Ustaz aǵa ulaǵaty

О́mir aǵysy óz degenin istemeı qoı­maıdy. Tirshilik tyzyly jalǵasa ber­di. Gazet shyǵyp jatty. Aı sońynan aı ótip, kúzge iliktik. «Áne keledi, mi­ne keledi», dep kútkenmen, gazetke bas­shy kele qoımady. Sóıtip gazet shy­ǵarý sharýashylyǵynyń tirligimen qo­ńyr­sal­qyndaý, qońyrtóbeldeý kúı keship júr­gen ujym kúzdiń jýan ortasyna ilik­ken bir kúni elpeń-jelpeń etip, gýil­deı jóneldi. «Ortalyq Komıtette (Qa­zaq­stan Kompartııasy degen sóz qo­syl­maı, osylaı qysqartylyp aıtyla be­re­tin) gazet redaktory bekitilipti, ju­mys­tyń sońyna qaraı ornyna otyr­ǵyzyp, ujym­men tanystyrady eken», degen habar shyqty.

Gazet qyzmetkerleri bir-birinen «kim eken» dep surasa bastady. Ár ujymnyń úlken-kishisi bolady. Jańalyqtyń bárin, ásirese asa mańyzdylaryn basqadan buryn estıtinderi bolady. Bizdiń ujym­daǵy úlkender, qulaqtary túrik júre­tinder birinshi, ekinshi, úshinshi basshydan keıingi ortadaǵy jetekshi býyn bólim meńgerýshileri bolatyn. Olardyń oń qoldary – aǵa ádebı qyzmetkerler de kóp jaǵdaıattardy bizden buryn sezip, bilip júretin. «Biz» dep otyrǵanym – kishiler, jas jaǵynan emes, shyǵarmashylyq qu­­ramdaǵy qyzmet satysy jaǵynan kishi ádebı qyzmetkerler. Men habar bó­liminiń ádebı qyzmetkeri edim. Redak­sııada isteı bastaǵanyma eki jyl bolyp qalǵan. Bul úlken gazet redaksııasy úshin kóp ýaqyt emes. Sondyqtan jas ári jańa qyzmetker sanatyndamyn. Bilgim, estigim kelip tursa da, eshkimnen qadalyp eshteńe suraı qoımadym. Bir kabınette qarsy ústelde otyratyn bólim bastyǵym Sovet Shımanbaevtan jaı ǵana syr tartqym kelip edi, Sovet aǵam «estısiń ǵoı, asyqpa», dep aıta qoımaıtyn yńǵaı tanytty. Redaksııada áıel zaty ókilderi sanaýly-aq bolatyn. Bıbish, Sánám sııaqty tis qaqqan mashınıstka apaılar toby, ishinde jas Sholpan bar, bir bólmede otyratyn. Olarǵa qalaı bolsa, solaı kirip kete almaıtynmyn. Meni qoıyp, bólim bastyǵy, azýly aǵa qyzmetkerler Dáribaı, Ǵalymjan, Tájibaılar olardan taısaqtap júretin. Qaı sharýanyń bolsyn ret-retimen júrýin, tártipti unatatyn marqum Bıbish apa otyrǵan bólmeniń esigin arnaıy jumysymyz bolmasa, asha bermeıtinbiz. Áıel qyzmetkerlerdiń bir bóligi eńbek­shiler hattary bóliminde otyratyn. Jaıshylyqta jaıdary Názıgúl, Sa­ra­gúl apaılarymdy jaǵalap kirip edim, olar da óte mańǵaz otyr eken. Oıla­dym: «bilip otyr, biraq aıtpaıdy, sura­maı-aq qoıaıyn», dep qyzmet ornymda qaǵazdarymdy qarap, typ-tynysh kúte­ıin dep sheshtim. Kópshilik bolǵan soń jigitter jaǵy emin-erkindeý. Bir-birine kirip-shyǵyp, ekiden-úshten sóılese qalyp, jumys bólmelerinde baıyzdap otyra almaı, jıi júrgishtep, jınalys bolar ýaqytty degbirsizdene kútkeni baıqalyp turdy. Úlken redaksııanyń sol kúngi syrt kózge baıqala bermeıtin ishki tynys-tirshiliginen men birinshi basshysy joq mekeme ujymynyń ıesizdik hal keship, qınalatynyn aıryqsha sezgen edim. Árıne basshynyń bári birdeı emes. Basshynyń jaqsysyn da, jamanyn da kóretin de, kóteretin de eń áýeli onyń qaraýyndaǵy eńbek ujymy, qala berdi eli, halqy. Al «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti sııaqty «Ortalyq Komıtettiń ózi emes, biraq Ortalyq Komıtetten kem emes» memlekettik baspasózdiń basshysy bolǵan gazettiń bas redaktoryna jan-jaqtan, joǵary-tómennen qoıylatyn talap ta, syn da, jaýapkershilik te orasan aýyr edi. Sodan da bolar, sondaı úlken synǵa laıyq bolǵan kim eken dep, degbirsizdene kútkenbiz. Sodan da bolar, osyndaı asa jaýapty orynǵa keletin kisiniń aty-jónin aldyn ala bilse de, resmı belgili bolǵanǵa deıin aıtýǵa asyqpaıtyn ádettiń qalyptasyp, jazylmaǵan qaǵıdaǵa aınalǵany.

Men munyń bárin ishteı sezip bilip, túsinip, maǵan aıta qoımady-aý dep renjigen joqpyn. Al ózimniń esh habarsyz bolǵanym meniń gazet ómirine aralasqanǵa deıingi ýaqytta múldem basqa salada, resmı ortanyń ishki ómiri­nen alystaý, beıhabarlaý júretin ǵyly­mı ortadan kelgendigimnen ekenin de bildim. Sondyqtan asyqpaı áliptiń artyn baǵyp, kim bolsa da úlken orynǵa laıyq úlken júrekti jan kelse eken dep tiledim. Bul – bir meniń ǵana emes, kóptiń tilegi edi.

Keshtete jınalysqa shaqyrý haba­ry keldi. Redaksııa qyzmetkerleri bir­neshe aı boıyna esigi jabyq turǵan bas redak­tordyń keń de eńseli bólmesine japyrlaı kirip, tórgi úlken ústel basynda otyrǵan el aǵalaryna bas ızeı amandasyp, qabyrǵany jaǵalaı jaıǵastyq. Kóp uzamaı-aq jınalys bastalyp ketti. Ortalyq Komıtetten kelgen orta boıly dóńgelek júzdi Dáýirhan Aıdarov degen kisi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory bolyp taǵaıyndalǵan jazýshy-jýrnalıst, ǵalym zertteýshi Sapar Baıjanovty tanystyrýǵa, ja­ńa qyzmetine kirisýine jol bolsyn aı­tý­ǵa kelgenin bir sydyrǵy qońyr ún­men asyqpaı aıtyp shyqty. Jańa basshy­myzdyń eńbek joly, ómirbaıany oqyldy. Osylaısha saıabyrlaý bastalǵan jıyn sóz kezegi ujym múshelerine tıgende qyzyp ala jóneldi. Jınalys basqarýshy «aıtar tilek, pikir bar ma?», dep aıtýy-aq muń eken, ár tustan úsh-tórt qol qatar­lasa kóterildi. Birinen keıin biri sóz alǵandar jańa basshyǵa jaqsy tilek­terin, jumysqa, ujymǵa baılanysty usynys-pikir, talap-usynystaryn jarysa aıtysty.

Otyrǵandarǵa shola qarap, sóılep turǵandarǵa kúlimsireı qarap, erekshe zer salyp, zeıin qoıa tyńdap otyr­ǵan basshymyzdyń tolqyndy ishki sezim­nen nurlana túsken jyly júzinen jaq­sylyqtyń shýaǵyn sezgendeı bir ýaqytta men ózimniń qalaı qol kóterip, qalaı sózge aralasyp ketkenimdi baıqamaı qaldym. Jany jaısań adamnyń aldy keń degen asyl sóz osyndaıdan shyqqan bolsa kerek. Jas adamǵa, jas jýrnalıske basshynyń da, ujymnyń da qamqorlyǵy qajet degen pikirdi aıta turyp men ómir jolynda úlgili de ulaǵatty izderi saırap jatqan Sapar aǵanyń kelýimen gazettiń de, gazet redaksııasy ujymynyń da baǵy kóterilip, baıandy isteri, jemisti tabys­tary, jaqsylyǵy kóp jańa kezeńi bas­talatynyna anyq sendim. Bir men emes, sol jyldary «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasynda qyzmet etip júrgen úlken-kishiniń bári derlik qarymdy qa­lam ıesi ári basshy-uıymdastyrýshy qyz­metinde ábden shyńdalǵan, el-jurtqa asa tanymal, abyroıy bıik Sapar aǵanyń kelgen qadamyna sáttilik tiledi.

Baıjan-ata Sapar aǵa «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin basqaryp, on jylǵa tarta qyzmet etti. Osy on jyldyń tórt jylynda táńirimniń maǵan Sapar aǵa basshylyǵymen jumys isteý baqytyn buıyrtqanyna myń da bir shúkir aıtyp, qýanamyn da maqtanamyn. Aǵa gazet redaksııasynda men áýeli sekretarıattyń, odan keıin habar bóliminiń ádebı qyz­met­keri, ǵylym jáne oqý oryndary bóliminiń aǵa ádebı qyzmetkeri bolyp alty jyl qyzmet ettim. Osy jyldarym­dy men jýrnalıstik teorııalyq jáne prak­tıkalyq oqý men eńbektiń kórigi bolǵan ýnıversıtetime balaımyn. «So­sıa­lıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasy – meniń ýnıversıtetim, úlken ustazym ári jetekshim Sapar Ilııasuly boldy.

Bir meniń ǵana emes, Sapar aǵa búginde respýblıkaǵa keń tanymal kóptegen talantty qalamgerler men ǵalym qaırat­kerlerdiń aqylshy ustazy, keńesshi je­tekshisi boldy. Buǵan bir ǵana dálel retinde Sapar aǵa bas redaktor bolyp otyrǵan jyldarda aǵa gazet redaksııasyna qalamy qarymdy birqatar jýrnalıst-jazýshy jigitterdiń shoǵyrlanyp jınalyp, shyǵarmashylyq úlken mektepten, qalamgerliktiń búkil eldiń qatań synynan ótip, abyroı, ataq bıigine órleýinen kórýge bolady. Men qyzmet etken tórt jylda, Sapar aǵa basqarǵan on jylda aǵa gazet ujymyna Qaraǵandydan Aqseleý Seıdimbek, Shymkentten Myńbaı Iles, О́skemennen Toqtarbek Qyzyqbaev, Atyraýdan Nurı Mýftah, Semeıden Mamadııar Jaqyp, Torǵaıdan Bekbolat Ádetov, Qoıshyǵara Salǵarın, KazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetiniń daryndy túlekteri Saýytbek Abdrahmanov, Erjuman Smaıyl sııaqty árqaısysy jeke-jeke bir-bir basylymǵa bas tulǵa bolatyn talantty jýrnalıster kelip qosyldy. Talanttardy tanyp, olardyń astanamyz Almatyǵa, aǵa gazetimiz «So­sıa­lıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasyna kelýine, jaýapty hatshy, bólim redaktory, aǵa redaktor, taǵy basqa ja­ýapty qyzmettiń tutqasyna ıe bolýy­na bas redaktor Sapar Baıjanovtyń tikeleı qamqorlyq jasaǵany, rýdyń, júzdiń emes, eldiń, jurttyń múddesin kózdep, oıy ozyq, qalamy júırik jasqa da, jasamysqa da shapaǵatyn shashyp, azamattyq úlken aǵalyq jol kórsetkeni aıqyn da anyq.

Aǵa gazet redaksııasyna Sapar aǵa­nyń basshy bolyp kelýimen birge eshýaqytta umytylmaıtyn kóptegen qýanyshty jańa­l­yqtar qosa keldi. Qyzmetiniń al­ǵashqy kúnderinen bastap-aq Sapar aǵa redaksııa qyzmetkerlerimen bir-birlep sóılesip, shyǵarmashylyq jospar-jobasymen, turmys jaǵdaıymen tanysyp, ujym músheleriniń kóńil kúıin bir kóterip tastady. Mundaı tanysý, pikir­lesý qaı ujymda bolsyn, bar shyǵar. Másele – nátıjesinde, qorytyndysynda. Jańa 1974 jyldyń basynda, Sapar aǵa bas redaktor qyzmetine kiriskennen keıingi eki-úsh aıdan soń redaksııaǵa jańa páterler bólinetini týraly habar jetti. Aǵa gazette isteıdi degenimen, úısizdiktiń taý­qymetin tartyp júrgender úshin de, bastary kóbeıgennen keıin bir kezde alyp qalǵan bir-eki bólmeli baspanala­rynda qysylyp-qymtyrylyp turatyndar úshin de bul asa jaǵymdy jańalyq edi.

Jaz shyǵa «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasy qyzmetkerleriniń qala ishindegi úlken kóshi-qony bastal­dy da ketti. Kóshi-qon deýimniń mánisi – redak­sııaǵa bólingen 5-6 páterdi alǵandardyń burynnan turyp kelgen baspanalary da redaksııa qaraýyna qaldyrylýynda. Sóıtip jańylmasam, redaksııanyń 12 qyz­metkeri bir jazdyń, bir aıdyń ishinde úı­li-kúıli boldyq ta shyqtyq. Kóship, qo­natyn kólik izdep te qınalmadyq. Re­dak­sııa ákimshiligi qazirgi «Dáýir» atalatyn baspanyń avtogarajynan júk tası­tyn mashına alyp berdi. Sol mashına bire­ýi­mizdiń múlkimizdi tıep kóshirse, ekin­­shimizdiń sol páterge kirýimizge kó­mektesti. 

Kóp jyldan beri redaksııada mashınıstka bolyp jumys istep, endi zeınetke shyǵýdy oılap júrgen Marııam apaıdyń Tımırıazev kóshesindegi burynǵy páteri­ne men ıe boldym. Áýeli apaıdy kóshirýge kómektestim. Sonda ol kisiniń kózine ál­sin-álsin jas kelip, Sapar aǵaǵa degen rıza­shylyǵyn, analyq alǵys sezimin qaı­ta-qaıta aıtyp, tebirengeni áli esimde. «Marqum Uzaqtan keıin basshymyz kim bolady eken dep júrgende osy Sapar keledi degendi estip, qatty qýanyp edim. Uzaqpen dos bolǵan, bir aýylda ósken, eńbekshil, erekshe meıirimdi minezdi dep estıtinbiz. Sapar redaktor bolyp keledi degendi estisimen-aq, kesirimiz tıip ketpesin, aldyn ala dabyrlamaıyq dep, bir-birimizdiń aýzymyzǵa qaqpaq bolyp, tileýin tiledik. Ortalyq Komıtet sóz shyǵyp ketse, sheshimin  ózgertip qoıa ma deımiz ǵoı. Ondaı da bolǵan. Qudaıǵa shúkir, tilegimiz boldy. Endi, mine, Sapar­dyń arqasynda máre-sáre bolyp jatyr­myz. Qartaıǵanda jeke bir bólmem bolsa dep armandaýshy edim. Endi, myna úsh bólmeniń bir basy bútin meniki ǵoı. Ana eki bólme – balalardyki. Bul kúnge jet­kizgen Allaǵa, Sapar balama myń da bir rahmet», dep tebirengen edi Marııam apaı. Rasynda, jumyr basqa jupyny bolsa da emin-erkin kirip shyǵatyn jekemenshik páteri bolǵannyń ózi bir baqyt. Sapar aǵanyń basshy retindegi bul taǵylymy – qandaı deńgeıdegi qaı basshyǵa bolsyn úlgi-ónege tutarlyq ulaǵat.

Redaksııanyń ishki tynys-tirshiligine qatysty qandaı isti qolǵa alsa da, Sa­par aǵanyń túp maqsaty – gazettiń maz­mundyq sapasyn barynsha baıytý, sóı­tip onyń taralymyn kóbeıte tú­sý­di kózdeıtin. Apta saıyn jaryqqa shyq­qan gazet sandary saraptalatyn lez­de­meler, aldaǵy nómirlerdi josparlaý, taǵy basqa ártúrli basqosýlar, ashyq áńgime, erkin pikir alysýlarǵa ula­syp, ujymnyń shyǵarmashylyq izde­nisin, uıym­shyldyǵyn, ortaq iske jaýap­ker­shiligin shyńdaı túsetin.

Sapar aǵanyń basqarý, pikir alysý oraıyndaǵy bir ereksheligi qandaı máse­leni bolsyn aqyldasýdy, keńesýdi sol máselege qatysty qyzmetkerlerdi, laýa­zymnyń joǵary-tómenine qara­maı, birge qatystyra otyryp júrgizetin. Aıta­­lyq ǵylym jáne oqý oryndary bó­limi jumysynyń baǵyt-baǵdaryn aı­qyn­daý, tyń taqyryptaryn, onyń shyǵar­mashylyq sheshimderin tabý sııaqty ke­leli oı-pikirge jańasha izdeniske, jaq­sy bastamaǵa jol ashatyn mańyzdy áń­gime-suhbat ótkizýge bas redaktor ból­mesine bólim jumysyna jaýapty oryn­basar Sarbas Aqtaev, bólim bas­tyǵy Toqtarbek Qyzyqbaevpen birge sol bó­lim­niń ádebı qyzmetkeri men de shaqy­rylyp turatynmyn.

Osyndaı otyrystarda Sapar aǵa ózi bas bolyp oı tarqatyp, pikir-usynys­taryn ortaǵa salyp, ekshep, tarazylap, tyń taqyryp, josparlardyń týýyna túrtki bolatyn. Shaǵyn basqosýlardan bastaý alǵan jospar, jobalar ujymdyq jıyndarda kópshilik talqysyna usyny­lyp, ortaq uıǵarymmen birte-birte shy­ǵar­mashylyq izdenis arnalaryn taýyp jatatyn.

Jetpisinshi jyldardyń orta sheninde «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń apta­lyq arnaýly betteri jaryq kóre bastady. Sapar aǵa uıytqy bolyp jýrnalıs­ter qyzyǵa qolǵa alǵan bul jańalyq gazet oqyrmandarynyń, zııaly qaýymnyń, áriptes qazaq, orys tildi basylymdardyń nazaryn aýdaryp, keń qoldaý tapty.

Qyz-kelinshekterge, analarǵa arnal­ǵan «Qalamqas» aptalyq betin júrgizý, uıymdastyrý jaýapkershiligi maǵan tapsyryldy. Bul men úshin ýnıversıtettiń sońǵy kýrsynda jazylatyn dıplomdyq jumyspen para-par naǵyz synaq ári jýrnalıstik múmkindigimniń shyńdalý mektebi boldy. Mundaı úlken senim kórsetkeni úshin Sapar aǵaǵa, ulaǵatty ustazyma degen alǵys sezimim sheksiz.

Qazirgi «Egemen Qazaqstan»-nyń áıel qaýymǵa arnalǵan «Áıel álemi» ar­naý­ly betin oqyǵan saıyn sonaý jetpi­sin­­shi jyldardaǵy «Qalamqastyń» iz­­­­­de­­­­rin kórgendeı bolamyn. Áli esim­de, «Qalamqas» arnaýly betiniń biri ha­lyqaralyq áıelder merekesi 8 naý­ryzǵa oraı shyǵaryldy. Onyń maz­mun­­dyq sapasy, kórkemdelýi aptalyq lez­­demede atalyp ótip, maǵan syılyq be­riletin boldy. Sol bette «Er-azamattar lebizi» aıdarymen Ábdilda Tájibaev, Oljas Súleımenov sııaqty ár salada eńbek etip júrgen elge tanymal zamandas aǵa-inilerdiń aǵynan jarylǵan pikir-tilegi sátti shyqty. Á.Tájibaev: «Kóktegi kún – jalpyǵa ortaq. Al ár otbasynyń, úı ishi­niń kishkentaı kúni – áıel», dep jazdy.

О́ziniń jaryn basqadan erekshe shynaıy syılaý, qurmet tutyp, qadirine jetý – er-azamattyń asyl qasıeti. Sapar aǵa aldyna jan salmaıtyn eńbekshil, ushqyr oıly, myqty jýrnalıst ári uıymdastyrýshy bolýymen birge óziniń otbasynda osyndaı asyl qasıettiń, bıik adamgershiliktiń ıesi edi. Aıaýly aǵanyń kózi tirisinde jıyrma jyldan astam ýaqyt otbasymen, úı-ishimen ja­qyn týystaı aralasa júrip, men Kúlásh apaı ekeýiniń birin-biri erkelete aıalap turatyn minezderine tánti bolatyn­myn. Sapar aǵa óziniń jary Kúlásh apaıdyń atyn týra «Kúlásh» dep ataǵanyn estimeppin.

1977 jyldyń qazan aıynda men «Qa­­zaqstan áıelderi» jýrnaly redak­sııa­synyń jaýapty hatshysy qyzmetine ta­ǵaıyndaldym. Buryn syrttaı tanyp, keıde bas ızesip jyly amandasyp jú­retin Kúlásh apaımen, Sapar aǵanyń úıindegi jeńgemiz ári áriptesimiz Kúlásh Beı­senbıevamen endi bir redaksııada qyzmet etetin boldym. Kúlásh apaı «Qa­zaqstan áıelderi» jýrnalynda bólim re­daktory bolatyn. Bul redaksııada bir­ge jumys istegen alǵashqy kúnnen bas­tap-aq Kúlásh apaı meni ózine jaqyn tar­typ, jyly qabaq tanytty. Kele-kele aqyn-jýrnalıst Yrza Qýnaqova (osy redaksııada bólim redaktory edi) úsheýmiz jas ereksheligimizge qaramastan qatar qurbydaı, syılas apa-sińlideı qyzmette de, otbasynda da aralasyp, syrlasyp, syılasyp kettik.

1983 jyly men «Qazaqstan mektebi» jýrnaly redaksııasynda, odan sál bu­ry­nyraq Kúlásh apaı «Mádenıet jáne turmys» jýrnaly redaksııasynda qyz­met ete bastady. 1991 jyly taǵ­dyr bizdi «Qazaqstan mektebi» jýrna­lynda qaıtadan toǵystyrdy. Bilim mı­nıstrliginiń shaqyrýymen Kúlásh apaı sol jyly shyǵa bastaǵan «Otbasy jáne balabaqsha» qosymsha jýrnalyna redaktor bolyp keldi. 1994 jyly bul jýrnal bólinip, jeke shańyraq tikti. Kúlásh apaımen birge qyzmet etken, jaqyn syılasqan jyldar ishinde buryn asa qurmetteıtin basshymyz Sapar aǵamen týystaı, aǵaly-qaryndastaı bolǵanyma qýanamyn. Adam­ǵa tek jaqsylyq tileıtin, jyly jú­zinen meıirim shýaǵy tógilip turatyn Sapar aǵa meniń ómirdegi tabysyma qýa­nyp, jyly sózin, aq tilegin aıtýǵa asyǵatyn edi. Qınalyp júrgenimdi sezse, jymııa qarap, «bizdiń Saırashtyń qolynan bári keledi», dep maqtap, demep júrýshi edi. Endi sondaı aǵa búgin ómirde joq. Aǵanyń kózindeı Kúlásh apaıdy, uldary Ulan, Nurlan, Erlandy, qyzy Nazymdy kórsem, kezdestirsem júzderine keıde qadala uzaqtaý qarap qalamyn. Dúnıeden ótken asyl aǵanyń, ustazymnyń meıirim tógilip turatyn janaryn, jymııa qaraıtyn sabyrly, tereń oıly júzin izdeıtin sııaqtymyn.

Saırash ÁBIShQYZY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri