Álemde qarasha aıyndaǵy basty oqıǵanyń biri – AQSh-taǵy prezıdenttik saılaý ekeni anyq. Muhıttyń arǵy betindegi daýys berý kezinde Djo Baıden jeńiske jetti. Endi ol aldaǵy qańtardan bastap Aq úıdiń qojasyna aınalady. Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» basylymy jarııalaǵan maqalalar toptamasynda osy másele keńinen talqylanady.
NATO-nyń Bas hatshysy laýazymyn atqarǵan Haver Solana óz maqalasynda Baıdenniń syrtqy saıasattaǵy ustanymy týraly áńgime qozǵaıdy. Onyń paıymdaýynsha, Baıdenniń saılaýda jeńiske jetýi AQSh úshin ǵana emes, búkil álem halqy úshin de jaqsy jańalyq. О́ıtkeni jańa prezıdent buǵan deıin Tramp ákimshiligi kezinde jiberilgen qatelikterdi túzetip, jahandyq máselege mol úles qosady dep esepteıdi.
Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri Karl Bıldt óz maqalasynda Bosnııadaǵy másele tóńireginde oı qozǵaıdy. Atalǵan eldegi qarýly qaqtyǵysty aıaqtaý jónindegi Deıton kelisimine qol qoıylǵan kezde maqala avtory kelissózderge belsene aralasqan bolatyn. Osylaısha, K.Bıldt óziniń bastan ótkizgen oqıǵalarymen bólise otyra, beıbitshilikti saqtaýdyń mańyzyna toqtalady.
Aıta keterligi, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaý isine Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi qoldaý kórsetip otyr.
MADRID – Halyqaralyq qatynasqa kóshbasshylyq pen tulǵalyq qasıetter qanshalyqty áser etedi degen pikirtalas áli bar. Biraq keıingi tórt jylda bolǵan saıası oqıǵalardan keıin taqta kimniń otyrǵany mańyzdy ekenine eshkimde kúdik qalmaǵan shyǵar. Ásirese, AQSh-ta. Oǵan qosa, Garvard ýnıversıtetiniń professory Iozef S.Nıe dáleldegendeı, halyqaralyq qatynastar moraldy túsinikten ada emes. Osylardy eskere kele, Djo Baıdenniń AQSh-taǵy kelesi prezıdent bolyp saılanýy álem úshin jaqsy jańalyq.
Bul oqıǵa Amerıka halqyna tikeleı áser etetini aıtpasa da túsinikti. Saıası pozısııasy aıqyn jáne dıalog ornatýǵa daıyn Baıden uzaqqa sozylǵan saıası karerasyn demokrattar men respýblıkashylar arasynda mámilege qol jetkizýge arnady. Progresshiler onyń ıkemdilik ustanymyn árdaıym qoldaı bermeıtin, oǵan qosa onyń karerasynda qatelikter de kezikti. Biraq Baıdenniń ıkemdiligi qatelikterinen sabaq alyp, ýaqytqa beıimdelýge múmkindik berdi.
Munyń mysaly mynadan-aq baıqalady. Ol Demokratııa partııasynyń praımerızi kezinde qyzý pikir talastyrǵanyna qaramastan, Kamala Harrısti vıse-prezıdent retinde tańdady. Harrıstiń óskeleń urpaqpen tıimdi baılanys ornata bilýi Baıden ákimshiligi úshin úlken jetistik bolmaq.
Progresshiler Baıdenniń sentrıstik bedeli Amerıka halqy qajet etetin negizgi qurylymdyq reformalardy qolaıly tásilmen júrgizýge múmkindik beretinin de eskerýi tıis. 1960 jyldary taǵy bir sentrıstik pikirdegi Demokratııalyq partııa ókili, prezıdent Lındon V.Djonson AQSh tarıhyndaǵy eń uzaq merzimdi áleýmettik reformany júzege asyrdy.
Baıdenniń máselesi mynada. Djonsonǵa qaraǵanda ol Kongreste úlken qarsylyqqa ushyraýy múmkin. Demokrattar 5 qańtarda ótetin saılaýdyń ekinshi týrynda Djordjııa shtatynda jeńiske jetýi qıyn. Bul Senatty baqylaýda ustaýda qıyndyq týǵyzady. Osy aıda ótken daýys berý nátıjesinde О́kilder palatasy az ǵana basymdyqpen jeńiske jetti.
Atalǵan máselelerden bólek, keıingi jyldary demokrattar men respýblıkashylar arasyndaǵy ıdeologııalyq aıyrmashylyq artyp, eki partııaly yntymaqtastyq pen kelisimge syzat túsirdi. The Economist jáne YouGov júrgizgen saýalnamaǵa súıensek, saılaý qorytyndysyn qabyldaý negizinen qaı partııaǵa kiretinine baılanysty eken. Qatysýshylardyń 57 paıyzy Baıden zańdy jolmen jeńiske jetti dep eseptese, solardyń 16 paıyzy respýblıkashylardy jaqtaıtyndar.
Baıden ákimshiligi halyqaralyq saıasatta úlken kedergige tap bolmaıdy, óıtkeni syrtqy saıasatta AQSh-tyń aýqymy keń. Oǵan qosa, Baıden karerasynyń basym bóliginde bul salanyń basy-qasynda boldy. Bastapqyda Senatta, keıinnen 8 jyl boıy prezıdent Barak Obama kezinde vıse-prezıdent qyzmetin atqardy.
Obama kabınetiniń basqa músheleri shetelderde áskerı kúsh qoldanyp, syrtqy isterge aralasýdy qyzý qoldasa, Baıden ustamdy bolýǵa shaqyrdy. Sol sebepti Obama ony joǵary baǵalady. Sondyqtan shyǵar, Obama árdaıym Baıdendi eldegi ekinshi tulǵa, al ony taǵaıyndaýyn «óte tapqyr sheshim» dep baǵalady. Sonymen qatar Baıden óz pikirin dáleldeı bilgende, AQSh 2011 jyly Lıvııadaǵy oqıǵaǵa aralaspas edi. Ári Obama da óz prezıdenttigi kezindegi eń úlken qateligin jasamaı, sol eldiń úlken daǵdarysqa túsýine jol bermes edi.
Baıdenniń syrtqy saıasattaǵy sheshimderi qateliksiz emes. 2002 jyly ol Iraktaǵy soǵysty qoldap daýys berdi. Al Obama sheshimdi qatań synǵa alyp, soǵysty «aqymaq áreket» jáne «asyǵystyq» dep aıyptady. Biraq Baıden óz qateligin túsinip, óz ákimshiligi aldaǵy ýaqytta birjaqty syrtqy saıasat júrgizbeıtinin ashyq jetkizdi.
Prezıdenttikke saılanǵan azamat dıplomatııany AQSh-tyń syrtqy saıasattaǵy ortalyǵy – Memlekettik departamentke qaıta beredi. Sondaı-aq kópjaqty túsinikti qoldaıdy. Onyń syrtqy saıasattaǵy alǵashqy basty sheshimi Parıj kelisimine qaıta qosylý men AQSh-tyń Dúnıejúzilik saýda uıymynan shyǵýyn toqtatý bolmaq. Oǵan qosa, Baıden 2015 jylǵy Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimdi qaıta qaraýǵa ázir. Budan bólek, Dúnıejúzilik saýda uıymyna qatysty konstrýktıvti pikir ustanady.
Demokrattar Tramp ákimshiliginiń kóptegen halyqaralyq mindetterinen bas tartýyn aıyptap, ony qalpyna keltiredi. Biraq Baıden kezinde saıasat tili basqa jaqqa burylyp ketpeýi kerek. Saýalnamalarǵa súıensek, amerıkalyqtar AQSh-tyń dúnıejúzilik baqylaýshy retindegi áreketin qoldamaıdy, degenmen olar úkimetiniń ǵalamdyq máselelerdi sheshýge shynaıy qatysqanyn qalaıdy. Álemniń basqa elderine de osy kerek. AQSh keıbireýler aıtqandaı «erekshe ult» shyǵar, biraq ol jalǵyz emes.
Baıden ákimshiligi kezinde AQSh pen Qytaı arasyndaǵy shıelenis saqtalady jáne Qytaıdyń jedel ekonomıkalyq ósýi de jalǵasady. Tramptyń prezıdenttigi kezindegi Qytaı – AQSh saýda soǵysyna qaramastan, Qytaıda pandemııaǵa deıin jyldyq ósim 6 paıyzdy qurady. Halyqaralyq valıýta qory Qytaı indetke qaramastan ósim saqtalatyn jalǵyz iri ekonomıka dep esepteıdi. Baıden bul elmen yntymaqtastyq jasaýdyń tıimdi jolyn tabýy kerek.
Bul mindetti oryndaý úshin ol Eýropalyq odaqqa júginýi qajet. Uıym Qytaıǵa qatysty ekijaqty kózqaras ustanyp, keı máselede kelispese de, ortaq múddesi bar ekenin moıyndady. EO mundaı tásildi (jeńildeý nusqasyn) transatlanttyq qatynasta da qoldanyp, strategııalyq avtonomııaǵa salqyn túsirmesten Baıden ákimshiligimen tyǵyz baılanys ornata alady.
Baıden prezıdenttik naýqany kezinde «qalpyna keltirýdi jaqsartamyn» dep ýáde bergende, onyń ekonomıkalyq jospary AQSh-ty 2016 jylǵa qaıtarý emes, uzaq ýaqyt boıy túıini tarqamaǵan qurylymdyq problemalardy sheshýmen baılanysty ekenin basa aıtqysy keldi. Dál osyndaı qısyndy AQSh-tyń syrtqy saıasatynda qoldanyp, halyqaralyq rólin qaıta qurýy kerek.
Mundaı áreketti sátti júrgizý Baıden sekildi janashyr basshyny qajet etedi. Ol árdaıym kúrdeli máselelerdi sheshýdegi tapqyrlyǵymen maqtana alady. Ony uzaq ýaqyt boıy baǵalamaı kelgen edi. Endi olar Baıdenniń tańǵaldyra alatynyn moıyndaýǵa tıis.
Haver SOLANA,
Eýropalyq odaqtyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary deńgeıli ókili, NATO-nyń Bas hatshysy, Ispanııa syrtqy ister mınıstri qyzmetterin atqarǵan. Qazir EsadeGeo ınstıtýtynyń prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org