Elimizde Táýelsizdiktiń alǵashqy aq tańy atqan tustan bastap-aq bilim salasynyń órkendeýinde Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ólsheýsiz eńbegi erekshe tanyldy. Ásirese joǵary oqý oryndaryndaǵy bilimdi álemdik deńgeıge kóterýdegi qamqorlyq aıasy ushan-teńiz. Men oǵan E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń elıtalyq bilim alýdaǵy alǵashqy qadamyn jasaǵan kezde kýá boldym.
Nursultan Ábishulynyń jańashyldyǵy onyń ózine ǵana tán qaıtalanbas mineziniń asyl qyrlarynan kórinedi. Astana qalasynda boı kótere bastaǵan halyqaralyq deńgeıdegi jańa ýnıversıtet bilim men ǵylymnyń jańa bıigine, sapasy bólek ǵylym teńizine aınalaryna ózi de sendi, bizdi de sendirdi. Sóıtip, bizge bergen tapsyrmasyn qadaǵalap otyrdy. Sonaý jyldary álemdik deńgeıdegi Massachýsets tehnologııa ınstıtýty, Garvard, Oksford, Kolýmbııa ýnıversıtetterimen ıyq tirestirýdi aldymyzǵa maqsat etip qoıýy kózsiz erlik bolatyn. Munyń bári Tuńǵysh Prezıdenttiń dúnıejúzilik qubylystyń aldyn oraı biletin erekshe qasıet ıesi ekenin baıqatatyn. Sezim de, senim de aldamady, iske belsene kirisken L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ujymy mejeden kórine bildi.
1991 jylǵy 1 jeltoqsanda búkilhalyqtyq saılaý nátıjesinde elimiz Tuńǵysh Prezıdentin saılady, sol kúnnen táýelsizdik tarıhy bastaldy. 2011 jylǵy 14 jeltoqsanda Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy merekeler týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy, onda 1 jeltoqsanda atalyp ótiletin jańa memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúnin belgileý kózdelgen bolatyn.
Elbasy el tutqasyn qolǵa alǵan sátten bastap, álem tarıhynda jarqyn iz qaldyratyn qyrýar is atqardy. Sonyń biri – 1991 jyldyń 29 tamyzynda 60 jylǵa jýyq ýaqyt boıy Abaı, Shákárim syndy danalar dúnıege kelgen Semeı topyraǵyndaǵy ıadrolyq synaqtardy toqtatý týraly Jarlyqqa qol qoıýy erlikpen para-par edi. Árıne, mundaı qadamǵa barý jolynda kedergilerdiń kóp bolǵandyǵy sózsiz. Memleket basshysynyń jeke bastamasymen táýelsizdik jyldarynda ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik reformalar batyl júzege asyryldy. Nursultan Nazarbaevtyń strategııalyq bastamalary, bolashaqty boljaı biletin kóregendigi, sarabdal saıasatkerligi arqasynda kópultty memleketimiz damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Elbasynyń sara jolyna álemdik saıasatkerler men ǵalymdar tarapynan qyzyǵýshylyǵy artty. Elimizdegi tatýlyq pen yntymaqtyń biregeı úlgisin jahan jurtshylyǵy zerdelep, zertteı kele, jasaǵan tujyrymy – «Qazaqstandyq jol» ıaǵnı «Nazarbaev modeli» dep baǵalandy.
Memleket basshysynyń basty qaǵıdasy – qandaı jaǵdaıda da ómir súrý prınsıpi men bilimdi jetildirýdi úzdiksiz úırenip, udaıy jetildirý qajet. Ol úshin namysyńdy qamshylap, álem bilimdilerinen talmaı izdene otyryp, halqyńa kerekti tustaryn talǵampazdyqpen úırený, jınaǵan bilimińdi, ómirden túıgenińdi qanattas áriptesterińe, ásirese jastarǵa úıretý, sol arqyly qoǵamdy alǵa súıreý bolǵanyn keshteý bolsa da uqtyq.
«Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qabiletti elý eldiń qataryna kirý strategııasy» – adam faktoryn aldyńǵy mejege shyǵýdyń dáleli boldy. Iskerlik pen bilimdilik talap etildi. Sony eskergen Elbasy Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda, eń bir qıyn kezeńde, bilim salasyna basa nazar aýdardy. 1993 jyly memlekettiń erteńin oılap Halyqaralyq «Bolashaq» stıpendııasyn taǵaıyndady, bilim berýdi jetildirýdiń Qazaqstandyq modeli jasaldy. Bilim berý salasynda úzdiksiz bilim alý, sanaly túrde ǵylymı jańalyqtar ashý, izdený, oqý-bilimniń jańashyldyǵy jolyn jetildirý Tujyrymdamasy alǵy mejege shyqqanyn kózimiz kórdi. Elbasy Nursultan Nazarbaev eýrazııalyq ıdeıany jetildirý teorııalyq jańartýǵa qol jetkizý ekenine jurtshylyqtyń nazaryn aýdardy. Keden odaǵy Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs tolyqqandy Eýrazııalyq odaqqa jaqyndady. Bul – Nazarbaev ıdeıasynyń shynshyldyǵyn kórsetti.
Jeke halyqaralyq qoǵamdastyqqa kirý – ol tusta oryndalmaıtyn mindet bolatyn. «Sondyqtan halyqaralyq qoǵamdastyqta Nazarbaevtyń «Daǵdarystan shyǵýdyń kilti» dep atalǵan jańa jahandyq bastamasy – álemdik qarjy-valıýta júıesin uıymdastyrý, álemniń jańa geosaıası qurylymyn qurý oń qabyldandy», – dep baǵalady M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Vıktor Sadovnıchıı. Ol dóp paıymdady, óıtkeni «Nazarbaev fenomeni» – kóp qyrly qubylys.
Elbasynyń saıasatkerligi el taǵdyryn boljaýda anyq baıqalady. Saıası órkendeýdiń sabaqtastyǵyn, áleýmettik-ekonomıkalyq baǵytymyzdyń júıeliligin álemge jańa qyrynan kórsetý maqsatynda Nursultan Ábishuly jańa prezıdenttikke úmitker retinde Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen tóńireginen tabylǵan senimdi shákirti, qaıratker, dıplomat, álemdik qoǵamdastyqqa tanymal tulǵa Qasym-Jomart Toqaevty usyndy. Osylaısha, Elbasy men jańa Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev arasyndaǵy el birligin nyǵaıtý jolyndaǵy jańa Qazaqstan qoǵamy jańa qadamdy damytýda belsendilik tanyta tústi. Shynynda da Elbasynyń uzaq jylǵy tájirıbesi, bilimi men biliktiligi táýelsiz memleketimizdi jandandyra túsýge qyzmet eteri anyq. Muny Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev 2019 jyldyń 12 maýsymyndaǵy ulyqtaý rásimindegi sózinde oryndy atap ótti: «...Biz úshin eń mańyzdy mindet – zańǵa saı adal qyzmet etý. Bizdiń bir ǵana Otanymyz bar. Taǵdyrymyz bir. Biz halqymyzdyń jarqyn bolashaǵy úshin bárimiz birge eńbek etemiz. Aqıqatyn aıtýymyz kerek, bul saılaýda bizdiń azamattarymyz Elbasynyń strategııalyq baǵdaryn qoldap daýys berdi. Nursultan Ábishuly Nazarbaev búkil álem moıyndaǵan damý modelin jasady. Qazaqstannyń kók týyn dúnıe júziniń túkpir-túkpirinde jelbiretti. Osy kúnderi meniń atyma azamattarymyzdan kóptegen ótinish-tilekter kelip túsýde. Olardyń bárine ortaq bir ǵana tilek – Elbasymyzdyń jolyn, strategııasyn saqtaý jáne ony odan ári nyǵaıtý. Shyn máninde, halyqtyń dál osyndaı ótinish-tilek aıtýy zańdy, oryndy. Sebebi qazirgi zamandaǵy damyǵan Qazaqstan – bul eń aldymen Elbasynyń arqasy».
Ǵasyrlar toǵysynda Elbasynyń arqasynda myń taraý tolqyndardyń jetegine ilespeı, erekshe daralanyp alǵa oza shyqqan búgingi qazaq eliniń ózindik qalyptasqan sara joly irgeli memleketterdiń birine aınaldyrdy. Álem moıyndaǵan aqıqat: Nursultan Ábishuly Nazarbaev bilgir saıasatker retinde qandaı qıyn kezeńde de táýelsiz Qazaqstandy gúldendirýdi oılady, álemdik ozyq elderdiń qataryna qosylýdy maqsat tutty.
Elbasynyń muraty – zııatker urpaq tárbıeleý, saıası turaqty memleket qurý, Táýelsizdikti urpaqtan urpaqqa amanat etý, bilimdi ult qalyptastyrý, ekonomıkany kóterý.
Sonaý qıyn kezeńde Aral teńiziniń soltústik bóligin qutqarý úshin Elbasy naqty sharalar atqardy. Semeı polıgonyn jabý týraly mańyzdy sheshim qabyldandy. Ol jaıynda Nursultan Nazarbaev, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy: «... meni birneshe ret, Máskeýge shaqyryp Gorbachev myrza «jabýǵa bolmaıdy» dep, «Amerıkadan qalyp qoıamyz»... dep. Bir kún talqyladyq. Semeıdi «jarqyratamyz» dedi, biraq men olaı bolmaıtynyn túsindim. Odaqta ol kezde aqsha joq. Sondyqtan Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdym», – dep eske alady. Munyń astarynda qanshama syr jatqanyn paıymdaý qıynǵa soqpas dep oılaımyn.
Beıbitshilik pen turaqtylyqty tý etken Qazaqstannyń bul ustanymy álemdik arenadaǵy bedeliniń artýyna sebep boldy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, ShYU, Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes syndy uıymdardyń qurylýyna muryndyq bolǵan elimizdiń eleýli isterin túrli jıynǵa qatysqan sheteldik sarapshylar atady.
Elordanyń Táýelsizdik saraıynda ótken Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Táýelsizdik – qazaq halqynyń óshkenin jandyryp, ólgenin tiriltti. Almaty men Astanada, iri eldi-mekenderde Kereı men Jánibek, áıgili handarymyzdyń, batyrlarymyzdyń eńseli eskertkishteri boı kóterip, olardyń esimderi eldi mekenderge berile bastady. Babalarymyzdyń erlik pen kúreske toly ónegeli ómir joldary jaıly tom-tom shyǵarmalar jazyldy. Táýelsizdikpen birge, urpaǵyna ulan-ǵaıyr qonys qaldyrǵan batyr babalarymyzdyń bıik rýhy qazaqtardyń, ásirese, jańa býynnyń arasynda asa zor patrıottyq órleý týǵyzyp, ult tarıhyna degen maqtanysh sezimderin oıatty. Qasqa joldy Qasym han handyqtyń irgesin bekitip, keregesin kerdi. Onyń urpaǵy Haqnazar han shekarasyn Edildiń boıyna deıin keńeıtse, Táýekel han Túrkistan ólkesin túgeldeı Qazaq handyǵyna qaratty. Eńsegeı boıly Er Esim eldiń irgesin bekitý jolyndaǵy kúreste qolbasshylyǵymen tanymal boldy. Salqam Jáńgir han Orbulaq túbindegi shaıqasta jońǵarlarǵa oısyrata soqqy berse, Áz Táýke «Jeti jarǵyny» engizdi. El bılegen handardyń ómiri maıdan shebinde ótti. Qazaqtyń alǵashqy 14 hanynyń 7-eýi maıdan dalasynda qaza tapty. Búgingi urpaq olarǵa rızashylyǵyn bildiredi», – degen bolatyn. Bizdiń sanamyzda el bılegen, batyr, bı dese, qatygez jandar beınesi eles beredi. «Qazaqtyń alǵashqy 14 hanynyń 7-eýi maıdan dalasynda qaza tabýy» júrek tebirentpeı me? Sondyqtan ózgege qulaq túrip eleńdemeı, óz sanańdaǵy aqyl-espen paıymdaýǵa úırenip, aq pen qarany aıyryp, qundylyqtardy saralaı bilý paryz.
Ata-babamyz at ústinde júrip elin qorǵamasa, búgingi urpaq elim degen ulaǵatty sezimdi júregine daryta alar ma edi? Endeshe, tarıhqa esesi ketip, qıyndyqqa tózgen halqymyzdyń búgingi taǵdyry týraly tebirenis – Prezıdentimiz týraly tolǵanyspen sabaqtas bolýy zańdylyq. Qazaqty qabyrǵaly el etip, babalar túsine enbegen osynshama keremetke toly qudiretti jasaǵan Elbasynyń kemeńgerligi týraly qalaı aıtsaq ta jarasady. Tektilik degen tegine tartqyzbaı qoımaıdy eken degen ras. Elbasy Nursultan Ábishulynyń arǵy tegi qazaq tarıhynda qolbasshylyǵymen, bıligimen, sheshendigimen óshpesteı iz qaldyrǵan qaıratkerlerdiń urpaǵy. Babalary – eńsegeı boıly Esimhannyń týyn ustaǵan qolbasshy Qarasaı batyr, Qarasaıuly Kóshek batyr, Nazarbaı bı dep tizbelene bermek.
Telegeı teńiz bilim men qajettini tańdaı biletin asa sezimtal zerektik qasıettiń arqasynda Elbasymyz AQSh-tyń ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy Rýzvelttiń «Uly daǵdarystan shyǵý» jolyn, Qytaıdaǵy Den Sıaopın júrgizgen «Aıdahardyń sekirisin», Malaızııa jospary syndy irkilisten jetelep alyp shyqqan álemdik tájirıbelerdi oryndy eskerdi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev – halqynyń baǵyna týǵan dara, dana tulǵa, kóregen kóshbasshy, sarabdal saıasatker. Táýelsizdiktiń kók baıraǵyn bıikte jelbiretken Elbasynyń ómiri men eńbek joly kópke úlgi, óskeleń urpaqqa ónege ekeni aıdan anyq. Elbasynyń: «Otandastarymnan bólek ýaıymym da joq, olardan bólek qaıǵym da joq. Neni bolsa da elmen birge kóremin, elmen birge tózemin, elmen birge jeńemin» degen sózi eshkimge shúbá keltirmeıdi. Mundaı qarapaıym, halyqtyq ári jan tebirenterlik sózdi Elbasymyz kúnde aıtýmen keledi. Isimen de, sheshimimen de, árbir tyń bastamasymen de, qyzmet barysyndaǵy qamqorlyǵymen de aıtty. О́ıtkeni bul sóz onyń máńgilik serigi bolǵan adamdyq, azamattyq, qaıratkerlik kredosy, Kóshbasshylyq tujyrymy!
Qytaı eline barǵan saparymnyń birinde: «Dáýir almasyp jatqanda ómir súrme» degen qytaı maqalyn estip, ishimdi jıyp aldym. Netken sumdyq sóz! О́ıtkeni ótken ǵasyrdyń sońy ǵasyr men ǵasyr almasyp, zaman ózgerip jatqan tusqa týra kelgen-di. Biz osy kúnge kedeıshiliktiń taqsyretin tartyp, sanamyzdan aıyryla jazdap áreń ilikken edik. Naryqtyń qos búıirden qadalǵany taǵy bar, ózge elder de qoldaý kórseterlik deńgeıde emes-ti. Sonshalyqty aýyrtpalyqty moınyna alýynyń syryn keıinirek bildik. Ol elge sendi, bolashaqqa úmit artty. Ony Elbasynyń: «Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol – táýelsiz Qazaqstan» degen júrekjardy sózinen-aq bile berse bolady.
Ult kóshbasshysy jaıly áńgime tolastamaıdy. Ol muhıt kókjıegi tárizdi arnasyn keńge sala beretin bolady. Nursultan Nazarbaev jasampazdyqtyń shynaıy kóregen tulǵasyna aınalǵan teńdessiz tulǵa.
Álem halyqtary áli kúnge táýelsizdiktiń alǵashqy tańynda qazynasynda kók tıyny joq memlekettiń naryq qyspaǵynan qalaısha sytylyp shyǵyp, álemdik deńgeıdegi qısapsyz jetistikke kóterilý qupııamyzǵa kóz jetkize almaı keledi. Munyń esh qupııasy joq. Daryndy basshy eli úshin teńdessiz taǵylym mektebi bolatyn ótkenimizdiń qupııasyn jańa qyrynan asha bildi. Qazaq tarıhy turmaq, túrki áleminiń memlekettilik tarıhynyń barlyq kezeńderiniń búge-shigesin jetik meńgerip, qaı tusta qate jiberip, qaı kezeńde órleýge bettegenin ǵylymı danalyqpen damyta otyryp, tabıǵatynda qanmenen týa bitken kemel kósemdiginiń arqasynda sanasynda saralaıtyn ǵulama saıasatker bolǵandyqtan, jańa qoǵamda tereń tamyrly tujyrymdamaly eńbekterdiń avtoryna aınaldy. Ol sonysymen de qaıtalanbas talant retinde máńgi jasaıdy. О́ıtkeni qazaq elin táýelsiz memleket retinde jańǵyrtyp qurýdyń ushar basynda turǵany halyq jadynan ketpek emes. Ultynyń baǵyna, kemel urpaqtyń bolashaǵyna týǵan daryndy Ult kóshbasshysynyń týǵan eli úshin isteıtin jasampaz eńbegi áli talaı jalǵasyn taba bermek! Halyq aıtsa, qalt aıtpasy málim, ol – eli úshin týǵan eren azamat. Sondyqtan Ult kóshbasshysyn týǵan halqy bir aýyzdan qoldaýmen keledi.
Sársenǵalı Ábdimanapov,
Qazaq ekonomıka, qarjy jáne
Halyqaralyq saýda ýnıversıtetiniń rektory,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri