Jahan jabylyp daýasyn tappaǵan dert

Dúnıejúzilik naýqannyń ózektiligi sonda – álemdegi AITV indetiniń damý tendensııalary men kórsetkishterin kór­se­te­di. IýNEIDS derekterine sú­ıen­sek, aldaǵy 10 jylda AITV juq­tyrý Shyǵys Eýropa jáne Ortalyq Azııa elderinde beleń ala túspek. Dál osyn­daı úrdis bizdiń elimizde de baı­qa­lady. Qazaqstanda búginde AITV-men ómir súretin 27 myńnan asa adam bar jáne olardyń barlyǵy dıag­­noz qoıylǵannan keıin birden tegin em ala alady. 2020 jyldyń 1 qarashasyndaǵy málimetterge sáıkes Almaty qalasynyń JITS ortalyǵynda 3 663 adam esepte tur.

Qazaqstanda AITV juqtyr­ǵan­dardyń basym bóligin, naq­ty­raq aıtsaq, 66 paıy­zyn er-azamattar quraıdy. Sol sııaq­ty jańadan anyqtalǵandardyń da basym bóligi – 30-39 jas ara­ly­ǵyn­da­ǵylar (39,5%). Sońǵy jyl­dary bul ın­fek­sııanyń jynystyq jolmen juǵýy qaıtadan beleń alyp otyr.

Ne desek te, qazirge tolyq emi ta­byl­maǵan osynaý vırýstyń jy­nystyq jolmen berilýi tyıyl­maı tur. Qabyldanǵan sha­ralar nátıjesinde AITV ın­feksııasynyń epıdemııalyq úderisinde tamyr ishilik esirtkini paıdalaný kezinde parenteraldi jolmen berilýi 2006 jylǵy 72%-dan 2019 jyly 33%-ǵa deıin eki ese tómendegeni baıqalady.

Al COVID-19 pandemııasy kezinde búkil álem densaýlyqtan basqa da áleý­met­tik máselelerimen betpe-bet kel­genin kórdik. Den­saý­lyq saqtaý salasyndaǵy ózge de qordalanǵan jaıttar koronavırýs kóleńkesinde qalyp qoıǵany da jasyryn emes. Medısına salasy kóp­tegen josparly otalardy keıinge qal­dy­rýǵa májbúr bolǵandyqtan aýrýy as­qynǵan oqıǵalar oryn aldy. Oǵan qosa otbasyndaǵy álimjettikti azaıtý, gen­der­lik teńdik, áleýmettik qorǵaý jáne eko­nomıkalyq ósýmen tyǵyz baılanysty eke­nin kórsetti.

Pandemııaǵa deıin qoǵam nazarynda bolǵan ımmýn tapshylyǵy vırýsymen ómir súrip jatqan jandardyń ómiri koronavırýstan keıin qandaı bolmaq? Qysqasy, joǵarydaǵy naýqan aıasynda elimiz­de túrli is-sharalar ótti. Olar­dyń kópshiliginiń formaty – onlaın. AITV-men ómir súretin adamdardyń (AО́A) Qazaqstandyq odaǵynyń ÚEU qyzmetkerleri jáne negizgi toptar qoǵamdastyqtarynyń músheleri áleýmettik jelilerde AО́A-men yntymaqtastyq týraly beınebaıandar shyǵarady. Jahandyq qordyń JITS-pen, týberkýlezben jáne bezgekpen kúres qyzmetiniń aýmaǵyndaǵy belsendiler naýqan uranymen betperde taratady. Olımpıada chempıony, IýNEIDS sport jónindegi arnaıy ýákili Baqtııar Artaev AО́A-dyń Orta Azııalyq qaýymdastyǵynyń áleýmettik rolıginde AО́A stıgmasy men kemsitýshiligine qarsylyq kórsetýge umtyldy. Ortalyq Azııa­daǵy jahandyq densaýlyqty zert­teý ortalyǵy naýqan kúnderi ıntımdik qyzmet kórsetýshilerdi AITV-ǵa ózin ózi testileý jáne jedel test nátıjesi oń bolǵan jaǵ­daı­da olardy medısınalyq kómekke bekitý jónindegi jańa jobany usy­na­dy.

– Jahandyq yntymaqtastyq pen jalpy jaýapkershilik bizden densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ortaq jaýaptarǵa, sonyń ishinde AITV-ǵa qarsy sharalarǵa jańa kózqarasty talap etedi. AITV ınfeksııasynyń taralýyn toqtatý úshin taptaýryn kózqaras pen kemsitýshilikti joıý qajet, qoǵamdyq belsendilik pen yntymaqtastyq AITV-ǵa shaldyqqan adamdardy aqpa­rat­pen, qyzmettermen, áleý­mettik qorǵaýmen qam­ta­ma­syz etýdiń kepili bolýy tıis, – deıdi DSM Qazaq dermatologııa jáne ınfeksııalyq aýrýlar ǵy­ly­mı ortalyǵynyń dırektory Baýyr­jan Baıserkın.

Almatylyq dárigerler AITV-men ómir súretin adam­dar­ǵa qatysty te­ris kóz­qa­ras pen kemsitýshilikke jol ber­­­meýge jáne aq halattaǵy bar­lyq adam­nyń nazaryn aýda­rý­ǵa baǵyttalǵan JITS-pen kú­resýdiń nyshany retindegi qy­­zyl baýdy berý bo­­ıynsha «Nıettestik ta­nyt, Almaty» chellendjin ótkizdi. Alda Nur-Sultanda «AITV-nyń aldyn alýǵa meniń qosatyn úlesim» atty chellendj josparlanyp otyr. Bul AITV-nyń berilý joldaryn bilýdiń jáne árbir adam úshin ınfeksııadan qorǵaý jónindegi sharalardyń mańyzdylyǵyn eske salady. «Men ómirdi tańdaımyn!» atty onlaın-sýretter Almaty, Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaq­stan oblystarynda, sondaı-aq Semeı qalasynda ótedi. Aqmola oblysynyń jýrnalısteri «AITV ınfeksııasy: aldyn alý, dıag­nos­­tıka jáne emdeý» atty úzdik jarııa­la­nym konkýrsyna, al Qostanaı qala­sy­nyń aýtrıch-qyzmetkerleri óz jumys­taryn dá­rip­teý boıynsha chellendjge qaty­sa alady. Batys Qa­zaqstan jáne Atyraý oblys­­tarynda stýdentterge arnalǵan «О́mir súrý úshin bilý!» atty tre­nıngter men ıntellekt­­­ýaldy oıyndar josparlanýda.

Dúnıejúzilik kompanııa­ny ótki­zýde Q­DIAǴO jáne JITS óńir­lik ortalyqtarynyń serik­­­tes­te­riniń ishinde – IýNEIDS, JITS-pen, týber­ký­lezben jáne bezgekpen kúreske ar­nal­ǵan Jahandyq qor, DDU, AITV-ahýal­dy adam­­dar­dyń Qazaqstandyq odaǵy, AО́A qaýymdastyǵy, Ortalyq Azııa­daǵy jahandyq den­saý­lyq­ty zert­teý orta­ly­ǵy, densaýlyq saqtaý bas­qar­ma­la­ry jáne basqa­lar bar.

Sońǵy on jylda AITV juq­tyr­ǵandardyń ólim-jitimi 1,5 ese azaıdy. AО́A-dyń 80%-y JITS-ten emes, AITV ın­fek­sııalarymen qosarlanǵan aýrýlardan qaıtys bolady. Sońǵy on jyldyqta eli­miz­degi kóńil kónshiterlik jaǵdaı – AITV ınfeksııasynyń anadan balaǵa berilý deńgeıiniń tórt ese tómen­de­ýi. AITV-men aýyratyn júk­ti áıel­derdiń 98%-y saý bala taba alady.

ALMATY