Osydan 2 jyl buryn bir tanysymyz mektepke aqsha berip jumysqa turdy. Ol osy áreketin: «Barlyq jerge túıindememdi jiberdim. Biraq bárinde birdeńe dámetedi. Al men óz kásibimdi, muǵalimdikti shynymen jaqsy kóremin. Bala oqytqannan lázzat alamyn. Súıikti isimmen aınalysý úshin osyndaı qadamǵa bardym. О́ıtkeni basqa amalym qalmady. Taza jolmen jumysqa jetemin dep qansha ýaqytymdy joǵalttym. Bastysy, men – mamanmyn ǵoı. Eden jýyp júrip, bala oqytyp ketken joqpyn», dep túsindirdi.
«Aqsha berip te kórdim»
Qalaı oılaısyz, dál osy ýáj pedagogti aqtaı ala ma? Ekiushty oıda qalarsyz, bálkim sóz talastyrýǵa, barlyq salany jaılaǵan jemqorlyq jaıyn jeleý etip laıyqty argýment te tabarsyz. Biraq mundaı muǵalimderdiń kóp ekenin aqtaýǵa kelmes. Jaqynda Facebook áleýmettik jelisindegi «Qazaqstan ustazdary» atty 100 myńǵa jýyq jazylýshysy bar ashyq topqa Quralaı Joldasova atty jeli qoldanýshy: «Sálemetsizder me? Men mektepke jumysqa tura almaı júrmin. Barlyq mektepke túıindeme tastadym. Biraq jaýap joq. Aqsha berip te kórdim. Ortadaǵy adamdar joq bolyp ketip, aldanyp qaldym. Jumysqa turýdyń endi qandaı amaly bar?», dep jazypty.
Dymy quryǵan keıipkerimiz aıtqandaı, bilim berý salasyndaǵy bul bassyzdyqqa balta shabýdyń endi qandaı amaly bar?
«Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy: Bilim ındeksi 2019» zertteý qorytyndysy boıynsha úzdik úshtikte turǵan Aýstralııada muǵalim bolyp eńbek etý úshin siz jumys istegińiz keletin shtattaǵy bilim departamentiniń talaptaryna saı bolýyńyz kerek jáne tıisti baqylaý organynda pedagog retinde tirkelýge tıissiz. Kórdińiz be, baqylaý organy urpaq tárbıesimen aınalysqysy keletin adamnyń kim ekenin aldymen jiti tekseredi.
Al bizde qalaı? Muǵalimdi jumysqa mektep dırektory alady. Pedagog bolý úshin qandaı da bir organnyń baqylaýynan ótý qajet emes. Mine, biz dál osy jerde jemqorlyqqa qoldan jol berip otyrǵan sekildimiz. Sebebi elimizde áli kúnge deıin muǵalimderdi jumysqa qabyldaıtyn mektep dırektorlaryn taǵaıyndaýdyń biryńǵaı júıesi joq. Olar jergilikti atqarýshy organdardyń jáne bilim basqarmalarynyń sheshimimen qyzmetke qol jetkizedi. Bir problemadan soń ekinshi problemaǵa tap bolamyz. О́ıtkeni túıtkildiń tamyry tereńde. Bilim salasyndaǵy biraz máseleniń sheshimin tabýǵa, sondaı-aq dál osy biz kóterip otyrǵan jemqorlyqty joıýǵa, tym bolmasa aldyn alýǵa yqpal ete alar bir qadam bar. Bul – mektep dırektorlaryn taǵaıyndaýdyń talaptaryn kúsheıtý, biryńǵaı tıimdi júıesin engizý. Nege? О́zińiz biletindeı, muǵalimdi jumysqa alatyn adam – sol mektep dırektory.
Mektep dırektorynyń eńbekaqysy keı muǵalimdikinen tómen
Máselege týra qarasaq, para beretin muǵalim bar delik, demek alatyn da dırektor bolyp tur ǵoı. Sol sebepti máseleniń saldaryn emes, sebebin osy jerden izdeý kerek sekildi.
Elordada ornalasqan Raıymbek batyr atyndaǵy №50 Qazǵarysh mektep-lıseıiniń dırektory Roza Bolataeva keıbir mektep basshylarynyń qylmystyq qadamǵa barýyna jalaqysynyń azdyǵy sebep bolýy múmkin ekenin aıtady.
«Biz muǵalimderdi jumysqa qabyldaǵanda bir orynǵa úmitker bolyp turǵan pedagogterdi áńgimelesýden ótýge qatar shaqyramyz. Áńgime barysynda muǵalim mamandyǵyn jáne dál bizdiń mektepti tańdaýdaǵy maqsatyn, qandaı jańalyq engizip, ne ózgertkisi keletinin suraımyz. Sodan soń osy suraqtarǵa jaýabyn jazdyrtamyz. Sol arqyly onyń oıyn, oıyndaǵysyn júıelep jetkizý qabiletin, sondaı-aq saýatyn tekseremiz. О́zi qate jazatyn muǵalim balalardyń saýatyn qalaı ashady? Keıde ózi qobaljyp otyrǵan úmitkerdi de abyrjytpaı, ózimizdiń de ýaqytymyzdy kóp almaı salmaqty suraqtarǵa jaýap retinde bir esse emes, qarapaıym ómirbaıanyn jazyp berýdi ótinemiz. Basqa da talaptar bolady, árıne. Máselen, matematıka páninen joǵary synyptarǵa sabaq beretin muǵalimge esep shyǵartamyz. Mine, osyndaı synaqtardan óte alǵan mamandy jumysqa qabyldaımyz. Menińshe, muǵalim ózine, óziniń bilimi men qabiletine senimsizdikten para berýi múmkin. Bul – shyndyǵynda pedagogıkalyq etıkaǵa jatpaıtyn jat qylyq, aýyr qylmys. Sondyqtan oǵan qandaı jaǵdaıda da, tipti jalaqyny da syltaýratyp jol berýge bolmaıdy», dedi R.Bolataeva.
Iá, mektep dırektorlarynyń alatyn jalaqysy jaıynda buǵan deıin de kóp kóterildi. Sonyń nátıjesinde mektep dırektorlaryn attestattaý júıesi engizilip, odan ótken jáne óziniń biliktiligin dáleldeı alǵan oqý oshaqtary basshylarynyń jalaqysyna biliktilik deńgeıine qaraı 30-dan 100 paıyzǵa deıin ústemeaqy qosylady.
Bul týraly Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov (vıse-mınıstr kezinde) 2 jyldaı buryn: «Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, muǵalimderdiń ústemeaqysy ósip otyr. Biraq mektep dırektorlary men dırektor orynbasarlarynyń eńbekaqysyna qatysty másele bar. Biz bul máseleni attestasııa arqyly sheshýdi josparlap otyrmyz. Qazir mektep dırektorlary azamattyq qyzmetkerler retinde úsh jylda bir ret attestasııadan ótedi. Shaǵyn mektep bolsa da, úlken mektep bolsa da, tipti dırektordyń tıimdi jumysyna qaramastan onyń jalaqysy óspeıdi, ústemaqy joq», degen edi. Mine, endi sol másele sheshimin taýyp jatyr. Biraq bul mektepke muǵalimniń jemqorlyqsyz jumysqa turýyna kepildik bola ala ma? Mektep basshylarynyń jalaqysy ósse, olardyń bári pedagogti parasyz jumysqa qabyldaıdy degen sóz be?
Pedagogterdi portalmen irikteıdi
Negizinen tek jalaqyny ósirgennen túıtkildiń túıini túbegeıli tarqatylyp ketpesi anyq, áıteýir jemqorlyqtyń aldyn alýǵa sózsiz sep bolady. Alaıda osy qadammen ǵana qol qýsyryp qarap otyra bersek, máseleni odan ári ýshyqtyrǵannan ózge eshteńe utpaıtynymyz beseneden belgili. Sonda taǵy qandaı amal bar? Ony, bizdińshe, jaqynda Shymkent qalasynyń ákimdigi qolǵa alǵan sekildi.
Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary Shyńǵys Muqan: «Bilim salasynyń ishki jáne syrtqy jaǵy bar. Syrtqy jaǵy – ınfraqurylym men qural-jabdyqtar. Ishki jaǵy – oqý baǵdarlamasy men ujym. Syrtqy jaǵdaıyn tez ózgertýge bolady. Mektep apatty jaǵdaıda bolsa, 1-2 jylda ornyna jańa mektep sala alasyz. Al bilim salasynyń ishki jaǵy, ıaǵnı mánin bulaı jyldam ózgerte salý qıyn. Bilim salasynyń sapasyn arttyratyn birden-bir adam – saýatty muǵalim. Sondyqtan muǵalimderdiń bilim-biligi bilim salasynyń sapasyn aıqyndaıdy. Laıyqty muǵalimder básekelestik jaǵdaıynda tańdalady. Tamyz aıynda hr-process.kz portaly iske qosyldy. Osy ýaqyt ishinde jarııalanǵan 511 oryndyq baıqaýǵa 692 úmitker qatysyp, 349 muǵalim tańdap aldyndy. Olardyń 133-i qyzyl dıplommen bitirip, 17 muǵalim shetelde bilim alǵan. Bul júıege balabaqsha tárbıeshileri men kolledj muǵalimderin irikteýdi qostyq. Keler jyly pedagogterdiń biliktilik sanaty osy portal arqyly attestasııalanady», dep jazdy.
Biraq úmitinen kúdigi basym júretin qoǵamda «Bir ǵana portalmen paranyń problemasyn sheship tastaý múmkin emes» degen syńaıdaǵy senimsiz sózder aıtyldy. Sonda Sh.Muqan: «Shymkenttiń memlekettik bilim berý uıymdaryndaǵy bos oryndar osy saıtqa jarııalanady. Qazirgi tańda 47 bos oryn tur. Máselen, №23 mektepke tarıhshy, №115 mektepke aǵylshyn tiliniń muǵalimi, №129 mektepke defektolog, №57 mektepke matematıka pániniń muǵalimi kerek. Osylaı kete beredi. Alaıda pedagogıkalyq dıplom bolsa boldy, jumysqa alady eken dep oılap qalmańyz. Talap joǵary», dedi.
Talap joǵarylasa, tártip oralar. Portal tájirıbesin ózge óńirlerge de engizýge bolatyndaı kórindi. Biraq báribir muǵalimderdi mektepke qabyldaýdyń sheteldik tájirıbedegideı júıelengen arnaıy baıqaýy bolýy kerek. Baıqaýdan tek myqtylar ǵana iriktelýi tıis. Baıqaýdyń ózi baqylaýda bolǵany jón. Jalpy bilim salasyndaǵy baqylaý departamentteri álsiz emes ekenin, kerisinshe yqpaldy ekenin osy tusta dáleldeı alýy qajet.
Jaqynda Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Alık Shpekbaev Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste belsendilik tanytyp jatqanyn málimdedi. Iá, keıingi kezde mınıstrlik UBT-ǵa, «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy men balabaqshaǵa balany ornalastyrýǵa qatysty jumystardy júıeleýde agenttikpen birlesip jumys istedi. Vedomstvo taratqan aqparatqa súıensek, Agenttik pen Ulttyq testileý ortalyǵy birlesip júrgizgen monıtorıngtiń nátıjesinde memleket 2,7 mlrd teńge únemdepti. Al «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵyna qatysty bıznes-prosesterdi ońtaılandyrý nátıjesinde jyl saıyn 1,3 mlrd teńge bıýdjet qarajaty únemdelmek.
Jaqsy ǵoı, dese de muǵalimderdiń jumysqa turý máselesin de agenttikpen birlesip rettese, baıqaý negizinde qyzmetke qabyldaýdy jolǵa qoısa, bilim sapasy qanshama ese kóp tabysqa keneler edi-aý. О́ıtkeni saýatty, qylmysqa barmaıtyn, óziniń bilimi men kásibıligine senetin pedagog qana bilimdi, rýhanı baı, jańa zamannyń talaptaryna saı urpaq tárbıeleı alady. Al aqsha berýdi jáne alýdy qalypty qabyldaıtyn paraqor pedagog qoǵamǵa qaýipti lekti tárbıelep shyǵady. Bilimdegi orny tolmas orasan shyǵyn osy emes pe?