«Bir úıde jııýly eken qazyna mal»

– Rústem Qaıratuly, áýeli mýzeıdiń tynys-tirshiligi men qundy jádigerlerdiń qys­­qasha tarıhy týraly áńgi­­melep berseńiz.

– Almatydaǵy bizdiń mýzeı halqymyzdyń kóne mýzykalyq aspaptaryna arnalǵan ázirge elimizdegi birden-bir rýhanı oshaq sanalady. Munda qa­zaq halqynyń ulttyq mýzy­ka­lyq aspaptarymen qatar álem­­niń 50-ge jýyq eliniń má­­denıe­timen tanystyratyn zal­dardy qosqanda, bas-aıaǵy 9 zal jumys isteıdi. Mýzeıge kelýshilerdi ár eksponat ja­ıynda tolyq aqparatpen qam­tamasyz etý úshin mýzeı zaldary 2 aqparattyq kıosk pen beınekontenttik proektorlarmen jabdyqtalǵan. Kıosk arqyly ár eksponat jaıynda aqparat berilse, beınekontentten sol aspaptyń dybystalýy, aspapta oınalatyn mýzykalyq shyǵarmalar kórsetiledi. Árbir eksponat jaı­ly aqparatpen qamtamasyz etý – mýzeıdiń ǵylym bólimi­niń negizgi mindeti.

Birinshi zalda mýzykalyq as­paptardyń arheologııalyq qazbalar nátıjesinde tabyl­ǵan, 10 ǵasyrdan astam tarıhy bar kóne jádigerler saqtaýly.

Úrmeli jáne soqpaly-shý­ly aspaptar zalynda áskerı jo­ryqtar kezinde qoldanylǵan dabyl, daýylpaz, shyńdaýyl, dýdyǵa, sondaı-aq kúndelikti turmysta qoldanylǵan saqpan, shartyldaýyq, tuıaqtas aspaptary men sybyzǵy, sazsyrnaı, jelbýaz syndy úrmeli aspaptar bar.

Memorıaldyq mýzykalyq aspaptar zalynda qazaq mýzyka tarıhynda «Altyn ǵa­syr» sanalatyn HIH-HH ǵasyr­larda ómir súr­­gen halqy­myz­dyń shoqtyǵy bıik ánshi-jyr­shylary men kúıshi-kompo­zıtorlaryna tıe­sili mýzykalyq muralarǵa oryn berilgen.

Mýzeıdiń baǵaly kollek­sııa­synda Abaı, Shákárim, Qurmanǵazy, Dına, Jambyl, Qazanǵap, Aqan seri, Birjan sal, Kenen, Súgir, Ahmet Ju­banov, Nurǵısa Tilendıev jáne taǵy basqa tulǵalar ustaǵan dom­byralar men syrnaılardy ta­ma­shalaýǵa bolady.

– Osylardyń ishindegi eń kóne mura kimniń dombyrasy?

– Zaldaǵy eń kóne jádiger – Mahambet О́temisulynyń eki ishekti, 13 perneli, jumyr sha­naqty dombyrasy. Aspap uzaq ýaqyt mýzykant Arystan Batalovtyń qolynda bolǵan. 1931 jyly óner ıesi qaıtys bolǵan soń, dombyrany onyń aǵasy Qatep Qyzylordaǵa alyp ketedi. 1933 jyly belgili kúıshi-kompozıtor Seı­tek Ora­­za­lyuly osy dombyranyń ar­­tynan Qyzylordaǵa arnaıy izdep barady. Mahambettiń dombyrasynda qatarynan eki kún oınaıdy. Batyrdyń já­di­gerin kúıshi qansha qalap, ózine syıǵa tartýyn ótingenmen olar kónbeıdi. Keıin Qatep qaı­tys bolǵannan keıin, dombyra Qateptiń týysy Qajettiń qo­lynda qalady. 1934 jyly Qa­jet qaıtys bolyp, anasy Re­seıge qonys aýdarǵan kezde dom­byrany ózimen birge ala ketedi. Sóıtip Reseıde as­pap Eleý esimdi qarttyń úıin­de saqtalǵan. 1974 jyly ol kisi qaıtys bolyp, tarıhı já­d­iger onyń uly Mustafa Ismaǵulovtyń qolyna ótedi. 1985 jyly dombyranyń bet taqtaıy qaıta jóndelip, tarıhı qundylyq retinde mýzeıge tabystaldy.

– Al Abaı Qunanbaıuly men Shákárimniń dombyralaryn mýzeıge kimder tapsyrdy?

– Kelýshilerdiń nazaryn ózine aýdartyp turatyn erek­she qundylyqtyń biri – Abaı Qunanbaıulyna tıesili úsh ishek­ti dombyra. Abaı bir­ne­she saz aspabyn jasatyp, ózi­niń tól urpaqtary men aı­na­lasyndaǵy ánshi-kúıshi, aqyn­darǵa syıǵa tartqan. Aqyn­nyń óziniń jeke dombyrasy – úsh ishekti, 8 perneli, qa­laqsha pishindi. Ony Abaı men uly Aqylbaı tartqan. Ke­­ıin jádiger mura retinde Aqyl­baıdyń uly Israılǵa tapsyrylady. Uly aqynnyń nemeresi Israıl bul dombyramen oblystyq, respýblıkalyq deńgeıdegi túrli baıqaýlarǵa qatysqan eken. 1959 jyly Israıl dúnıe salyp, keıinnen qyzdary jádigerdi Semeıdegi Abaı Qunanbaıulynyń áde­bı-memorıaldyq mýzeıine tap­syrǵan. Al 1981 jyly aqyn­nyń asyl murasy Yqylas atyn­daǵy halyq mýzykalyq as­pap­tar mýzeıi qoryna alyndy. Aıta ketetin taǵy bir jaıt, Abaı dombyrasynyń osy túp­nusqasynan basqa 4 kó­shir­mesi jasalǵan. О́kinishke qa­raı, bul aspapty jasaýshy usta­nyń esimi jáne qaı jyldary ja­salǵandyǵy jaıly eshbir derek joq.

Memorıaldyq aspaptar kol­­­­leksııasyna sońǵy qo­syl­ǵan aspap – Shákárim Qudaı­berdiulynyń eki ishekti (bas­tap­qyda úsh ishekti bolǵan), 13 perneli, qalaqsha pishindi dom­byrasy. Shákárim qaıtys bolǵan soń, aspap onyń uly Ahattyń qolynda qalǵan. Ahat qarttan Semeıdegi bir mu­ǵa­limge, keıin ol muǵalimnen Shákárim atyndaǵy Semeı mem­lekettik ýnıversıtetiniń rek­torynyń qolyna ótken. О́z ke­zeginde oqý ornynyń basshy­sy dombyrany Shákárim óne­riniń janashyry bolyp júr­gen mesenat Medǵat Qul­janovqa ta­bystaıdy. Med­ǵat Kárimuly 2019 jyly jádigerdi mýzeıimizge ótkizdi.

– Mýzykalyq aspaptar­dyń únin qaıta jańǵyrtýda da biraz jobalar qolǵa alyn­ǵan tárizdi...

– Elbasy Nursultan Na­zar­baev «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasynyń jalǵasy re­tinde jaryqqa shyqqan «Uly dalanyń jeti qyry» ma­qa­lasynda qazaqtyń qobyz, dom­byra, sybyzǵy, sazsyrnaı jáne basqa da dástúrli mý­zykalyq aspaptarymen oryn­daýǵa arnalǵan mańyzdy týyndylar toptamasyn – «Uly dalanyń kóne saryndary» jı­­naǵyn basyp shyǵarý qajet eken­digin aıtyp ótken bolatyn.

Osyǵan oraı mýzeı qorynda saqtalǵan memorıaldyq mý­zykalyq aspaptardyń dyby­syn qaıta jańǵyrtý maqsa­tynda «Jádiger» mýzykalyq antologııasy jaryq kórdi.

Mýzykalyq antologııada mýzeı qorynda saqtalǵan 24 memorıaldyq aspapty qazir­gi án-kúı, jyr mektepteriniń iri ókilderi dybystandyryp, árbir aspaptyń jasalý tehnologııasyna tanymal sheberler sıpattama berdi.

Antologııa aýdıo jáne vı­deo úlgisinde basylyp shy­ǵyp, áıgili ónerpazdardyń óz as­pap­tarynda oryndalǵan shyǵar­malary búgingi aýdıtorııaǵa jaqyndatylyp ári túsinikti formatta jol tartty. Vıdeo­lar mýzeıdiń sheberler zalynda arnaıy proektor ar­qy­ly kelýshilerge usy­nylýda.

Sonymen qatar qobyz za­lynda HVIII ǵasyrda ja­sal­ǵan Jaras baqsynyń qo­by­zy­nan bastap, ár óńir baq­sy­la­rynyń qobyzdary men HH-HHI ǵasyrlarda sheberlerdiń qolynan shyqqan aspaptar já­ne Jappas Qalambaev, Dáý­let Myqtybaev, Gúlnafıs Baıa­zı­tova syndy áıgili qo­byz­­shylar óner kór­setken as­­paptar qoıylsa, She­ber­ler zaly búgingi ismer she­ber­lerdiń tańǵajaıyp týyndyla­ry men Yqylas atyndaǵy ha­lyq mýzykalyq aspaptar mý­ze­ıinde eki jylda bir ret ótki­ziletin «Ańyz dombyra» res­pýblıkalyq baıqaýy júl­deger­leriniń aspaptarymen tanystyrady.

Baıqaýdyń negizgi maqsaty: nasıhaty kem túsip jatqan dás­­túrli qolónerimizdi jáne ony saqtaýshy sheberlerdiń eń­be­gin nasıhattaý, jańa múm­kin­dik­terge jol ashý, dom­byranyń kóne qońyr únin qaıtarý bolyp tabylady. Baıqaý alǵash ret 2016 jy­ly Almaty qalasy kú­nine oraı uıym­dastyrylyp, oǵan elimizdiń ár túkpirinen 65 sheber qatysqan bolatyn. Al ekinshi ret 2018 jyly ótip, oǵan 39 sheber qatysty. Júl­deli oryndarǵa ıe bolǵan domby­ralar mýzeı qoryna alynyp, ekspozısııaǵa qoıylyp otyrady.

– Munda Qazaqstandaǵy túrli elshilikter syıǵa tart­qan mýzykalyq aspaptar da bar eken. Mýzeı qoryn to­lyqtyrý maqsatynda álem halyq­tarynyń aspaptaryn mý­zeıge jınastyrý isi qaı kez­den bastap qolǵa alyndy?

– Kelýshiler ár eldiń mý­zy­kalyq ónerinen syr sher­te­tin túrli aspaptardy ta­ma­sha­laı alady. Ol úshin «Túr­ki­- tildes halyqtardyń mýzy­ka­lyq aspaptary», «Azııa halyq­tarynyń mýzykalyq aspaptary», «Eýropa halyqtarynyń mýzykalyq aspaptary» zaldary jumys isteıdi.

Alǵashqy jyldary ha­lyq mýzyka aspaptary mýze­ıin uıymdastyrý barysyn­da bel­gili etnograf, mýzeı­diń ashy­lýyna tikeleı mu­ryn­­dyq bolǵan О́zbekáli Jáni­be­kovtiń bastamasymen qazaq hal­qynyń ulttyq aspaptaryn ǵana emes, kórshiles respýb­lıkalar (TMD) men álem ha­lyq­­tarynyń aspaptaryn da jı­­naqtaý kózdelgen bolatyn. Olarǵa arnap ekspozı­sııa zaldaryn jabdyqtaý ju­mys­­tary júrgizildi. Bul ju­­­­mysqa sol kezde mýzeı ja­ny­­nan qurylǵan «Sazgen» folk­­­lorly-etnografııalyq an­­sam-

bliniń qosqan úlesi zor. An­sambl tek qana mýzeı sahnasynda ǵana óner kórsetip qoıǵan joq, sonymen qatar shet elderge gastroldik sa­par­ǵa shyǵyp, mýzeı qoryn bar­ǵan elderinen alyp kelgen mýzykalyq aspaptarmen ba­ıytyp otyrdy. Shetel aspaptaryn mýzeı qoryna alý úrdi­si áli de jalǵasyn taýyp keledi. Mýzeı kóptegen eldiń el­shi­likterimen, mádenı orta­lyq­tarymen, tipti jeke tulǵa­larmen de iskerlik baılanys ornatyp, nátıjesinde jyl sa­­ıyn ondaǵan aspaptar mýzeı qo­­ryna saltanatty jaǵdaıda qa­byldanady.

– Bul maqsatta mýzeıde taǵy qandaı jobalar atqa­ryldy?

– Osyndaı bir úlken is-sha­ranyń biri – 2018 jy­ly Al­matymen baýyrlas qa­la­­lardyń, atap aıtqan­da, Mınsk, Vılnıýs jáne Bý­da­­pesht shaharlary ónerpaz­da­ry qatysýymen ótken «Álem ha­lyqtarynyń mýzykalyq as­pap­tary – mýzeı sahnasyn­da» atty festıvali edi. Festıval barysynda osy elderden kelgen mýzykanttar ózderiniń ult­tyq aspaptarynda oınap, ha­lyq ánderinen shashý shashty. Kesh sońynda ózderi oınaǵan mýzykalyq aspaptardy mýzeıge syıǵa tartyp ketti.

Sondaı-aq Indonezııa, Tá­jikstan, Taıland elderiniń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshileri, Ázerbaıjan eliniń Mádenıet mınıstrligi ókili mýzeıge arnaıy at basyn buryp, ulttyq mýzykalyq as­paptaryn syılaǵan bolatyn.

Almaty qalasyndaǵy óz­ge halyqtardyń mádenı ortalyq­tary – «Ichıkava» japon úıi, «Masıs» qazaqstandyq armıan qoǵamy da mýzeıde dástúrli mý­zykalyq kesh ótkizip, kórer­menderdi ózderiniń mýzykalyq mádenıetimen tanystyrdy.

– Mýzykalyq aspaptar­dy zertteý, nasıhattaý ju­mystary qalaı júzege asyrylady?

– Mýzeı tek aǵartýshylyq jáne nasıhat jumystarymen ǵana shektelip qoımaıdy, sonymen qatar mundaǵy kolleksııalardy ǵylymı turǵydan zerttep-zerdeleý jumystarymen de turaqty túrde aınalysady.

Osy rette 2017 jyly «Me­mo­rıaldyq mýzykalyq aspaptar: ǵylymı-zertteý, jınaý já­ne nasıhattaý» ǵylymı-tá­ji­rıbelik konferensııasy ót­­kizilgen edi. Konferensııa­ǵa Re­seı, О́zbekstan, Tyva, Ger­­ma­nııa elderinen ǵylymı-zert­­­teýshiler qatysyp, HIH-HH ǵa­syrlarda áıgili ánshi-jyr­shylar men kúıshi-kom­pozıtorlardyń as­pap­taryna zertteý jumystary júrgizildi.

О́tken jyly qazannyń 25-i kúni Yqylas atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıinde Tuńǵysh Prezıdent – El­basy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarla­masy jáne «Uly dalanyń je­ti qyry» atty maqalasy aıasynda «Arheologııalyq qazba ju­mys­­tarynan tabylǵan kóne mý­zy­kalyq aspaptar: jına­lý jáne zerttelý máseleleri» at­­ty halyqaralyq ǵylymı-tá­ji­­rıbelik konferensııa ótti. Kon­­ferensııaǵa Qazaqstan mý­zeıleri men ǵylymı-zertteý or­talyqtarynan arheologter men etnolog mamandar, ǵyly­mı qyzmetkerler qatysyp, el aýmaǵynan tabylǵan kóne mý­­zykalyq aspaptar jáne Qa­zaq­standaǵy mýzykalyq arheo­logııa máseleleri jaıynda oı-pi­kirlerimen bólisti.

– Is-sharaǵa tanymal tul­ǵalardan kimder qatysty?

– Konferensııanyń erekshe qonaǵy, mýzykalyq arheo­logııa salasynda 25 jyldan beri zertteýmen aınalysyp júrgen norvegııalyq ǵalym, Oslo ýnıversıtetiniń profes­sory, táýelsiz zertteýshi Ger­­mýnd Kolltveıttiń esi­min erekshe atap ótkim ke­ledi. Dok­tor Kolltveıt Skan­dı­na­vııa elderiniń kóne mýzy­ka­lyq aspaptary týraly ózi­niń zert­teýlerimen jáne táji­rı­belerimen bólisti.

Sonymen qatar 2014 jyly Altaı óńirinen tabylǵan ishekti aspap pen Ýkraına jerinen shyq­qan qobyz aspabynyń kó­shirmeleri tanystyrylyp, dy­bystalyp, konferensııa so­ńynda mýzeı ekspozısııasyna qoıyldy.

Mýzeı 2018 jyly elordada Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar, rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq ma­qa­lasynyń «Týǵan jer» kishi baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda Mádenıet jáne sport mınıstrligi uıymdastyrǵan «Rýhanı qazyna – 2018» I fes­tıvalinde 16 aımaq qatys­qan 53 mýzeıdiń arasynan «Úz­dik oblystyq mańyzy bar mem­lekettik mýzeı» atalymy bo­ıynsha jeńimpaz atanyp, qar­jylaı syılyqqa ıe boldy.

– Karantın tusynda mýzeı nemen aınalysty?

– Álem halqyn tolqytqan pandemııaǵa qaramastan, karantın kezinde de mýzeı óziniń jumysyn esh toqtatpaı, ýaqyt pen zamannyń talabyna saı onlaın formatta jumysyn jalǵastyryp otyrdy. Mýzeı men eksponattar álemine onlaın-ekskýrsııalar jasalyp, onlaın-leksııalar, aıtýly kún­der men merekelerge oraı on­laın-konsertter, onlaın-baı­qaýlar, sonymen qatar onlaın-sheberlik saǵattary ótkizildi.

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan»