2020 jyly ekonomıka salasy boıynsha Nobel syılyǵy amerıkalyq Pol Mılgrom men Robert Ýılsonǵa buıyrdy. Olardyń aýksıon teorııasy men aýksıondardyń jańa formatyn oılap tapqany úshin osy syılyqqa laıyq dep tanylǵanyn álemdik aqparat quraldarynyń bári jarysa jazdy.
72 jastaǵy Mılgrom men 83 jastaǵy Ýılson aýksıondardyń qalaı jumys isteıtinin zerdelep, óz ıdeıalary negizinde dástúrli tásilmen satylymy qıynǵa soǵatyn radıojıilik sekildi taýar men qyzmetterdi satýǵa arnalǵan aýksıonnyń jańa formatyn jobalaǵan. Nátıjesinde olardyń bul tabysy búkil álemdegi saýdager, satyp alýshy jáne salyq tóleýshilerge úlken jeńildik týdyrady. Bizdińshe, amerıkalyq ǵalymdardyń eńbegindegi jańalyq ta osy faktor.
Ádette aýksıon dese bizdiń kóz aldymyzǵa áldebir múlikti saýdalap jatqan jalǵyz adam men birneshe satyp alýshy elesteıdi. Onda túrli zat satylýy múmkin: taýar, qundy qaǵaz, óner týyndysy. Barlyq aýksıonǵa tán ortaq ustanym – áleýetti satyp alýshylar arasyndaǵy báseke. Ádettegideı kim artyq aqsha usynsa, sol usynylǵan taýarǵa (múlik, týyndy) ıelik etedi. Ashyq jáne jabyq dep bólinetin aýksıonnyń da túr-túri bar. Birinde bir ǵana satýshy, al satyp alýshy kóp bolsa, endi birinde satyp alýshy jalǵyz, al satýshy kóp bolýy múmkin. Mılgrom men Ýılsonnyń tapqyrlyǵy sol – saýda-sattyqqa qatysýshylarǵa paıdasyn meılinshe arttyrýǵa kómektesetin jańa aýksıon túrlerin oılap tapqandyǵy. Ekonomıster jańalyǵy týraly tarqatpaı turyp, aldymen aýksıon túrlerine toqtala keteıik.
Álginde aýksıonnyń túri kóp dedik. Keń taralǵany – aǵylshyn jáne golland aýksıondary. Negizinen kartına, antıkvarıat jáne ózge de qundy taýarlar saýdalanatyn aǵylshyn aýksıonynda taýar baǵasy mınımaldy baǵadan bastalady. Qatysýshylardyń biri taýardy satyp alýǵa daıyn ekenin habarlamaıynsha baǵa kóterile beredi. Al golland aýksıonynda baǵa joǵary bastalyp, birtindep tómendeı beredi. Sondaı-aq qatysýshylar usynǵan baǵa ózara jarııa etilmeıtin aýksıon túrleri de bar. Ondaı aýksıondarda úmitker óz baǵasyn konvert, saıt nemese arnaıy baǵdarlama arqyly joldaıdy.
Keıingi ýaqytta álemdik aýksıon baǵdarlamalarynda qıyndyq týyndady. Ǵalymdar men uıymdastyrýshylar radıojıilik dıapazondarynyń tıimdi bólinýin qamtamasyz etetin jáne salyq tóleýshilerge úlken paıda ákeletin aýksıon túrin qalaı oılap tapsa bolady dep bas qatyra bastaǵan. Alaıda jıilik dıapazonynda jeke jáne ortaq komponentter bolǵandyqtan bul kúrmeýdi tarqatý óte qıyn edi. Osy oraıda Nobel syılyǵynyń resmı saıtynda mynadaı mysal keltiriledi:
«Belgili bir aımaqtaǵy jolaqtyń mańyzy naqty bir operatorǵa tıesili jıilik jolaǵyna táýeldi. Operator ulttyq uıaly baılanys júıesin turǵyzǵysy keldi delik. Máselen, shvesııalyq qadaǵalaýshy organ soltústiktegi Laplandııadan bastap ońtústiktegi Skonege deıingi aralyqtaǵy jıilik jolaqtaryn birinen soń birin aýksıonǵa qoıady. Endi Laplandııadaǵy lısenzııa quny operatordyń keıingi kezeńderde – Skonege deıingi aralyqta lısenzııany satyp alatynyna jáne qandaı baǵada satyp alatynyna táýeldi bolmaq. Operator bolashaq aýksıon nátıjesin bilmeıdi, sondyqtan lısenzııa úshin qansha tóleý keregin de bilmeıdi. Sonymen qatar alypsatarlar da jıilik jolaǵyn satyp alyp, ekinshi naryqta qymbat baǵamen satýdy kózdeıdi. Naqtylyq bolmaǵannan keıin operator tómengi shekti mólsherdi ustaıdy nemese aýksıonnan bas tarta turady. Bul problema basqa elderge de tán. Osy problemany sheshý úshin Mılgrom men Ýılson kóp aınalymdy aýksıon túrin engizdi. Bul aýksıon barlyq nysandardy (ártúrli geografııalyq aımaqtaǵy radıojıilik dıapazondaryn) bir ýaqytta usynady. Aýksıon tómen baǵalardan bastalyp, qaıta ótinimderge múmkindik berip, senimsizdik pen qıyndyqtardy tómendetedi» delingen Shved akademııasynyń resmı saıtynda.
Robert Ýılson aldyn ala quny belgilenbegen, biraq túbinde bári úshin birdeı qunǵa ıe aýksıon teorııasyn jasady. Mysal retinde, radıojıiliktiń bolashaqtaǵy qunyn nemese belgili bir óńirdegi paıdaly qazbalar kólemin alýǵa bolady. Ýılson saýdaǵa qatysýshylardyń múliktiń jalpy qunynan tómen baǵa usynatynyn kórsetti: olar tym kóp tólep, aqyrynda utylyp qalýdan qoryqqan. Pol Mılgrom bolsa jalpy qundylyqtarǵa ǵana emes, qatysýshydan qatysýshyǵa deıingi aralyqta qubylyp turatyn jeke qundylyqtarǵa ıe jalpy aýksıon teorııasyn qalyptastyrǵan. Ol birneshe tanymal aýksıon formattaryndaǵy saýda-sattyq strategııalaryn taldap, saýda-sattyqqa qatysýshylar saýda-sattyq kezinde bir-biriniń baǵalaý quny týraly kóbirek bilgende, atalǵan format satýshyǵa joǵary kútiletin kiris ákeletinin kórsetti.
Mılgrom men Ýılson usynǵan mehanızm boıynsha aýksıon birneshe raýndqa sozylady, ár raýnd saıyn aqsha mólsheri artyp otyrady. Raýnd jabylǵannan keıin usynylǵan baǵalar qatysýshylarǵa jarııa bolady. Raýnd arasyndaǵy úzilis kezinde qatysýshylar básekelesterdiń usynystaryn zerttep, óz strategııalaryn jóndep-túzeıdi. Raýnd sany shekteýsiz. Jańa soma usynylmaǵan kezde ǵana raýnd legi aıaqtalady. Osylaısha, taýar ıesi taýary úshin maksımaldy baǵa alady. Qazir bul tájirıbe tıimdiligin kórsetti.
20 jyl ishinde AQSh-ta jıilikke beriletin lısenzııa satylymy 120 mlrd dollar tabys ákelgen. Mılgrom men Ýılson aýksıonǵa qatysty zertteýlerin 1990 jyldardan beri júrgizip, araǵa 30 jyl salyp eńbekteri halyqaralyq dárejede elenip, jańalyqtary qoldanysqa enbek.
Bizdiń elimizde de memlekettik satyp alý júıesi aýksıon arqyly júzege asady. Osydan az ýaqyt buryn Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsın radıojıilik máselesine toqtalyp «Kishi operatorlar radıojıilikterdi alyp, olardy qyzmet kórsetý úshin paıdalanyp jatqan joq. Radıojıilik resýrstaryn tıimdi qoldanýdyń mańyzy zor ekeni belgili. Biz arnaıy aýdıt jasap, paıdalanylmaı jatqan jerlerdi memleketke qaıtarýdy josparlap otyrmyz. Biraq ol úshin tıisti standart pen zańnamaǵa ózgeris enýi kerek» degen bolatyn.
Oǵan deıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta aýylsharýashylyq jerlerin latıfýndısterden alý týraly tapsyrma berip, tapsyrmasyn oryndamaǵan úkimetti qatań synǵa da alǵan. Memleket basshysy latıfýndızm máselesin Baǵdat Mýsındi jeke qabyldaý kezinde de eskertken. Osynshama qordalanǵan másele elimizdegi radıojıilikti satý, ınternet tartý máselesi boıynsha keshendi sheshimder qajet ekenin ańǵartady. Bálkim, elimiz Mılgrom men Ýılson tájirıbesimen jumys isteı bastasa, bul bizdiń eldegi memlekettik satyp alý júıesine úlken nátıje alyp keler me edi.
Abaı AIMAǴAMBET,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY