Fıshıngten saqtaný – kıbersaýat negizi

Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtettiń aqparatyna sáıkes, bıyl tólem kartalaryn paıdalanyp alaıaqtyq jasaý oqıǵalary birden 8 esege ósken. Atalǵan fak­tiler jeli qoldanýshylaryn oılandyrýy kerek. Jalpy ha­lyq­tyń qaltasyna qol salǵan­darmen qalaı kúresýge bolady?

 

«Qarmaqqa» túsip qalmańyz

Fıshıng (angl. phishing, fishing sózinen – balyq aýlaý) – ınternet alaıaqtyǵynyń keń taraǵan túri. Kıberqylmyskerlerdiń jasaǵan saıtyn naǵyz ınternet-dúkennen ajyratý qıyn. Fıshıngerler sizdi aldap, spam hattardy, sms, qaýipti veb-saıttardyń silte­me­sin jappaı jiberý arqyly jal­ǵan saıtqa kirgizedi. Jalǵan saıt sizden pın-kod, jasandy sózdi engizýdi suraıdy. Az ǵana ýaqyttyń ishin­de alaıaqtar sizge qa­tysty bar­lyq aqparatty anyq­tap, jeke shoty­ńyzdan aqsha ur­laıdy.

Fıshıng jasaýshylardyń keń taralýynyń bir sebebi, fıshıng saıttar óte ońaı jasalady. Qas­k­únem óziniń qurbanynyn tek qu­pııa sózderdi engizýge sendirse bol­ǵany, qalǵany tehnologııanyń taqy­mynda.

Fıshıng saıttardyń kóshir­meleri qazir erkin aınalymda. Tanymal áleýmettik jelilerdiń jáne bank saıttarynyń tek bas­tapqy ınternet paraqshasy­nyń kóshirmesin satýmen, jasaýmen aı­nalysatyn platformalar óte kóp.

Jelide eń kóp taraǵan ınternet alaıaqtyǵy – qyzmet kór­setý jáne satý salasynda. Ádette alaıaqtar óz qurbandaryn taýar­lardyń arzan baǵasymen jáne qyzmetterdi jyldam usynýmen qyzyqtyryp tartady. Sonymen qatar paıda­ly ınvestısııalardy syltaýratyp bırjalarǵa aqsha salý, ótkiziletin sport­tyq saıys­tarda «oıyn nátı­jesin» aıtý sekildi formattar da kóp kez­desedi.

«Impact Networking» kom­panııasynyń málimeti boıynsha, fıshıng shabýyldardyń 36 pa­ıyzy SaaS (Software as a Service), ıaǵnı qyzmet retinde baǵdar­la­malyq qamsyzdandyrýǵa kelse, tólem jáne qarjy salasyna sáı­kesinshe 22 jáne 18 paıyzdan kelip, eń kóp taralǵan úshtikti qo­ry­tyndylaıdy.

Pandemııa kezinde kóp qyz­metker óz jumysynan aıryl­ǵany belgili. Korono­vırýs­tyń beleń alǵan ýaqytynda shetelde «COVID-2019-ǵa baıla­nys­ty» óte­maqy alý týraly dep kóptegen fıshıngtik saıttar qozyquıryqtaı qaptap ketti.

Al elimizde ótemaqy jaıly servıs arnaıy 42500.enbek.kz caıtynda jáne egov.kz portalynda der kezinde ornalastyryp, halyqqa BAQ arqyly jıi habar taratýdyń nátıjesinde jappaı fıshıngtik shabýyldar bizge kele qoımady.

 

Kıbergıgıenany saqtaý kerek!

Sonymen halyqtyń qalta­syna qol salǵandarǵa qalaı qar­sy turýǵa bolady? Ol úshin qara­paıym azamattar ne isteýi kerek? Ret-retimen tizip shyǵaıyq:

Tólemderdi rastaý úshin qol­da­nylatyn qupııa sózdi nemese ózge de jeke derek­terdi esh­qashan eshkimge aıtpańyz. Bank qyz­met­kerlerine de! URL-mekenjaılardy tek­serińiz. Ásirese beıtanystar­dan kel­gen siltemelerdi muqııat tek­seri­ńiz. Kóp jaǵdaıda alaıaq­tar ata­ýy uqsas domenderdi qol­da­na­dy. Konfıdensıal aqparatty, mysaly parol engizý qajet saıttarda HTTPS:// prefıksiniń bolýyn tekserińiz. HTTPS qor­ǵalǵan júıege jatady. Bank kar­tasymen esepteskende, tólem pa­raqshasyna nazar aýdaryńyz. Silteme http emes, https protokolynan bastalýy tıis. О́kinishke qaraı, qazirgi «aqyldy alaıaqtar» SSL sertıfıkatyn satyp alyp, HTTPS qorǵanys júıesinde de alaıaqtyq is-áreketterimen kózge túsip júredi. Eger kartańyzdy paıdalýdan seskenseńiz, ornyna ınternet dúkenderden taýar satyp alýǵa arnalǵan debettik kartany qoldanyńyz. Debettik kartada mańyzdy aqparat saq­talmaıdy. Zamanaýı braýzerlerdiń basym bóliginde jappaı fıshıng-sha­býyldarǵa qarsy kiriktirilgen qorǵanys meha­nızm­deri bolady. Braýzerdiń qa­ýip-qaterler týraly habarlaryna nazar aýdaryp oty­rý qajet. Eger uıymnyń saıty nemese paraǵy sizde jalǵan saıt (feık) degen kúdik týǵyzatyn bol­­sa, sol uıymmen baılanysyp, ásire­se ınternet-bankıng júıe­sin­de tó­lem jasaǵyńyz kelse, aqpa­ratty naq­tylap alyńyz. Eger siz saıtqa kirip ol re­sýrs­­tyń fıshıngke qatysy ba­ryna kúdiktenseńiz, ony tek­serýdiń birneshe ádisi bar. Birinshi – domenniń qurylý ýaqyty jáne jeke adamǵa tirkelýi. Arnaıy Whois servısteri arqyly do­men­niń ýaqytyn jáne kimge tir­kelgenin anyqtap alýǵa bolady. Iri kompanııalar domendi tek óz kompanııa atyna, ıaǵnı zańdy tulǵaǵa tirkeıdi. Al eger domen qurylý ýaqyty jańadan bol­sa, onda bul jaıt sizge kúdik týǵyzýy tıis. Ekinshi – qol­danýshylardyń minez-qulqy. Alexa.com servısi arqyly saıtqa qol­danýshylardyń qaı elden kelgenin anyqtaýǵa bolady. «https://www.alexa.com/siteinfo/[saıt_siltemesi_ http]» Eger siz kúdikti saıtta tir­kelgen bolsańyz, onda ózi­ńizdiń derbes derekterińizdi qor­ǵaý úshin elektrondy poshta­ńyzdy aýys­tyr­ǵan durys. Internet-kafelerde or­na­lasqan kópshilikke ortaq kom­pıýterlerden tapsyrys jasa­mańyz. Qoǵamdyq kompıýterlerde baǵdarlamalyq nemese per­netaqtalyq «shpıondar» bolýy múmkin. Bul baǵdarlama per­netaqtada terilgen mátinniń bar­lyǵyn kompıýterde saqtaıdy. Alaıaqtar osyny paıdalanyp, sizdiń kredıttik kartańyzdan aqsha urlaýy múmkin. Qazirgi Antıvırýstar kirik­tirilgen antıfıshıng júıesi or­natylǵan. Jelide anyqtalǵan bar­lyq fıshıng domenderdi bir derek­qorǵa jınap otyrady. Son­dyqtan antıvırýsty jańar­typ otyrǵan abzal. Eger dostaryńyzdan qys­qartylǵan bit.ly/FHjk74 syndy siltemeler kelse, ony arnaıy UnTinyURL sekildi servıstermen deshıfrleý arqyly aqtyq sil­temeni anyqtap alýǵa bolady. Tek tekserip alyp, siltemege kir­gen jón.

Sonymen qatar sóz sońynda shveısarlyq High-Tech Bridge kompanııasy www.immuniweb.com/radar/ fıshıng-radar web servısin iske qosqanyn atap ótý­ge bolady. Portal zııandy, fı­shıng­tik domenderdi jáne sol domen ataýlarynda taı­poskvot­tınga jáne kıberskvottıng elementteri bar ekenin anyq­taıdy. Kúdik týdyrǵan domendi osy saıttan súzgiden ótkizýge bo­­lady.

Al eger siz fıshıng saıttar­dy anyqtasańyz Google-diń arnaıy https://safebrowsing.google.com/safebrowsing/report_phish/?hl=ru servısi arqyly shaǵym jasaýy­ńyzǵa bolady. Kom­panııa óziniń quzyreti jáne zań boıynsha tıisti buǵattaý sharalaryn jasaı­dy.

Iri kompanııalar óz qyzmet­kerlerin osyndaı fıshıng shabýyldardan qorǵaný úshin arnaıy pentest sharalary nemese áleýmettik ınjınerııa trenıng­terin jıi júrgizip otyrady.

Fıshıng ár sát saıyn mýta­sııalanatyn, óziniń shabýyl­da­ryn, erejelerin ózgertip oty­ra­tyn tumaýǵa uqsaıdy. Son­dyq­tan oǵan qarsy ýnıver­sal dári, qural joq deýge bolady. Tek qol­danýshynyń qyraǵylyǵymen jáne saýatty kıbergıgıenany durys saqtaı bilýdiń nátıjesinde fı­shıng­ke toıtarys berýge bolady.

 

Ǵasyr QURALBAIULY,

IT mamany