Shardarada shuǵyl sýqashyrtqy salý qajet

Jarty ǵasyr buryn, ıaǵnı 1969 jyly ótimi sekýndyna 4210 tekshe metr sý kelip, apatty jaǵdaı oryn alǵan. Osyndaı jaǵdaı qaıtalansa, Shardara, Otyrar aýdandary men Arys qalasynyń Syrdarııa ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy eldi mekenderdi, ıaǵnı Túrkistan oblysynda turatyn 60 myńnan astam turǵyn men Qyzylorda oblysynyń 200 myńnan astam halqy tirshilik etip jatqan eldi mekenderdi sý basyp qalý qaýpi týyndaıdy. Sondyqtan shuǵyl túrde Shardara sý qoımasynyń oń jaq jaǵalaýynan ótimdiligi sekýndyna 1500 tekshe metr bolatyn apatty sýqashyrtqy salý qajet. Bul kezek kúttirmeıtin máseleniń zardaby eki oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń nasharla­ýyna alyp kelýi ábden múmkin.

Jýyrda «Qazaqstannyń sý qaýip­sizdigi: qazirgi kezdegi qaýip-qaterler jáne olardy sheshý perspektıvalary» taqyrybyna arnalǵan Senattaǵy Úkimet saǵatynda baıandama jasaǵan Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeev osyndaı derekter keltirip, ózekti másele kótergen bolatyn. Sý­qashyrtqy salý boıynsha qazirgi tańda tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlenip jatqanyn da aıtyp ótti. Iá, oblys ákiminiń dabyl qaǵýy negizsiz emes. Sýqoımalardaǵy apattar jóninde mysaldar kóp. Oǵan adamı faktorlar da sebep bolýda. Qyzylaǵashtaǵy jan túrshigerlik apat umytylǵan joq. Kórshiles О́zbekstandaǵy Sardoba sýqoımasyndaǵy bolǵan jaǵdaı da jurt­ty biraz ábigerge saldy. Áıteýir tur­ǵyndar aman. Degenmen indet onsyz da jaǵadan alyp jatqanda topan sý áp-sátte 7 myńǵa jýyq azamatymyzdyń berekesin qashyrdy.

Eske sala keteıik, bıylǵy 1 mamyrda О́zbekstan Respýblıkasy Syrdarııa oblysyndaǵy Sardoba sýqoımasynyń bógeti buzylyp, ortalyq Betpaqdala kollektorynan tasyǵan sý saldarynan Maqtaaral aýdanynyń 5 eldi mekenin sý basyp, tótenshe jaǵdaı oryn aldy. Tótenshe jaǵdaı saldarynan 1030 turǵyn úı, 3 mektep, 5 balabaqsha, 4 densaýlyq saqtaý, 10 saýda nysany, av­tomobıl joldary, 1 kópir, 5 695 gektar egistik pen ja­ıyl­ym jerler sý astynda qalǵan-dy. Sý basqan aýmaq­tyń sıtýasııalyq kartasy jasalyp, jedel appattyq kómek kór­setý qyzmetteri jumyldyryldy.

Barlyq jumystyń shuǵyl ári tıimdi úılestirilýi nátıjesinde jalpy 11 mln 798 myń lıtr sý qaýipsiz aýmaqqa qashyrtyldy. Negizinen О́zbekstan aýmaǵynan aǵyp kelgen 931 úı janýarynyń ólekseleri sýdan shyǵarylyp, joıyldy, 2,8 mln sharshy metr aýmaq zalalsyzdandyryldy. Apattyń sal­daryn joıýǵa búkil res­pýblıka at­salysty. Túrkistan óńi­rindegi tóten­she jaǵdaı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jáne Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatań baqylaýynda boldy. Úkimet tarapynan tótenshe jaǵdaıdan zardap shekken 5 eldi mekenniń (Jańaturmys, Jeńis, Fırdoýsı, Dostyq, О́rgebas) 5 524 turǵynyna 552 mln teńge (100 myń teńgeden) tólense, Alısher Ýsmanovtyń qory esebinen sý basqan 5 eldi meken jáne evakýasııalanǵan 8 eldi mekendegi (Myrzakent, Jaılybaev, Nurlytań, Shuǵyla, Jantaqsaı, Nurlyjol, Araıly jáne Aqjol) 5 318 otbasyna 1000 AQSh dollarynan 2,2 mlrd teńge berildi. Aýdandaǵy Myr­zakent kentinde jańadan boı kótergen shaǵyn aýdanynda 386 jeke turǵyn úıdiń qurylysy tolyq aıaqtalyp, Jeńis Jańaturmys, Dostyq eldi meken­deriniń turǵyndaryna tabys etildi. Onyń ishinde 196 turǵyn úı qurylysyna Úkimettik rezerv esebinen qarjy bólinse, qalǵan 190 turǵyn úıdiń qurylysy qaıyrylymdyq jáne ózge de qorlar arqyly júrgizildi. Sonymen qatar Fırdoýsı men О́rgebas eldi mekenderinde jalpy 504 turǵyn úıdiń 494-iniń qurylysy aıaqtalyp, 10 úı jaqyn arada paıdalanýǵa beriledi. Budan bólek, Myrzakent kentindegi jańa móltek aýdanda 1200 oryndyq mektep pen 280 oryndyq balabaqsha, dárigerlik ambýlatorııa jáne polısııalyq tirek pýnktiniń qurylystary júrgizilýde. Al Fırdoýsı aýy­lynda 600 oryndyq mektep aǵymdaǵy jóndeýden ótse, dá­ri­gerlik ambýlatorııa men polısııa­lyq tirek pýnkti, О́rgebas aýylynda feldsherlik-akýsherlik jáne po­lısııalyq tirek pýnktteri salynýda. Mektep pen balabaqsha kelesi jylǵa ótpeli bolsa, qalǵan nysandardyń qu­rylys jumystary jeltoqsan aıynda tolyq aıaqtalady dep josparlanýda. Jalpy, Maqtaaral aýdanyndaǵy kósheler qaıta jóndeýden ótip, eldi mekenderde abattandyrý, aıaqjoldar men jaryqtandyrý jumystary júrgizildi. Aýdandaǵy qazirgi jaǵdaı turaqty, aýqymdy jumystardyń nátıjesinde eldi mekender kórkeıe túsip qalypty tirshilikke kóshken. Iаǵnı bir ǵana Sardoba sýqoımasynyń qaýipsizdigi 31,7 mlrd teńgeden astam shyǵyn alyp keldi. Bir qýanarlyǵy, adam shyǵyny oryn alǵan joq. Demek, sý qa­ýip­sizdigin qamtamasyz etý, qaýip qa­ter­leriniń aldyn alý jáne aǵyn sýlar­dy tıimdi paıdalaný óńirde ózekti másele.

Elimizdegi sýarmaly jerlerdiń úshten bir bóligi tıesili Túrkistan obly­synda 72 myń agroqurylym tir­kelip, 180 myń adam jumyspen qam­tylǵan. Osy oraıda agro­ónerkásip kesheninde eńbek ónimdiligin arttyrý, sýarmaly jerlerdiń kólemin ul­ǵaıtý maqsatynda sheshimin kútken máse­leler de barshylyq. Ol qandaı má­seleler? «Túrkistan magıstraldyq ar­nasyn kúrdeli jóndeý jumystaryn jalǵastyrýǵa 2021 jylǵa 7 mlrd teńge qarjy qajet. «Keńsaı – Qosqorǵan-2» sýqoımasynyń qurylys jumystaryna bı­ylǵa 1,2 mlrd teńge bólý maquldandy. Bul keler jyldyń qańtar-aqpan aı­larynyń ózinde sýqoımaǵa 10 mln tekshe metr aǵyn sý jınaýǵa múmkindik beredi. Ári qaraı sýqoıma jumysyn aıaqtaý úshin 2021 jylǵa 1,8 mlrd teńge qajet. Sondaı-aq «Arys – Túrkistan magıstraldyq arnasyn tolyqtyrý úshin Syrdarııa ózeninen mashınalyq arna salý» jobasynyń qurylysyn bastaýǵa 2021 jylǵa 7 mlrd teńge qajet», dedi О́mirzaq Estaıuly. Budan bólek oblystyq bıýdjet esebinen quny 2,3 mldr teńge bolatyn «Shoshqakól kólder júıesin jańǵyrtý», «Qosymsha 34,7 mln tekshe metr aǵyn sý beretin 134 dana tik uńǵymany qaıta qalpyna keltirý» (quny 2,7 mlrd teńge) jobalary qarqyndy júzege asyrylýda.

Sondaı-aq oblys ákimi óz baıan­damasynda óńirdiń damýyna mýltı­plıkatıvtik nátıje beretin iri jo­balarǵa toqtaldy. Shardara aýdanyn­daǵy «Jaýshyqum alqabyn ıgerý» jobalarynyń qurylysyn bastaýǵa, Arys qalasyndaǵy «Qojatoǵaı mas­sıvin ıgerý» men «Qyzylqum magıs­traldy kanalynyń 3-shi, 4-shi kezeńiniń qury­lysy» jobalaryna qujattama ázirleýge qarjy qarastyrýdy usyndy. Atal­ǵan jobalardy júzege asyrý nátı­jesinde 97,7 myń gektar jańadan sýarmaly jerler aınalymǵa qosylyp, qosymsha jyl saıyn 175 mlrd teńge aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý múmkin bolady.

Kentaý qalasyndaǵy Myrǵalymsaı ken ornynyń jumysy toqtaýy saldarynan, shahtalar sýǵa tolyp, sý tasqyny kezinde jerasty sýlary deń­geıi kóterilgen. Saldarynan Ken­taý qalasyndaǵy ǵımarattar men turǵyn úılerdiń shógýi, irgetastardyń zaqym­danýy oryn alýda. Bul oraıda oblys ákiminiń de­reginshe, boljamdyq eseppen shahtadan sý deńgeıin 440 metrden 394 metrge deıin tó­mendetý, shamamen 40 mln tekshe metr jerasty sýyn shy­ǵarý qajet. Bul shahtaly jerasty sýyn Túrkistan qalasyn sýlandyrý men ósim­dik sharýashylyǵyna paıdalanýǵa múm­kindik bar. Osyǵan oraı oblys ákimi Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligimen birlesip, apattyń aldyn alý joldaryn qarastyrýdy, parlamenttik tyńdaýdyń qorytyndylary bo­ıynsha ázirlenetin usynymǵa engizýdi surady.

Túrkistan oblysy