Alash dastany haqynda

Qalamgerdiń bul derekti-kór­kem, tarıhı-tanymdyq týyndysyna qazaq azattyq qozǵalysynyń týýy, damý barysy jáne qol jet­kizgen nátıjesi arqaý bolǵan. Keń kólemdi dastan, epopeıa tıptes shy­ǵarmada elimizdiń ımperııa otary ahýalyndaǵy jaı-kúıi, halyqty jer-sýdan, ulttyq rýhanı sanadan aıyrý saıasaty dáýirlegen kezeńdegi saıası-áleýmettik tynys-tirshiligi, jalpyrevolıýsııalyq qoz­ǵalys tolqynynda ózge ult­tar­­men qatar bastan keshken oıa­ný úderisi, sóı­tip Alash qoz­ǵa­lysynyń bodandyqta ómir súrip jatqan túrki-musylman ha­lyqtary qozǵalysymen birge óristeýi barysynda, HIH ǵasyrda joǵaltqan mem­lekettiliginiń 1917 jyly qaıta jań­ǵyrýy baıandalady. Tarıhy otarlyq ke­zeńniń aqyrǵy múshelin (1905 jyldan 1917 jylǵa deıingi merzimdi) qamtıtyn, ım­perııadaǵy jalpyrevolıýsııalyq qoz­ǵalyspen astasqan Alash qozǵalysy syndy osy eren de erek qubylysty avtor búgingi derbestigimizdiń, mem­lekettik tə­ýelsizdigimizdiń irge­tasyna balaıdy.

Kitaptyń alǵysózinde avtor rısələni quraıtyn týyndylardy qandaı da bir ədebı janrǵa jiktemeı, ər shyǵarmany ózinshe bir etıýd, rısələniń bir bóligi dep sanaıtynyn atap ótedi. «Rısələ tuńǵysh ret ómirge, sol zamanǵy qoldanylý retine saı, joldaý degen maǵynamen kelgen, birtindep arab, parsy, túrk qarasóziniń ózin­dik janrynyń ataýyna aınalǵan bola­tyn», dep jazady ol. Osy ataý­dy janr retinde jańǵyrtý nıe­timen jáne óziniń oıyna alǵan maqsatyna qyzmet etedi degen senimmen toptamasyn rısələ dep ataǵanyn, óıtkeni ózine onyń túpki maǵynasy unaıtynyn aıtady.

«Alashııa» rısələsi jalpy­re­seılik revolıýsııalyq qoz­ǵalyspen, ımperııadaǵy jalpymusylmandyq qozǵalyspen astasa damyǵan Alash ult-azattyq qozǵalysynyń týýyn jəne onyń Alashorda shańyraq kótergenge deıingi óristeýin, tıi­sinshe, qazaq qoǵamdyq-saıası oıynyń damýy­n kórsetetin jeke-jeke bólimderge jik­telgen tarıhı-tanymdyq on etıýdten tu­rady. Alǵashqy tomǵa solardyń úsheýi engen. «Ańsaý» atty alǵashqy bóli­minen bastap, elimizdiń bostandyq úshin jańa turpatty kúreske bet burǵany naqtyly tarıhı derekter arqyly sýretteledi. Qazaq da­lasyndaǵy maýsymdyq iri saý­da-sattyq oryndarynyń biri – Qoıan­dy jərmeńkesinde 1905 jyly ótken halyq jıyny is júzinde biz búginde Alash qozǵalysy dep atap júrgen qubylystyń – ult azattyǵyn kóksegen jańa turpatty kúrestiń bastapqy iri belesi bolatyn. Halyq jıynyna qatysqan, rısálániń negizgi keıipkerleriniń biri – Erkindik esimdi jasamys adam. Ol otarshyl ókimet qazaq elin dýshar etken qıyndyqtardy qarshadaıynan bastan keship kele jat­qan qart edi. Imperııanyń qıly jolmen qazaq jerine su­ǵyna enýi eldi ulttyq ezgige, əleý­mettik kúızeliske ushyratty. Sol shaqta Erkindik aýyr turmys ashyn­dyrǵan jurt ishinen ókimetke qarsy qol bastap shyǵyp, sonysy úshin katorgaǵa aıdalǵan bo­la­tyn. Katorgadan birinshi orys revolıýsııasy oqıǵalary ke­zinde qashyp shyǵyp, elge kelgen beti edi. Aıdaýda júrgende Er­kindikti revolıýsııa jańa kú­reske jigerlendirgen-tin, alaıda onyń taǵy da jurtty kótersem degen qulshynysyn aımaqtaǵy dáý­lettiler quptamaıdy. Olar ne­gizinen orys oqýyn taýysqan jastarǵa senim bildiretin. Al oqyǵan jigitter úkimetke arnaıy tilekhat jazýdy qolǵa alǵan bolatyn. Qart katorojnık olardyń nıetin ə degende qabyl almaı, birtindep qana bet burady. Buǵan ereýil kezinde jazalaýshy jasaq qolynan qaza tapqan jaýynger seriginiń uly, óziniń balasy ispetti О́temis esimdi jas jigit yqpal etedi. Ol jərmeńkege kele jatqan (Əlıhan Bókeıhanovtyń jas ke­zin elestetetin) oqymystynyń əńgimesin tyńdaý barysynda, sol tańdaǵy azattyq qozǵalysy jaıyn­da alǵash maǵlumat alǵan edi. Albyrt bozbala jərmeńkedegi kúnderde ańsaýly ózgeris rýhyna ózi beıimdelip qana qoımaı, Erkindik kókesin de soǵan tartady. Úkimetke petısııa daıyndaý jəne oǵan kópshiliktiń qol qoıýy kezinde qart kóterilisshiniń olardy qoldaǵany sonshalyq, patsha úkimetine jazylǵan ujymdyq hatty Qarqaraly poshtasy ımpe­rııa astanasyna jiberýge qabyl­damaı qoıǵanda, ony Dala ólke­sinen tysqary, ishki Reseı qala­larynyń birine jetkizip, poshtaǵa salýdy óz mindetine alady.

Qazaq dalasyna otarlyq dəýir­diń qalaı ornyqqanynyń tikeleı kýəgeri Erkindiktiń jastaıynan keýdesine kek baılanǵan bolatyn. Jetkinshek shaǵynda otarshyl atty əsker qum ishindegi aýylyn shapqany, olardyń shańyraqty úı ortasyna túsirip oırandaǵany, jelkildep ósip kele jatqan tete əpkesin qylyshyn jalańdatqan zu­lymnyń qorlaǵany eshqashan kókeıinen ketken emes. Sondaǵy əke-shesheden, týystarynan aıyryp, óz taǵdyryn kúrt ózgertken naqty jaýyn ol ondaǵan jyldardan soń osy jərmeńkede kóredi. Baıyrǵy qaskúnem – túbit murt əskerı jigit bul kezde qaltańdaǵan shalǵa aınalǵan, ol osyndaǵy úlken ulyqtyń əkesi eken. Erkindik odan, óziniń jeke dushpanynan ósh alýǵa nıettenedi. Alaıda naǵyz jeńiske jetý úshin bul azdyq eter edi. Qart sony túısinedi. Dush­pandy shyndap jeńý úshin kúlli kózi ashyq jurt birlesip kóterilýge tıis. Ozbyr otarshyl ókimetpen el bolyp kúresý kerek, bərinen osy mańyzdy. Osyndaı oıǵa uıyǵan qart ta, onyń balasy syndy О́temis te sol jylǵy jaz so­ńynda tarıhı tulǵalarmen birge Nıjnıı Novgorodqa barady. Oka ózeni aıdynynda qal­qy­ǵan parohod ústinde ótken mu­sylmandar sezine qatysady (bul jaıt «Tamyr» atty ekinshi bólimde sýretteledi). Budan keıin, 1905 jylǵy kúzdiń sońǵy aıynda olardy Qarqaraly óńirindegi el basqarýdyń respýblıkalyq rejimine bet burǵan oqıǵalar ishi­nen kóremiz. Al qys túse olar Nildi kenishinde shetel kapıta­lıs­terine qarsy qazaq-orys oda­ǵyn quryp, kúresýge bel býǵan ju­mysshylar tolqýyna, jyl sońyna qaraı Oraldaǵy tuńǵysh qazaq saıası partııasyn qurýshylar quryltaıyna qatysýshylar ishinde júredi. Bularmen birge tosyn revolıýsııalyq kózqarastaǵy Ja­saı atty oqyǵan jigit beınesi, onyń bılik ókilderimen jəne ım­perııashyl qurdastarymen, Oralda qurylmaq saıası partııa belsendilerimen qaqtyǵysy al­ǵashqy orys revolıýsııasy jyl­daryndaǵy jańasha qa­lyp­tasýǵa bet alǵan ulttyq qoz­ǵalys sıpatyn tolyqtyra túsedi (bu­lar «Aıbat» bóliminde áńgimelengen). Atalǵan bólimderde jalpyreseılik mu­sylman qozǵalysynyń kú­sheıýi, qazaq qaı­ratkerleriniń qaty­sýymen ashyq əre­ketke shyǵýy («Tamyr»), jańa órke­nıetke saı demokratııalyq ózgerister úshin kúresý barysynda qazaq jerinde elimizdiń bolashaq qoǵamdyq-saıası kelbetiniń alǵashqy kórinisteri qalaı týǵany («Aıbat») kór­setiledi. Rısálániń birinshi to­myna engen osy úsh bólimde, joǵa­ryda aıtqanymyzdaı, qazaq dala­synyń jańa saıası kúres joly­na túsýi, jalpy túrki álemimen murat­tas­tyǵyn aıqyndap, kúres joldaryn bel­gileýi, eldikti jań­ǵyr­týdaǵy bolashaq saıa­sı qu­rylym jobalaryn túzýi sóz bolsa, kelesi tomdaǵy tórt bó­lim­de («Aq bata», «Munara», «Sa­ǵym», «Tumyldyryq») ha­lyq ókil­de­riniń ımperııadaǵy zań shy­ǵarýshy mekemege kózqarasy, artq­an úmiti, qazaq muńynyń Bi­rinshi Memlekettik dýma minbe­rinen kóterilýi, ult úshin ózek­ti má­selelerdiń Ekinshi Dýmada qa­ralýy, aqyrynda Úshinshi Dýmada qazaq qaı­ratkerleri júrgizgen parlamenttik kú­restiń toqyraýy týraly áńgimelenedi. Sońǵy tom­­daǵy úsh bólimge («Jekpe-jek», «Shabýyl», «Máńgi bas­taý») el múd­desin kózdegen zııa­ly­lardyń On altynshy jyl kó­terilisine oraı ımperııanyń bıik oryn­daryndaǵy, Tórtinshi Dýmadaǵy kú­res­teri, patshanyń taqtan túsýine baılanysty týǵan jańa saıası múmkindikterdi paıdalaný maq­satyndaǵy is-áreketter, jal­pyqazaq quryltaılary, qozǵa­lystyń kvıntessensııasy sekil­dengen juldyzdy sát – Qazaq Orda­synyń jalǵasy ispetti Alash Ordasynyń dúnıege kelýi arqaý bolǵan.

Rısáláda orys otaryna aı­nalǵan túrki halyqtarynyń (qyrymly, tatar, bashqurt, ázer­baıjan, ózbek, qazaq) ozyq ókilderi orys múddesine adal qyzmet ete júrip, qanalǵan jurtynyń muń-muqtajyn tereń sezingeni, tıi­sinshe, ulttyq qozǵalystyń órkenıetke saı órbýine eleýli úles qos­qany aıtylady. Solardyń qatarynda ımperııanyń orys emes halyqtaryn bas­qarý isine, Mem­lekettik dýmaǵa otar ha­lyqtardan ókilder saılaýdyń zańnamada qarastyrylýyna atsalysqan general Ǵu­baıdolla Jáńgirhanuly Shyńǵyshan, túrki halyqtarynyń til, dil, din jáne iste birligi bolýyn kózdeıtin aǵartý baǵytynda óte eleýli jumystar atqarǵan Ys­maıyl Gasprınskıı bar jáne Alash qozǵalysynyń ár kezeńinde el ishindegi azamattarmen birge áreket etetin tarıhı tulǵalar ishi­nen Álı­­han Bókeıhanov, Baqytjan Qarataev, Seráli Lapın, Jaqyp Aqbaev, Álımardan Topchıbashev, Ábdiráshıt Ibragımov, Shah­mardan Qosshyǵulov, Sálimgereı Jan­tórın, Qutlumuhamed Tevkelev, Shahaıdar Syrtlanov, Tımofeı Sedelnıkov, Ah­met Birimjanov, Ilıas Boraganskıı, Ra­shıd Ib­ragımov, Mustafa Shoqaev, Ja­han­sha Dosmuhamedov, Ǵaıaz Isha­kov, Zákı Valıdov, Ahmed Salıkov, sondaı-aq Reseı ımperııasynyń II Nıkolaı patsha, premer-mınıstr Petr Stolypın, Tórtinshi Dýma tóraǵasy Mıhaıl Rodzıanko, Mem­lekettik dýma múshesi, «Eń­bekshilder» frak­­sııasynyń tór­aǵasy Aleksandr Keren­skıı se­kil­di memleket jáne qoǵam qaı­ratkerlerin de kezdestiremiz.

«Alashııa» rısələsi 1905 jyl­­ǵy petısııa naýqanynan bas­taý alyp, birte-birte damyǵan qazaqtyń jańa turpatty azat­tyq qozǵalysy men sol jol­da­ǵy mańyzdy oqı­ǵalardy beı­ne­leıtin Alash dəýir­namasy is­petti. Trılogııanyń jekelegen bó­limderiniń bastapqy nusqalary men úzindileri ár kezde qaǵaz jáne elektrondy BAQ betterinde, ártúrli kitaptarda ja­­rııalanǵan. Tolyq nusqasy tuńǵysh ret «Alashııa» úshtomdyǵy retinde 2018 jyly «Rýh BG» baspasynan jaryq kórdi. Atalǵan tarı­hı dastan bizdiń búgingi oıly jastarymyzdyń otanshyl, mem­le­ketshil bolyp ósýine sep­tese­tinine seni­mimiz kámil.

Baljan HABDINA