkishildik, ıa bir qaıǵyǵa salyný, ıa bir nársege qumarlyq paıda bolý jatady. Osy tórt dúnıe aqyl men ǵylymdy tozdyratuǵyn nárseler deıdi aqyn.
«Altynshydan – ǵylymdy, aqyldy saqtaıtuǵyn minez degen saýyt bolady. Sol minez buzylmasyn! Kórseqyzarlyqpen, jeńildikpen, ıa bireýdiń orynsyz sózine, ıa bir kez kelgen qyzyqqa shaıqalyp qala berseń, minezdiń beriktigi buzylady. Onan soń oqyp úırenip te paıda joq. Qoıarǵa orny joq bolǵan soń, olardy qaıda saqtaısyń?», – degendeı eń bastysy «toqtaýlylyq, qalypty shydamdylyq» bolyp, minez beriktigi buzylmas myqty bolǵanda adam da nátıjelerge qol jetkizeri haq.
Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,
Sonda tolyq bolasyń elden bólek.
Jeke-jeke bireýi jarytpaıdy
Jol da joq jarymesti jaqsy demek.
Aqylda ashý da joq, kúlki de joq,
Týlap, qaınap bir júrek qylady álek.
Bireýiniń kúni joq bireýinsiz
Ǵylym sol úsheýiniń jaıyn bilmek.
Abaı Qunanbaıulynyń osy óner-bilimge qatysty aıtqandary, ǵylymdy úırenbekke talap qylýshylarǵa bergen aqyl-keńesi, aqyn ǵıbraty qansha ýaqyt ótse de mańyzyn da, qundylyǵyn da esh joıǵan joq, joımaıdy da. «Kókiregi sezimdi, tili oramdy jastarymyz» talaptanyp, Abaı ustanǵan joldy basshylyqqa alsa, ǵylym-bilimdi tereń meńgerse elimizdiń de bolashaǵy jarqyn bolary sózsiz.
Sondyqtan da ultymyzdy jańǵyrtý isinde hakim eńbekterin basshylyqqa alýymyz, ol murany utymdy paıdalanyp, Abaı sóziniń búgingi zamanymyz úshin kókeıkestiligi men aqyn shyǵarmalarynan halqymyz mol taǵylym alý qajettigin nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek.
Synalar, eı jigitter keldi keziń,
Sáýleń bolsa, bermen kel talapty eriń.
Jan qumary dúnıede nemene eken
Sony bilseń – árneni bilgenderiń, –
degendeı «bilmekke qumarlyq» negizgi ustanym bolmaqqa kerek.
Abaıdyń basty maqsaty men armany – elimizdiń bıik órkenıet qatarynda bolýy, halqymyzdyń «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» qasıetimen daralanýy. Ǵylym-bilim jolyna úndegen, adamzattyń bárin mahabbatpen súıýge shaqyrǵan, tolyq adamnyń qasıetterine negizdegen, Allanyń hıkmetin sezý joldary aıtylǵan Abaı murasynyń daralyǵy da, danalyǵy da aldaǵy ýaqytta jarqyraı bereri haq!
Jandos ÁÝBÁKIR,
Shákárim ýnıversıteti «Abaı» ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent