Qazir qaı jerden de beli qatpaı jatyp beınetke batyp júrgen balalardy jıi kóretin boldyq. Keıde bazardaǵy satýshylar arasynan mektep oqýshylaryn da kózimiz shalyp qalady, marshrýtty kólikke minseń kondýktorlardyń kóbi taǵy sol kámeletke tolmaǵandar ekendigin baıqaısyń. Mundaıda «Eńbekke jastan, ónerge bastan» dep ózimizdi aldap qoıatynymyz bar. Biraq, osy kórinister bizde bala quqyǵyn qorǵaýdyń naqty kórsetkishi sekildi kórinedi de turady.
Bıylǵy mamyr aıyndaǵy málimet boıynsha oblysta kámelettik jasqa tolmaǵan 277 myń 818 bala bar eken. Osy balalardyń quqyqtarynyń qorǵalýyn qalalyq jáne aýdandyq bilim bólimderindegi qamqorshylyq jáne qorǵanshylyq organyndaǵy 19 maman baqylap otyr.
О́tken dáýirdiń tanymy bólek qalamgeri Lev Tolstoı «Baqytty otbasylar bir-birine uqsas keledi. Al ár baqytsyz shańyraqtyń ózine tán qıyndyqtary bar» demeı me. Balanyń bar jaǵdaıyn jasap, otbasyndaǵy jarasymdy saqtap, aırandaı uıyp otyrǵan ortada tárbıe alǵandar týraly áńgime bólek. Biraq, barlyq adamnyń bir izben júrmeıtini sekildi ár otbasynyń bólek-bólek soqpaǵy bar ǵoı. Tirshiliktegi azdy-kemdi qıyndyqqa shydamaı synyp ketkenderdiń shańyraǵy shaıqalyp sala beretini de belgili. Bul eń aldymen áke men ana arasyndaǵy dáneker – bala taǵdyryna qatty áser etedi.
Bir-birimen dúrdaraz bolǵan erli-zaıyptynyń ortadaǵy balanyń erteńine bas aýyrtpaýǵa aınalǵany da sońǵy kezderi jıi baıqalyp tur. Osyndaı baldyrǵandar taǵdyry jańaǵy qamqorshylyq jáne qorǵanshylyq organyna tikeleı baılanysty. Odan bólek, balalar úıinde tárbıelenip jatqandardy asyrap alý, qamqorshylyqqa alý, olarmen kezdesý, jańadan barǵan úıindegi jaǵdaıyn baqylaý da osy uıymnyń moınynda tur.
– Oblys ortalyǵynda 106 201 oqýshy bar. Al qalalyq bilim bólimindegi qamqorshylyq jáne qorǵanshylyq organyndaǵy qyzmetkerler sany beseý. Olardyń bireýi ǵana memlekettik qyzmetshi. Endi osy mamandar balalardyń quqyǵyn tolyqqandy qorǵaıdy deý qısynǵa kele me? Árıne, kelmeıdi. Aınaldyrǵan bes-aq adam qat-qabat sharýanyń qaısysyna úlgiredi? – deıdi kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń sýdıasy Qaıratbek Berjanov.
Jalpy, elimizde ıývenaldy ádilet júıesin damytý memlekettiń áleýmettik-quqyqtyq saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2007 jylǵy 23 tamyzdaǵy Jarlyǵymen Astana men Almaty qalalarynda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty qylmystyq, ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly isterdi qarap jáne olardyń múddelerin qorǵaıtyn mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar qurý bastaý alyp, 2012 jyly osyndaı sottar elimizdiń barlyq aýmaǵynda quryldy. Sodan beri bul qurylym osy baǵyttaǵy azamattyq, qylmystyq jáne ákimshilik isterdi qarap keledi. Kúndelikti balalarǵa qatysty istermen aınalysatyn sýdıalar salada qordalanyp qalǵan máselelerdi de jaqsy biledi. Sonyń eń bastysy, jetim, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy anyqtaý men ornalastyrý, olardyń quqyqtaryn qorǵaý, patronattyq tárbıeshilerge baqylaý júrgizý, asyrap alýshylardyń esebin jasaý, bólek turatyn ata-analardyń balalarmen kezdesý ýaqytyn belgileý, ata-ana quqyǵynan aıyrý týraly sotqa talap-aryz joldaý sekildi qısapsyz kóp jumyspen aınalysatyn qamqorshylyq jáne qorǵanshylyq organyndaǵy mamandar sanynyń óte azdyǵy.
Bul problemany ár óńir óz qal-qaderinshe sheshýge talpynyp jatqany da baıqalady. Mysaly, osydan biraz ýaqyt buryn kórshiles Túrkistan oblysynda qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq salasy oblystyq jastar saıasaty máseleleri basqarmasyna berildi. Kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty mamandary Qyzylordadaǵy osyndaı basqarmany qosymsha fýnksııalarmen tolyqtyrýǵa bolady degen oıda. Tipti bul usynysty oblys ákimdigi men oblystyq bilim basqarmasyna da joldaǵan. Bilim basqarmasy basshylyǵy sotqa joldaǵan jaýap hatta bul máseleniń shynymen de ózekti ekendigi, biraq balalar máselesimen aınalysatyn qurylymdy jastar saıasaty máseleleri basqarmasyna qosýdyń tıimsizdigi aıtylǵan. Jalpy, qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq organyn qalalyq jáne aýdandyq bilim bólimderinen bólek derbes qurylym retinde quryp, mamandar sanyn arttyrýdyń durystyǵyn basqarmadaǵylar da maquldap otyr.
Sottaǵylar óńirge jıi at izin salatyn Parlament depýtattarymen de kezdesip, osy másele týraly keńeskisi keledi. Biraq, elordadan keletin depýtattarǵa jolyǵýdyń bir reti túspeı-aq qoıdy.
– Qalaı bolǵanda da kámeletke tolmaǵandar máselesimen tyńǵylyqty aınalysatyn mekeme kerek. О́ıtkeni bul óte kúrdeli sala, – deıdi Qaıratbek Berjanov. – Osydan bir jyldaı ýaqyt buryn qala mańyndaǵy saıajaı aýmaǵynan árip tanymaıtyn qańǵybas bala tabylǵany esińizde shyǵar. Sol baldyrǵandy 9 jasqa tolǵansha ne mektep, ne emhana izdemegen. Sebebin surasań, kóp sharýaǵa úlgirmeıtinin aıtyp, bir-birine silteıdi. Baıqońyrdan da qylmys jasaǵan bir bozbalanyń 15 jasqa kelgenshe mektep esigin ashpaǵany anyqtalyp otyr. Surastyryp kórip edik, Reseı tarapy balanyń jaqyndarynyń der kezinde eshqandaı qujat usynbaǵanyn alǵa tartty. Al bizdikiler mundaı balanyń baryn bilip te jatqan joq. Mundaılar, ókinishke qaraı, óte kóp. Sondyqtan da ókileti kúshti bir mekeme qajet-aq.
Árıne, qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq organyndaǵylardyń da jumysy ońaı emes. Olardyń qala syrtyndaǵy saıajaılyq alqaptaǵy úılerge taksıletip baratyn kezderi de kóp. Onda organdaǵylardy eshkimniń de jik-japar bolyp qarsy almaıtyny taǵy belgili. Bólimdegi qyzmetkerlerdiń ıtke talanǵan, taıaqqa jyǵylǵan sátteri de joq emes. «Bala ózimdiki, ne istesem de ózim bilemin» degen túsiniktegi áke-sheshemen sóılesip, olardyń betin beri qaratý da ońaı sharýa emes. Qazir áıel quqyǵyn qorǵaý degendi de kóp aıtamyz. Qosaǵynan qorlyq kórgen áıeldiń janynda balanyń da baryn umytpaıyq.
Ras, balany týǵan áke-shesheniń ata-analyq quqyǵyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Biraq ol quqyqtyń da shegi bolatynyn, bala ómirin qorǵaý eń aldymen memlekettiń mindeti ekendigin esten shyǵarmaıyq. Al ol úshin osy máselemen tyńǵylyqty aınalysatyn bir qurylym kerek-aq.
Qyzylorda