Taıaýda Qytaıdaǵy birqatar buqaralyq aqparat quraly eldegi kedeıshilik máselesi tolyqqandy sheshilgenin málimdedi. Bul el basshysy Sı Szınpınniń 2020 jyldyń aıaǵyna deıin turǵyndardy kedeılikten qutqarý týraly ýádesine saı keledi. Degenmen, Qytaı rasynda da kedeıshilikpen birjola qoshtasty ma? Bul suraqtyń jaýabynan kúmáni kóp bolyp tur.
Qytaı uzaq ýaqyt boıy álemdegi kedeıleri kóp elderdiń qataryna kirip kelgen-di. Sol sebepti absolıýtti kedeılikpen kúresý Sı Szınpın saıasatynyń basty baǵyttarynyń birine aınaldy. Osyǵan baılanysty 2020 jyldyń aıaǵyna deıin eldegi kedeıshilikpen kúresip, kirisi tómen otbasy bolmaıtynyna ýáde bergen-di. Osy saıasat aıasynda Sı Szınpın 2014 jyly eldegi 832 aýdannyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa kiristi.
Qytaı basshysynyń osy jyldy tańdaýy beker emes. Keler jyly Kommýnıstik partııanyń qurylǵanyna 100 jyl tolady. Bul aıtýly data keń kólemde, jarqyn jetistiktermen atap ótilýi tıis.
О́tken dúısenbide Sınhýa agenttigi kedeı aýdandar tizimindegi sońǵy 9 aımaqtyń turmysy jaqsarǵanyn habarlady. Olardyń bári Gýıchjoý provınsııasynda ornalasqan. CGTN arnasy óz kezeginde Qytaı mejeli merzimnen bir aı buryn kedeıshilikten qutylý jospary oryndalǵanyn aıtyp, jarııaǵa jar saldy. Syrtqy ister mınıstriniń ókili Chjao Lıszıan baspasóz jıynynda Qytaıdyń alǵa qoıǵan maqsaty oryndalǵanyn jetkizdi.
Global Times gazetine suhbat bergen sarapshylardyń biri kedeıshilikpen kúrestiń qanshalyqty tabysty aıaqtalǵanyn bilý úshin ýaqyt kerek ekenin aıtady. Onyń paıymdaýynsha, Beıjiń bıligi keń kólemdi zertteý júrgizýi tıis. Iаǵnı, onyń qorytyndysy 2021 jyldyń ortasyna taman ǵana anyqtalady. Bul – birinshiden.
Ekinshiden, másele kedeılik shegin anyqtaýdy esepteýge kelip tireledi. Qytaı bıligi absolıýtti kedeılik deńgeıine jyldyq tabysy 2300 ıýanǵa jetpeıtin turǵyndardy jatqyzady. Al Álemdik banktiń esepteýi boıynsha jyldyq tabysy 700 dollarǵa jetpeıtinder óte kedeıler tizimine kiredi. Iаǵnı, Beıjiń bıligi kedeılerdi anyqtaý tásili álemdik standarttan ózgeshe bolyp tur.
Jan basyna shaqqandaǵy ulttyq jalpy kiristiń (GNI) el ishindegi aıyrmashylyǵy úlken. Máselen, búkil el boıynsha bul kórsetkish 10 410 dollarǵa teń. Al aýyldy jerlerdegi turǵyndardyń jyldyq ortasha tabysy 2440 dollardy quraıdy. Aıyrmashylyq óte úlken. Tipti úlken qalalardaǵy turǵyndardyń tabysynda da aıyrmashylyq orasan. Máselen, Beıjiń, Shanhaı sekildi megapolısterdiń tabysy anaǵurlym artyq.
Onyń ústine, Qytaı kedeıshilikti jeńgen kúnniń ózinde elde turmysy tómen otbasylar óte kóp. Qytaı premer-mınıstri Lı Kesıan mamyrda 600 mıllıon qytaılyqtyń aı saıynǵy ortasha tabysy 1000 ıýan dep málimdegen. Demek, el halqynyń 40 paıyzdan astamynyń tabysy 150 dollarǵa jeter-jetpes.
Budan bólek, Beıjiń bıliginiń kedeılikpen kúres tásiline de suraq kóp. Keıbir kedeı aýdandarda aýyl turǵyndaryn túgeldeı jańa mekenge kóshirgen oqıǵalar tirkelgen. Osylaısha turmysy tómen óńirlerde jańa jumys ornyn ashyp, jol salyp, aýyz sý jetkizýdiń ornyna halyqty jaǵdaıy jaqsy aýdandarǵa aparyp ornalastyrǵan.
Áıtse de, Qytaı tarapy kedeıshilikpen kúreste qol qýsyryp otyrdy deýge kelmes. Sı Szınpın 2014 jyly óz josparyn jarııalaǵannan keıin qyrýar sharýa atqaryldy. Byltyr 1 mıllıonǵa jýyq turǵynǵa taza aýyz sý jetkizildi. Alys eldi mekenderge aparatyn jańa joldar salynyp, olardyń uzyndyǵy 4,2 mıllıon shaqyrymdy qurady.
Bir qyzyǵy, Qytaıdyń buqaralyq aqparat quraldary kedeılikti jeńdik dep qýanyp jatqanyna qaramastan, eldegi basty bılik bul týraly únsiz. Sarapshylar munyń basty sebebi Kommýnıstik partııa alǵa qoıylǵan maqsattyń qanshalyqty naqty oryndalǵanyna kóz jetkizýdi kózdeýinde jatyr dep esepteıdi.
Qoryta aıtqanda, kedeılikpen kúrestiń nátıjesi resmı túrde aıtylmaǵanymen, kóp uzamaı-aq Qytaı bıligi bul týraly arnaıy málimdeme jasaıtynyn boljaý qıyn emes.