Vıven Vestvýd pen Valentıno, sonymen qatar Djon Noımaıer, Rolan Petı, Per Lakott, Vladımır Malahov, Iorma Elo, Lýıza Spınatellı, Sandra Výdoll syndy áıgili dızaınerlermen, horeograftarmen, sýretshilermen jumys istegen belgili sýretshi Stefanı Baýerle «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynda sahnalanǵan «Dala úni» baletine kostıýmder ázirleýde. Aıta ketý kerek, belgili kompozıtor Tiles Qajyǵalıevtiń mýzykasy negizinde horeograf Patrık de Bananyń qoıylymymen Táýelsizdik toıy qarsańynda usynylatyn «Dala úni» ulttyq baleti Qazaqstannyń mádenı ómiri úshin eleýli oqıǵa bolmaq. Qoıýshy-dırıjeri – Abzal Muhıtdın, lıbretto avtory – tanymal qazaqstandyq kınorejısser, ssenarıst, aqyn Baqyt Qaıyrbekov, horeografııalyq lıbretto adaptasııasynyń avtory – Jan Fransýa Vazel. Tómende spektakldiń sýretshisi Stefanı Baýerle osy oqıǵaǵa oraı oılaryn ortaǵa salyp, premeraǵa daıyndyq týraly aıtyp berdi.
– Kez kelgen sahnalyq qoıylym úshin kostıýmderdiń sapasy aıtarlyqtaı ról atqaratyny málim. Áńgimemizdi áýeli osy turǵydan bastasaq, «Dala úni» baleti nesimen erekshelenedi? Kostıýmder negizinen qandaı matadan tigiledi, qandaı tústerge basymdyq beriledi, ol úshin sýretshige qandaı talaptar qoıylady?
– Birinshi jáne ekinshi aktilerdegi kostıýmder bir-birin qaıtalamaıdy, al spektakldiń birinshi bóliminde olar Qazaqstannyń tabıǵatymen, jerimen úılesimdi óriledi, buny bir jaǵynan, jańa folklorlyq stıl dep aıtýǵa bolady. Munda tabıǵattyń meılinshe kóp túsi paıdalanylǵan. Tigin sehynyń sheberleri kostıýmderge aspan, kók shalǵyn, ózen-kólder men qar basqan taý shyńdary beınelengen sýretterdi salatyn bolady. Demek bizdiń maqsatymyz – jer betindegi adamzat balasyna ortaq qundylyqtardy dáripteý ǵana emes, sonymen qatar osynda týyp-ósken, shuraıly mekende ǵasyrlar boıy jasap kele jatqan baıyrǵy halyqtyń qatparly taǵdyryn qapysyz kórsetý. Menińshe, bul jerde Uly dala rýhyn jetkizetin mańyzdy sát aıqyn seziledi.
Ekinshi akt qazirgi zamanǵa, Nur-Sultan qalasyna arnalǵan, osyǵan baılanysty keıipkerlerdiń kıimderinen jarqyn, altyn reńkti, kúmis, kók jáne kógildir tústerdi kóptep kezdestirýge bolady. Jalpy alǵanda, qalada altyndaı jarq-jurq etken aıshyqty túster basymyraq, munda shyny terezeler, jarqyraǵan aınalar óte kóp. Bul bólimdi qalanyń ózi sııaqty asa jasampaz rýhta, kún shuǵylasyndaı shýaqty hám jarqyn qalypta kórsetkimiz keledi. Qoıylymda jumysshy keıipkerler de bar, olardyń kostıýmderi óte tyǵyz qaralaý materıaldan tigilgen. Balet ártisteriniń kıimi de erekshe – muntazdaı aq paraq túrinde jasalǵan, demek bul – olarǵa jańa qala ıdeıasynyń eskızderin túsirýge bolady degen nyshannyń belgisi. Balettiń eki bóligi de bir-birimen tyǵyz baılanysta bolady. Olardy ata-babalarymen árdaıym rýhanı baılanys biriktirip turady.
– Spektakl ıdeıasyna sáıkes kostıýmder ulttyq oıý-órnekterge baı bolýǵa tıis sııaqty. Al siz muny qanshalyqty paıdalana aldyńyz?
– Mundaı aýqymdy jobalarmen jumys istegende men áýeli tanystyǵymdy sol jerdiń halqy týraly aqparat jınaýdan bastaımyn. Osy eldegi halyqtyń tarıhyn, mádenıetin egjeı-tegjeıli zerdeleımin. Qazaqstanda da oıýdyń túr-túri bar eken, bul meni shynymen tańǵaldyrdy. Osynshama mol baılyqqa ıe qazaq halqy týraly derekter izdestirgenimde, dál osy oıýlarǵa naqty sıpattama tabý maǵan qıynǵa soqty, sebebi barlyq maǵlumat tek týrısterge baǵyttalyp ázirlengen. Soǵan qaramastan men jaı adamnyń kózine ilige bermeıtin dúnıeni kórsetip, erekshe ári baıyrǵy oıý-órnekterdi jetkizgim keldi. Naqyshtardyń kıiz úılerde, attyly adamnyń kıiminde, at ábzelderinde qandaı bolatynyn baqylaı bastadym. Osyǵan uqsastyryp sýret saldym da, «Astana Operadaǵy» kásibı mamandarmen keńestim. Olar meniń jumysymdy maquldady. Oıý-órnekterdiń naqty bir túrleri tek erlerdiń kıimderinde kezdesse, al keıbiri tek áıelderdiń kıim-keshekterine ǵana tán bolyp keletinin ańǵardym. Jáne osy aıyrmashylyqty nysanaǵa ala otyryp, jańa úlgini ázirleýde tigin sehynyń sheberleri kóp kómektesti. Qoly gúl sheberler ózimdi qyzyqtyrǵan Qazaqstannyń damý tarıhymen, sonymen birge kishigirim bolǵanymen, mańyzy zor dúnıelermen tanystyrdy. Máselen, kostıýmdegi belgili bir elementtiń qandaı jaǵdaıda qoldanylatyny jaıynda aqparatpen bólisti. Biz birigip qyzyqty dızaın oılastyrdyq. Qazaqstan halqynyń túp-tamyryn tereń paıymdap, ótken ǵasyrlardyń tarıhyna tereń boılaýǵa tyrystyq.
Eger siz Eýropada turatyn adam bolsańyz ári bul mádenıettiń túbine buryn shuqshııa boılap kórmegen jan bolsańyz, onda mundaǵy halyqtyń damý tarıhynan habar beretin osynaý ǵajaıyp oıý-bederlerdiń aıyrmashylyǵyn, ózgesheligin alǵashqyda ońaı baıqaı qoımaıtynyńyz anyq. Ýaqyttyń túrli kezeńinde san-sapat mádenıettiń belgili bir yqpaly bolǵany ár oıýdyń ózgeshe tańbalanýynan aıqyn kórinis tabady. O basta maǵan olardyń bári birine-biri uqsas bolyp kóringen. Alaıda tarıhty tereń zerdelegennen keıin, «Astana Opera» teatryndaǵy áriptesterimniń kómegi nátıjesinde menińshe, barlyq bólshekke jeke mán berilip, ár naqyshty kostıýmderge ornymen qoldana bildik dep oılaımyn.
– Qoıylymnyń daıyndyǵy pandemııaǵa deıin bastalyp ketkenin estip-bilip jatyrmyz. Iаǵnı basty keıipkerlerge arnalǵan kostıýmderdiń qandaı úlgide bolatyndyǵyn aldyn ala oılastyryp, ortaq sheshim qabyldaýǵa ýaqyt jetkilikti bolǵan sııaqty. Osy aralyqta kostıýmderdiń alǵashqy nusqasyna taǵy qandaı basqa tolyqtyrýlar engizildi, múmkin keıbireýin túbimen qaıta ózgertýge týra kelgen shyǵar?
– Mundaı qubylys teatr tájirıbesinde pandemııasyz da óte kóp kezdesedi. Shyǵarmanyń tujyrymdamasy bir jarym jyl buryn talqylana bastady. Biz aldymen neni qalaıtynymyzdy anyqtap aldyq, sosyn naqty qalaı júzege asyrýdyń jolyn qarastyrdyq, odan keıin aıtarlyqtaı bir mańyzdy ózgeris engize qoıǵan joqpyz. Budan basqa, spektakldiń ýaqyty birshama uzartyldy jáne alǵashqy otyz mınýtynda dekorasııalarǵa ǵana emes, kostıýmderge de áser etetin erekshe atmosfera jasaý qajet boldy. Qazir bizde kostıýmderdi ólsheý jumystary júrýde, onyń barysynda keıbir zattar ózgertilýi múmkin árıne, biraq biz negizinen árbir bólshektiń oqıǵamen úndesip, úılesimdi shyǵýyna mán beremiz. Eń mańyzdysy – kostıýmniń ártiske shaq kelýi. Árbir solıst pen kordebalet ártisteriniń ózderine quıyp qoıǵandaı sándi, minsiz sahnalyq kıimde bolǵanyn qalaımyz.
– Osy kıim úlgileriniń qaısysy ózińizge erekshe áser qaldyrdy?
– Maǵan birneshe kostıým unady. Súıikti kıim úlgisiniń biri – eski stıldegiler, nege deseńiz, men Qazaqstan týraly óte kóp izdenip oqydym. Osy bilgenderimdi, sanaǵa túıgenderimdi kostıýmder arqyly jetkize bilý jaýapkershiligi meni kóp nársege qanyqtyrdy. Men qazaq arýlary men analary, er-azamattary kıetin ulttyq kıimderdiń erekshelikterin qazir kádimgideı jaqsy ajyrata alamyn, tanymdyq-taǵylymdyq turǵyda bul jobanyń maǵan tıgizgen paıdasy ushan-teńiz. Ásirese tigin sheberleriniń is-áreket ústindegi jankeshti beınesin baqylaý qatty unaıdy, olar ózderiniń jumysyn bar ynta-shyntasymen súıip isteıtin jandar, túpki ıdeıaǵa barynsha jumylyp, jaqsy nátıje kórsetýge tyrysady, ár kıim úlgisin jaqsarta túsý maqsatyndaǵy tyń oılaryn usynady. Budan basqa, taza aq qaǵaz sıpatyndaǵy kostıýmder unaıdy, olar ashyq túsimen jan baýraıdy. Muny bir mezette basqa bir úlgige aınaldyryp úlgerý – edáýir qıyndyq týǵyzǵany ras. Alaıda bári oıyńdaǵydaı oryndala bastaǵanda, bular umytylady.
– Qazaqstandyq trýppamen qoıan-qoltyq jumys isteý sizge nesimen unady?
– Men kópǵasyrlyq tarıhy bar kóptegen kóne teatrmen jumys istedim. Al myna trýppada óndirdeı jastar óner kórsetedi ári teatrdyń ózi de Eýropadaǵy basqa teatrlarmen salystyrǵanda tym jas. Sondyqtan munda kelmes buryn aldymda ne kútip turǵanyn onsha bile qoıǵan joqpyn, al biraq teatrǵa bas suqqan boıda bul jerdiń mádenıeti joǵary deńgeıde ekenin túısindim.
Barǵan jerlerińde keıde aldyńnan tyń dúnıeler kezdesip qalyp jatady. Onyń bárin ókinishke qaraı, shetinen injý-marjan dep aıtý qıyn. Alaıda júre kele, ýaqyt óte bastaǵanda belgili bir bıikti baǵyndyraryna ishteı senim artasyń. Keıde tipti tamashalaǵan dúnıeńniń kem-ketigin ishińe jutyp kete barýǵa májbúrsiń. Mundaıda kompanııaǵa áli kóp nárseni úırenýge týra keledi degen oıǵa tirelesiń. Biraq osy aıtylǵan nárselerdiń «Astana Opera» teatryna esh qatysy joq. Mundaǵy seh keremet jumys isteıdi, óz isterin jetik meńgergen sheberler kóp. Men mynadaı jas teatrdan osynshalyq joǵary sapany kórip tańǵaldym. Ekinshi qundylyǵy – bul jerdegi ashyq-jarqyn, keń peıildi ári qaıyrymdy jandar unady. Júzinen meıirim nury tógilgen tiginshi áriptesterim maǵan qalada qandaı oryndardy tamashalaýǵa bolatynyn túsindirip, tipti qaıdan, qandaı as ishý kerektigine deıin keńes beredi. Qarapaıym adamı qarym-qatynastyń qaǵıdalary saqtalǵany qandaı ǵajap. Jalǵyz-aq qıyndyq – Qazaqstanǵa kelý úshin uzaq jol júrýge týra keledi, biraq bul jerdiń ǵajaıyp qundylyqtary soǵan turarlyq-aq.
– Bul baletti mindetti túrde kórý kerek eken. Osy oıdy bir aýyz sózben qalaı túıindegen bolar edińiz?
– Altyn ýaqytyn qıyp, «Dala úni» baletin tamashalaýǵa kelgen adamnyń qanjyǵasy qazynaǵa maılanyp qaıtatyny haq. Sebebi bul qoıylym – ótken shaq, qazirgi sát pen bolashaq týraly. Týǵan elińizdiń osy bir ushtasqan úsh tamyryn teatrdan tamashalap, mýzyka men plastıkanyń, dáýir men boıaýdyń alýan syrly ǵajaıyp sátine kýá bolasyz degim keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»