Temir óndirýdegi tektonıkalyq terbelis

Pandemııa óndiristi toqtatqan joq

Aıtalyq, Kaz Minerals tobyna qa­rasty kásiporyndarda joǵary óndi­ristik kórsetkishter tirkeldi. Máse­len, toǵyz aıda 230 myń tonna mys ón­dirilip (2019 jylǵy kórsetkish 230,5 myń tonna), COVID-19-ǵa baılanysty qıyndyqtarǵa qaramastan, kompanııa mys pen altyn óndirisinde josparly dıapazonnyń joǵarǵy mejesine je­týdi kózdeýde. Boljam boıynsha kúmis pen myrysh óndi­risiniń kólemi de joǵarylamaq. Dese de kompanııa qyzmetkerler men merdi­ger­lerdiń qaýipsizdigine, sondaı-aq densaý­lyǵy men ál-aýqatyna jiti kóńil bólýdi birinshi kezekke qoıyp otyr. Tutas personaldy qorǵaýǵa jáne óndiristik irkilis táýekelderin tómendetýge jan-jaqty sharalar qarastyrylǵan.

Shyǵys Qazaqstannyń Aqtoǵaı keni­shindegi ken óndirý kólemi 27%-ǵa nemese 9,06 mln tonnaǵa deıin ulǵaıdy. Toǵyz aıda óndirilgen shıkizat 28,7 mln tonnaǵa jetip, bul byltyrǵy  kezeń­men salystyrǵanda 27%-ǵa az. Buǵan negizinen oksıdti ken óndirýdiń kólemin qysqartý yqpal etti. О́ıtkeni jyldyń basynda óndiris jumystary budan buryn óndirilgen shıkizatty qaıta tazartýǵa baǵyttalǵan edi.

Sýlfıdti kennen mys óndirý úshin­shi toqsanda óńdeý kóleminiń 9%-ǵa qysqarý esebinen 8%-ǵa, ıaǵnı 26,5 myń tonnaǵa deıin tómendep, mys qu­ra­mynyń ortasha mólsheriniń 0,56%-ǵa deıin ulǵaıýymen jartylaı óteldi.

Tehnıkalyq qyzmet kórsetý merzimderi men kendegi metaldyń azdyǵy, sondaı-aq 2020 jyldyń birinshi toqsanynda óńdeý koeffısıentiniń ýaqytsha tómen bolýy saldarynan toǵyz aıda sýlfıdti ken 82,6 myń tonna óndirilip, byltyrǵy toǵyz aımen salystyrǵanda 11%-ǵa az kórsetkish tirkeldi.

Úshinshi toqsanda oksıdti kennen katodty mys óndirý kólemi 5,2 myń tonnany qurady, 2019 jyldaǵy toqsanmen salystyrǵanda bul 4%-ǵa tómen. Jyl sońyna qaraı Aqtoǵaıda katodty mys óndirisiniń josparlanǵan baǵdaryna jetý kózdelmek. Ol shamamen 20 myń tonnany quraıdy. 

Atalǵan toqsandaǵy mys óndirisiniń jalpy kólemi – 31,7 myń tonna. Osy kórsetkish negizinen sýlfıd fabrıkasyna tehnıkalyq qyzmet kórsetý merzimi men uzaqtyǵyna baılanysty óndiris ındeksiniń 8%-ǵa tómendegenin kórsetti. Tórtinshi toqsanda sýlfıdti kendegi mystyń ortasha mólsheriniń tómendeýi men COVID-19-ǵa qatysty shekteýlerdiń saldarynan birinshi jartyjyldyqta keıinge qaldyrylǵan tehnıkalyq qyzmet kórsetýge baılanysty óndiris kólemi tómendeıdi dep boljanýda.

Pavlodar oblysyndaǵy «Bozsha­kólde» ken óndirý dınamıkasy baıytý fabrıkalardyń qajettilikterin 22%-ǵa ótep, 8 mln tonnaǵa deıin jetti. Atap aıtqanda, sýlfıdti jáne  kao­lındi fab­rıkalar toqsan boıy to­lyq qýatynda jumys istedi. Dese de bıyl­ǵy toǵyz aıda ken óndirý birinshi jar­ty­jyl­dyqtaǵy qoımadaǵy kaolındi kendi qaıta óńdeý esebinen 16%-ǵa nemese 22,3 mln tonnaǵa deıin qysqardy.

Toqsandyq bóliniste altyn óndirý kólemi 37 myń ýnsııaǵa deıin tómendedi. Biraq toǵyz aıdyń ishinde «Bozshakólde» baǵaly metaldy óndirý 120,3 myń ýnsııaǵa deıin ulǵaıyp, jyldyq jos­parly dıapazonnyń joǵarǵy shegine, atap aıtqanda, 140-150 myń ýnsııaǵa jetý mejesi qoıylǵan.

«Vostoksvetmet» (Shyǵys Qazaq­stan) shahtalarynda jáne «Bozymshaq» (Qyrǵyzstan) kenishinde ken óndirý úshinshi toqsanda 6%-ǵa nemese 997 myń tonnaǵa deıin qysqardy. Toǵyz aıda 3,06 mln tonna ken óndirildi, bul byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 5%-ǵa joǵary. Shyǵystaǵy ken óndirýdiń tómen kórsetkishi jerasty óndiris jumys­taryna kóshýge baılanysty «Bozym­shaqtaǵy» óndirý kóleminiń ulǵaıýymen óteldi.

Operasııalyq aqsha aǵyndarynyń artýy men shıkizat baǵasynyń joǵary­laýyna baılanysty Kaz Minerals tobynyń taza qaryzy maýsym­daǵy 2 797 mln dollardan qyrkúıektegi jaǵdaıǵa sáıkes, 2 654 mln dollarǵa deıin azaıdy. Qaryzdy azaıtý kúrdeli shyǵyndarmen, naqty aıtqanda «Aqtoǵaı» jáne «Baımskaıa» mys jobasyn keńeıtýmen, sondaı-aq toptyń Qytaı­dyń mem­lekettik damý banki aldyndaǵy bo­rysh­tyq mindetteme­leri boıynsha jar­ty­jyldyq syıaqy tólemderimen jáne kásipkerlik-jeke tulǵalarǵa arnalǵan aı saıynǵy paıyzdyq tólemdermen, jer betindegi oryndardyń bıiktik aıyrmasyn belgileýmen jartylaı óteldi. Tólemderdiń jalpy somasy 71 mln dollardy qurady. Paıdaly qazbalardy óndirýge salynatyn salyq, roıaltı (lısenzııalyq syıaqynyń túri) jáne tabys salyǵy boıynsha tólemder úshinshi toqsanda 28 mln dollardy qurap, ol búginge deıin QQS óteýmen yntalandyrylyp keledi.

«COVID-19-ben baılanysty qıyn­dyqtarǵa qaramastan, Kaz Minerals úshinshi toqsanda da joǵary óndiristik nátıjelerge qol jetkizdi. Mys óndirisi bıyl úzdiksiz jalǵasyp, qazir óndiris kólemi 2019 jylǵy deńgeıde saqtalýda. Al ilespe ónim óndirisi burynǵy kórsetkishterden aıtarlyqtaı asyp tústi. Mys pen altyn óndirisiniń josparly dıapazondarynyń joǵarǵy shegine jetýge jaqyn turmyz, sondaı-aq kúmis pen myrysh óndirisiniń jyldyq josparly kórsetkishteri jaqsardy», dedi Kaz Minerals tobynyń basqarma tóraǵasy Endrıý Saýzam.

«Baqyrshyqtaǵy» altyn qory 25%-ǵa ulǵaıdy

Elimizdegi altynnyń taǵy bir iri mol qory Shyǵys Qazaqstandaǵy «Baqyr­shyq» ken ornyna tıesili. Bul aımaqta jer qoınaýyn ıgerip jatqan reseılik «Polımetall» kompanııasy «Qyzyl» jobasy aıasynda ken qory 25%-ǵa ulǵaı­ǵanyn, atap aıtqanda, altyn kólemi 10,3 mln ýnsııaǵa deıin óskenin habarlady. Kompanııalar tobynyń bas atqarýshy dırektory Vıtalıı Nesıs­tiń aıtýynsha, «Shyǵys Baqyrshyq­taǵy» shıkizattyń aıtarlyqtaı qory «Qyzyldyń» óndiristik sıklyn 30 jylǵa deıin uzartýǵa múmkindik beredi. Bul rette ashyq óndirý jumystary 2036 jylǵa deıin jalǵasatynyn aıta ketken oryndy.

JORC kodeksine sáıkes «Shyǵys Baqyr­­shyqtaǵy» (Qyzyldyń 2-shi aı­maǵy) ken qorynyń bastapqy baǵalaýy sáýirdegi jaǵdaı boıynsha 3,7 g/t ólshem­degi ortasha quramdaǵy altynnyń jalpy kólemi 2,2 mln ýnsııany nemese 18,8 mln tonnany qurady. Onyń 80%-y jerasty tásilimen óndirilmek. Tıisinshe «Qyzyldaǵy» jalpy ken qory 5,4 g/t ortasha quram­daǵy altynnyń tutastaı kólemi 10,3 mln ýnsııaǵa, demek 59,3 mln ton­naǵa deıin ulǵaıdy. Osylaısha al­tyn­nyń mólsheri 2019 jyldaǵy eseppen salystyrǵanda 25%-ǵa ósti.

Ashyq ken baıytý jumystaryna arnalǵan shıkizat qory 9%-ǵa nemese 4,9 g/t ortasha quramdy altynnyń kólemi 4,3 mln ýnsııaǵa deıin ósip, sáıkesin­she jerasty taý-ken jumystaryna baǵyt­talǵan qordyń kólemi 40%-ǵa ulǵaı­dy jáne 5,8 g/t ortasha quramdy baǵaly metaldyń ýnsııasy 6,0 mln-ǵa deıin artty. Jańartylǵan kúntizbe baıytý fabrıkasyndaǵy óndiris qýatynyń artýymen eskerilip daıyndalsa kerek. Soǵan sáıkes kásip­oryn 2022 jylǵa qaraı óndirilgen ónim kólemin jylyna 2,2 mln tonnaǵa deıin jetkizbek nıette. Atalǵan ken ornyndaǵy baǵalaý jumys­tary 2015-2020 jyldarǵa arnal­ǵan jalpy kólemi 29,9 shaqyrymdy quraıtyn (168 uńǵyma) geologııalyq barlaýdyń derekteri negizinde iske asyrylǵanyn aıta ketken oryndy.

Kásiporyndardyń tilegi eskerilýi tıis

Qazaqstan tabıǵı resýrstardyń jıyntyq kólemi boıynsha álemdik reıtıngte altynshy orynda tur. Jýyrda ótken Qazaqstan-Kanada iskerlik keńesi­niń IV otyrysynda osylaı degen «Kazakh Invest» UK» AQ basqar­ma tóraǵasynyń keńesshisi Jandos Temirǵalı elimizde áli de zerttelmegen ken oryndary az emes ekenin aıtty.

«Qazaqstan tabıǵı resýrs­tardyń jıyntyq kólemi boıynsha álemde altynshy oryn alady. Zertteýshilerdiń baǵalaýyna sensek, elimizde jalpy somasy 46 trln dollardan asatyn 5 myńnan artyq barlaý júrgizilmegen ken orny bar. Búginde Qazaqstan lıtıı, nıkel, kobalt, marganes jáne basqa da sırek kezdesetin elementterge baılanysty ınnovasııalyq óndiristerdi damytýdy kózdep otyr», dedi J.Temirǵalı.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Rýslan Baımıshev­tiń aıtýynsha, 2017 jyly elimizde Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly kodeks qabyldanyp, sol arqyly memlekettik retteýdiń ashyq jáne túsinikti ádisterin qamtama­syz etýde ozyq halyqaralyq tájirıbe es­kerildi. Bul zańda qarastyrylǵan negiz­gi qaǵıdattyń biri – «Birinshi kelgen – birinshi ıgeredi». Sonymen qosa mem­le­kettik qoldaý tetigi ınvestı­sııa­lyq sýbsıdııalar, salyq preferensııa­lary jáne basqa da jeńildik túrinde qamtylǵan dedi vedomstvo ókili.

«Álemdegi ózgeristerdi eskerip, Qazaq­­­stan halyqaralyq talaptarǵa saı ken baıytý salasynda ınvestısııalyq jáne ınnovasııalyq áleýetti jaqsartýǵa baǵyt­talǵan mańyzdy bastamalardy qa­byldady. Ásirese óndirýshi sal­alar­­­dyń ashyqtyǵy bastamasyna erek­she kóńil bólinedi. Elimiz bul baǵyt­ta aıtar­lyqtaı nátıjege qol jet­kizdi. Shıkizat pen metaldardyń iri tutyný­shysy – Qy­taı­dyń geografııalyq jaqyn­dyǵy, el­diń tranzıttik áleýeti, energııa shy­ǵyn­darynyń tómen tarıfi, arnaıy eko­nomıkalyq jáne ındýstrııalyq aımaqtar elimizdiń osy saladaǵy artyq­shylyǵyn kórsetip otyr», dedi vıse-mınıstr.

Taý-ken óndirýshi jáne taý-ken me­tal­­lýrgııa kásiporyndarynyń res­pýb­­lıkalyq qaýymdastyǵynyń (TMKQ) at­qarýshy dırektory Nı­­kolaı Rado­sto­ves­tiń pikirine súıensek, salalyq vedom­stvoǵa roıal­tı (lı­senzııalyq syıaqy­nyń túri) máse­lesinde Kanadanyń táji­rı­besine súıengen artyq bolmaıdy. Ol paıdaly qazbalardy óndirýge saly­na­tyn salyqpen jumys isteıtin kom­pa­nııalarǵa qoldanystaǵy mól­sher­lemeni saqtaı otyryp, kásip­oryndarǵa roıaltıge erikti túrde kóshý­ge múmkindik berilý kerektigin jet­kiz­di. Qaýymdastyq jańa ken oryndary boıynsha roıaltı mól­sher­lemesi res­­pýblıkanyń teńiz­den qashyqta or­nalasqandyǵy, sondaı-aq kólik aspektisi eskerilip, tartymdy bolý­ǵa tıis degen ustanymda.