Dara dıplomat, kelissóz kemeńgeri

Táýelsizdik egemen el, jeke terrıtorııa, bekitilgen shekara, erkin halyq uǵymymen tikeleı sabaqtasady. Dese de qorshaǵan álemmen úılesimde bolmaı, belgili bir memlekettiń keshen­di damýy múmkin emes. Nursultan Ábishuly Nazarbaev dál osy dıllemany tereń túısingen tulǵa.

Qazaqstan egemen el atanǵan sát­ten bastap Elbasy onyń ishki damýy men turaqtylyqqa qol jetkizýi syrtqy eldermen qarym-qatynas­tan, mámile men beıbitshilikke degen beıildikten týatynyn tereń uǵyndy. Onyń beıbit ómirge úndeýi men dıplomatııaǵa shaqyryp qana qoımaı, jahandaǵy túıini sheshilmegen máselelerdi mámilemen sheshý úshin egemen eldiń jas elordasynan alań usynýy halyqaralyq qoǵamdastyq pen uıymdar tarapynan birneshe ret joǵary baǵalandy.

Nursultan Ábishuly 1992 jyly 5 qazan­da Nıý-Iorktegi BUU Bas Assamb­leıa­synyń 47-shi sessııasynda sóıle­gen sózinde aldyn ala anyqtalǵan – pre­ven­tıvtik dıplomatııany shıelenis oshaq­tarynyń tutanyp, kıkiljińderdiń boı kór­setýine jol bermeıtin saıası, áleýmet­tik-ekonomıkalyq sharalardyń júıe­si retinde kóretinin tilge tıek etti. Sondaı-aq N.Nazarbaev qoǵamdyq-saıası turaqtylyqty qoldaý jáne saqtaýdyń mańyzdylyǵyn aıtqan edi.

Mine, beıbitshilikti saqtaý maq­satyn­da dıplomatııaǵa degen oń ustanymyn tanyt­qan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti jyldar boıy osy baǵytynan taımady. Bir máseleniń ózi san qubylyp shyǵa keletin myna almaǵaıyp zamanda dıp­lomatııa jasaı alýdyń ózi úlken óner. Ár memlekettiń óziniń syrtqy saıa­sı múddesi, ustanymdary men kózqaras­tary bolýy shartty.

Biraq Qazaqstan otyz jyl ishinde esh­qan­daı memleketpen saıası, dıp­lo­matııa­lyq, ekonomıkalyq daýǵa kelgen emes. Elbasynyń ustamdy saıasatymen jahandyq máselelerge bergen baǵasynda, qararlarynda qashanda mámileni tý etti. Munda tek óz memleketimizdiń ǵana emes, bas­qa elderdiń, onda turatyn beıbit tur­ǵyndardyń jaǵdaıyna basym mán berý, máseleni ýshyqtyrmaı sheshý, jer-jahandaǵy tepe-teńdikti saqtaı otyryp, qalypty damý ustanymy jatyr.

Qazirgi jahandaný dáýirinde adamzat­tyń ózara syılastyǵy men bir-birine tanytatyn qoldaýynsyz alǵa shyǵý múmkin emes. Sebebi álemdegi kez kelgen problema barsha adamzatqa ortaq sıpat alyp barady. Elbasy muny sonaý 90-jyldary baǵamdap, Qazaqstannyń syrtqy saıasatyn sol úrdiske saı qurýdy qolǵa aldy. Nátıjesin búgin tek Qazaqstan ǵana emes, bar álem kórip otyr.

Birikken Ulttar Uıymymen keshendi ári mazmundy yntymaqtas­tyq ornatý – Qazaqstan syrtqy saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri. Qazaqstan BUU-ǵa 1992 jyldyń 2 naýryzynda múshe boldy. Elbasy BUU-nyń alqaly jınalystaryna birneshe ret qatysyp, óziniń dıp­lomatııadaǵy sheberligin tanytty. Qazaqstannyń BUU-da tanytqan oń kózqarasy men beıbitsúıgish memleket retinde ornatqan modeli uıym tarapynan qoldaý tapty.

Osy oraıda 2002 jyly BUU-nyń sol kezdegi Bas hatshysy Kofı Annan Qazaq­stanǵa resmı saparmen kel­genin eske alamyn. Joǵary mártebeli qonaq jas memlekettiń bastamalary súı­sindi­retinin alǵa tartyp, Qazaq­stan­nyń naryqtyq ekonomıkaǵa ońtaıly kóshe alǵanyn, el ishinde turaqtylyqty saqtaı alǵanyn jáne ıadrolyq qarýsyzdandyrý máselesinde batyl ustanym tanytqanyn joǵary baǵalady.

Egemen elimizdiń syrtqy saıasatta bedelin kótergen taǵy bir ustanymy – ıadro­lyq qarýdan bas tartý bolatyn. Elbasy Nursultan Ábishuly bul bas­tamaǵa úlken jaýapkershilikpen kel­di. Munda da Tuńǵysh Prezıdenttiń alda­ǵy ýaqyttyń syn-qaterlerin kóre alatyn saıası sheberligi jatyr. Iаdrolyq qarý­­dyń tek Qazaqstanda ǵana emes, jahan­dyq saıasatta dıplomatııa men beı­bit ómirge selkeý túsirmeýin tý etken Elbasy óz sózinde «HH ǵasyrdaǵy ıadro­lyq qarýlar jarysy Qazaqstanǵa da úlken «kúıik» qaldyrǵanyn» atap ótken edi.

Mine tarıhtan sabaq alyp, aldaǵy saıasatqa oń jol ashqan bul bastama BUU Bas Assambleıasy tarapynan da oń baǵalanyp, 29 tamyz Semeı polı­­gonynyń jabylý kúni jáne Halyq­aralyq ıadrolyq synaqqa qarsy kúres kúni dep belgilendi.

BUU Qazaqstannyń syrtqy saıa­sat­taǵy kóptegen bastamasyna búgin­de senim artyp, qoldaý kórsetedi. Sodan da bolar, Qazaqstan BUU-nyń Qaýipsizdik Keńe­siniń turaqty emes múshesi bolyp saılanyp, uıym­nyń eń basty organdarynyń biri – Ekonomıkalyq jáne áleýmettik Keńesine Ortalyq Azııadan saılanǵan tuńǵysh memleket boldy.

Qazaqstan BUU sheńberinde Elba­sy­nyń basshylyǵymen aımaq­tyq qaýip­sizdikti saqtaı otyryp, Or­talyq Azııanyń ortaq múddesin qorǵa­dy, qyzyǵýshylyqtaryn alǵa tartty. Terrorızmmen, kedeılikpen kúreske basym nazar aýdaryp, Afrıka qurlyǵynda beıbitshilik pen qaýipsizdik máselelerin sheshýdi qolǵa aldy.

Qazaqstan sońǵy on jylda jahan­dyq arenada ózin bilikti halyq­aralyq medıator retinde tanyta bildi. Nursultan Ábishuly eldegi ishki turaqtylyqty táýelsizdik alǵan alǵash­qy kúnderden-aq baqylaýda ustady. Qazaqstandaǵy túrli ulys ókilderiniń ózara tatýlyq pen tynysh­tyqta ómir súrýin qamtamasyz etý úshin Qazaqstan halqy Assambleıa­syn qurdy. Qazaqstannyń ishki dıp­­lo­ma­tııadaǵy bul modeli jemisin ber­di. Mine, osyndaı aıtýly mámilege bastaıtyn tájirıbelerdi Elbasy syrtqy saıasatta da sátti qoldana bil­di. Saıasat qashanda qaqtyǵyspen qatar júredi, muny zańdylyq dep atamasaq ta, múddeler árdaıym sáıkes kele bermeıtini anyq.

Osy oraıda kıkiljińge túsken tarap­tarǵa mámilege kele alatyn alań berý saıası kózqarasy men ustanymy anyq mem­lekettiń qolynan ǵana keledi. 2012-2013 jyldary Irannyń ıadrolyq qarý­ǵa qatysty saıasaty ýshyǵa tústi. Bul sheshimin tabýy tıis másele bolatyn. Osyndaı kúrmeýi qıyn saıası pro­sesti ońtaılandyrý úshin Nursultan Nazar­baevtyń saıası bedeli men qoldaýy nátıjesinde 2013 jyly Almaty qalasynda Iran Islam Res­pýb­lıkasy jáne «altylyq» (Reseı, AQSh, Qytaı, Ulybrıtanııa, Fran­sııa, Germanııa) kelissózder raýndyn bastady. Bul kelissózder álemniń alpaýyt elderi arasynda júrgenin eskersek, sarapshylar da, qatysýshylar da Qazaqstannyń mundaı dıplomatııalyq alań usynýyn jáne túıindi saıası pro­sesti esh shashaý shyǵarmaı alyp shyq­qanyn joǵary baǵalady.

Elbasy buǵan deıin ıadrolyq qarýdan bas tartyp, beıbit ómir qurýdy basym ustanym etkenin ári Iranǵa da Qazaq­s­tannyń mysalyn árdaıym alǵa tar­tqan jáne dál osy raýndta óziniń argý­ment­terin Iran taraby eskergenin atap ótti. Bul Nursultan Ábishulynyń táji­rıbeden iske kóshetin aıtýly dıplomatııalyq qabiletiniń jemisi bolatyn.

Budan ózge Elbasy 2015 jyly Reseı Federasııasy men Túrkııa Respýblıka arasynda týyndaǵan saıa­sı daýdy da sheshýge atsalys­ty. Bul dıplomatııalyq prosess te oń nátı­jesin berip, Qazaq­stan­ǵa ekono­mı­kalyq, saıası jáne máde­nı qarym-qatynasy jaǵynan erekshe jaqyn eki memlekettiń basshylary ortaq mámi­lege kelip tatýlasty.

2011 jyly Sırııadaǵy jaǵdaı ýshy­­ǵyp, beıbit ómirge syzat tústi jáne bul jaǵdaı óńirlik jáne jahan­dyq qaýip­siz­dik tóngen shynaıy qater­ge aınaldy. Bul rette de Qazaq­stan bitim­ger­lik ustanymda boldy. 2017 jyly elordasy Nur-Sultan qala­synda kúrdeli de saıası sal­maǵy aýyr Astana prosesi bastal­dy. Elba­sy­nyń baqylaýymen jáne Qazaq­stan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstr­liginiń uıymdastyrýymen ót­ken Sırııadaǵy jaǵdaıdy beıbit jolmen ret­teýdi kózdeıtin kelissózderdiń alǵash­qy raýndtarynyń túıini sátti sheshile bastady. Sáıkesinshe bitimge shaqyrý raýndtary jalǵasyn tapty. Bul barsha álem baqylaǵan úlken saıa­sı qubylys.

Elbasy 2017 jyly Astana klýbynda sóılegen sózinde jahandyq damýdyń jańa arhıtektýrasy, Shyǵys pen Batys syzyǵy bo­ıyn­da geosaıası, geo­ekonomıkalyq jáne ıdeologııalyq qaqtyǵystardyń te­reń­­deýi aıasynda qalyptasyp jatqanyn, osy oraıda Qazaq­stan qaýipsizdik, ekonomıkalyq ósim, bas­tysy ózara dıalog úshin alań usy­na­tyn kún tártibin belgileı alatynyn barsha álemge jarııalady. Otandyq dıp­lo­ma­tııaǵa bul keıingi onjyldyq úlken serpin berdi, aıtýly jetistik ákeldi.

Qazaq halqy áý bastan «Birlik bolmaı – tirlik bolmas» dep tegin aıtpasa kerek. Jeke múddeni kózdeý bálkim jetistikke jetkizer, biraq ózgeniń jaǵdaıyna tereń úńile alý, túsiný, dostastyrý men jarastyrý bul dıplomatııanyń shyńyna shyqqan tulǵalar ǵana basshylyqqa alyp, júzege asyra alatyn prınsıpter.

Búginde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baevty bar álem tek bilikti saıasatker ǵana emes, tájirıbeli jáne tabys­ty dıplomat retinde moıyndaıdy. Nursultan Nazarbaev «Meniń kókeıimde Qazaq­stannyń bolashaǵy qurlyqpen jáne barsha jahanmen óte tyǵyz baılanys­ty degen aksıoma áý bastan bar edi», deı kele biz álemge keıingi kezde óte-móte jetis­peıtin birtektilik, mámile jáne jahan­dyq máselelerdi sheshýde bir-biri­mizge tózim tanytýdyń úlgisin kór­setetinimizdi habarlady. Mundaı dıplomatııalyq-saıası sheshim adamzat aldynda aıtylyp, oryndaldy.

Qazir Qazaqstan dıplomatııalyq kelisim ornatqan eki júzge jýyq memleketke senimdi seriktes, mámileger medıator, bedelge ıe áriptes bolyp otyr. Elbasynyń birneshe saıa­sı oshaqtaǵy kıkiljińderdiń tıimdi, naqty sheshim izdestirýine mazmundy úles qosyp qana qoımaı, ekonomıkalyq ósim, ǵylym men bilimdi damytýdaǵy qanshama bastamalary, qurǵan odaq­tary, jasaǵan júıeleri qazir tek Otany­myzǵa ǵana emes, álemniń kóp memleketine turaqty damýǵa jol salyp berdi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Nazarbaev quryp bergen saıası dostyq, dıplomatııalyq tatý­lyq, turaqty eko­nomıkalyq modeli «Nazarbaev modeli» degen ataýǵa ıe boldy.

О́mirde aınymas ustanymmen ómir súrý kez kelgen jannyń qolynan kele bermeıdi. Aınymas ustanymda bilim men bilikti, bereke men birlikti joǵary qoıyp, saıası sheberlikpen qatar adamǵa tán izgi qasıettermen sýsyndaǵan jan álem tanyr tulǵaǵa aınalady. Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev jahan tarıhynda sondaı berik ustanymǵa degen adal­dyǵymen tek lıder ǵana emes, dıplomatııa sheberi atandy.

Táýelsizdiktiń ár jylynda Qazaq­stan sarabdal kóshbasshysynyń aınymas ustanymyna berik, beıbit­shiliktiń myz­ǵymas ortasy bolyp keledi. Bul jal­ǵasyn tabýy tıis.

Osy oraıda qazaqstandyqtar táýelsizdikpen tuspa-tus taǵy bir aıtý­ly merekeni qarsy alady. 1 jel­toqsan – Tuńǵysh Prezıdent kúni. 2012 jyldan bastap bul mańyzdy data jyl saıyn atap ótilip, Qazaqstan halqynyń ult kóshbasshysyna degen ystyq lebizi men alǵysynyń úlgisindeı jańǵyryp keledi.

Elbasy Nursultan Ábishuly­nyń sarabdal saıasatyn búginde bilik­ti dıplomat, osyǵan deıingi mansabynda BUU Bas hatshysynyń orynbasaryna deıin jaýap­kershiligi asa joǵary laýazymdy qyzmet­terdi atqarǵan Qasym-Jomart Kemel­uly Toqaev jalǵastyrýda. Ol Qazaq­­stan Prezıdenti laýazymyna kiris­ken sátten beri Elbasynyń ishki jáne syrtqy saıası baǵdaryn tereń túısine aldy.

Qazaqstan jańa prezıdentin saılaǵan sátte bul prosess álem nazarynda boldy. Osyǵan deıin bitimger memleket bo­lyp tanylyp, talaı saıası oqıǵaǵa dıa­log alańyn bergen Qazaqstannyń ári qaraı­ǵy joly qalaı aıqyndalady degen su­raq kóptiń kókeıinde bolǵany ras. Qasym-Jomart Toqaev el Prezıdenti atanǵanda bul saýaldyń jaýaby da naqtylandy.

Álbette, Memleket basshysynyń dıp­lomatııa salasyndaǵy bilgirligi Elbasy bekitken baǵdarmen úılesip, Qazaq­stan damýdyń tyń satysyna qaraı kóterilip kete berdi. Biz bul baǵytty joǵaltpaýǵa tıispiz.

Muhtar Tileýberdi,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri