DÚBIRGE TOLY DÚNIE

Ulybrıtanııada parlament saılaýynyń 6 mamyrda ótetini týraly habar tek brıtandyqtardy ǵana emes, álem saıasatshylaryn da eleń etkizdi. Bul saılaý – úlken bıliktiń saılaýy. Jeńiske jetkender álemdegi eń qýatty elderdiń birinde bılik tizginin ustaıdy. JEŃILGENDER JEŃGENGE QURMETPEN QARAIDY Qashan da bul elde saılaý naý­qa­ny úlken saıası bel­sendilik jaǵ­da­ıynda ótedi. Saıa­sı partııa­lar­dyń kú­re­­sin túsi­ne­siń, je­ke adam­dar da bul saıası tańdaýda óz kóz­qara­syn bil­dirý­di azamattyq bo­rysh­taı sanaıdy. Saıası par­tııalar degende, Brıtanııa qaýy­myndaǵy dástúrli kúres negizgi eki partııanyń – leı­borıs­tik jáne konservatıvtik partııa­lardyń ara­­syn­da ótedi, oǵan arakidik lı­beral-demo­kra­tııa­lyq partııa­nyń qosyla­tyny bar. Sońǵy kezde leıborısterdiń joly bolyp tur. Olar on úsh jyl boıy bılik basynda. Aldy­men úshinshi merzimge saılanǵan Tonı Bler, óziniń bedeli birshama tómen­degenin ańǵaryp, qarjy mınıstri bolǵan Gordon Braýnǵa jol berdi. Bul taktıkalyq qadam edi. Ádette halyq birsydyrǵydan “jalyǵady”, ózgeris bolǵanyn qalaıdy. Tonı Blerdiń tusynda da, onyń sońǵy bılik kezinde de eldiń jaǵdaıy anaý aıtqandaı nasharlaı qoıǵan joq. Jetistik te, kemshilik te boldy. Biraq jurt jańalyq kútedi. Ony jańa adam ákeletindeı kórinedi. Leı­borıster partııasy­nyń basshy­lyǵy Braýnǵa toqtady. Saılaý naýqany bastalysy­men-aq sarapshylar boljam aıtýǵa kiristi. Alǵashqy saýalda­ma­nyń nátıjesi halyqtyń yqy­la­sy kon­­servatıvtik partııa­nyń jaǵyn­da ekenin ańǵartty. Muny da ha­lyqtyń psıhologııalyq kóńil-kúıi­ne baılanystyrýǵa bolar. Ádet­te bar kemshilik bılik­tegiler­ge arty­la­dy. Jurt ózderiniń basyna túsken qıyn­­dyq­ty solar­dan kóredi. Tek brı­tan­dyqtardyń ǵana emes-aý, búkil álem jurt­shylyǵy­ eko­­­­­­­n­o­­mıkalyq daǵ­darystyń aýyrt­palyǵyna tap boldy. Endi leı­borısterdiń sony óz moıyn­dary­na artýy tıis. Sodan da, You Gov kom­pa­nııa­synyń zert­teý­­lerine qara­ǵan­da, saılaý dál bú­gin óte qalsa, ha­lyqtyń 41 pa­ıyzy konser­va­tor­­larǵa, 31 pa­ıy­zy leı­borıs­ter­ge daýys ber­mek kó­ri­­nedi. Al ISM kom­­pa­nııa­­sy júr­gizgen saýal­dama boıyn­sha bul eki partııa arasyn­daǵy aıyr­ma­shy­lyq 4 paıyzdy ǵana quraıdy. Árıne, jaǵdaı naýqan bary­syn­da aıtarlyqtaı ózgeredi. Áńgime partııanyń bul naýqandy qalaı júrgizetinine de baıla­nys­ty. Sol kúni-aq premer-mınıstr Braýn eldi aralaýǵa shyqty. Al konser­vatorlardyń kósemi Devıd Kemeron jurtty taǵy da bes jyl leı­borıs­terdiń, onyń kósemi Braýn­nyń bıliginde bolýǵa kón­beýge shaqyrdy. Konservatorlar “qoǵam umytqan qaýym – jastar men qarttardy, baılar men kedeılerdi, qaralar men aqtardy, gomoseksýa­lıster men getero­seksýal­dardy” qorǵaıtyn­dyq­­taryn málimdedi. Dál osyndaı uranmen halyqtyń yqylasyn ózine aýdarý qıyn-aý deısiń. Naqty jaǵdaı jetekshi úsh partııa – konservatıvtik, leı­borıs­t­ik jáne lıberal-demokra­tııalyq partııalardyń kósem­deri­niń telepikir saıysynan keıin anyq­talatyn bolady. Munda partııalar­dyń baǵdarlamalary ǵana emes, kósemderdiń pikir­saıystyq sheber­ligi de synǵa túsedi. Búginge deıin saılaýshy­lardyń úshten birindeıi áli kimge daýys beretindikterin aı­qyn­damasa, sol pikirsaıys tańdaý jasaýǵa kómektesedi. Bul elde qalyptasqan jaqsy dástúr – kúres kezinde qarsy­las­­tar bir-birine qatty-qatty syn aıtady, al saılaýdyń qorytyn­dysy shyqqannan keıin jeńil­gender jeńgenderge qurmetpen qaraı­dy. Oppozısııanyń bılikti balaǵattaýy joq, el múddesi úshin atqarylyp jatqan iske qoldaýy bar. Bılik te oppozısııanyń para­satty synyna árkez qulaq asady, olardy jaý sanamaıdy. Muny órkenıet ónegesi desek bolar. MYQTYLARDYŃ KÚSh SYNASPAǴANY JAQSY Álemdegi úlken bir jańalyq – osy aptanyń beısenbi, juma kúnderi Brazılııada BRIK odaǵynyń sammıti ótti. BRIK degen Brazılııa, Reseı, Úndistan jáne Qytaı degendi bildiredi. Demek, osy elderdiń basshylary bas qosyp, ózderin tolǵandyrǵan máseleler jóninde pikir almasty. Jalpy, ynty­maqtyq maqsatyn­da odaq qurǵan jaq­sy-aq. Tek ol ekinshi bir odaqqa qarsy bolmasyn deıik. Úlken qıyn­­dyqtan kúsh birik­tirip shy­ǵyp jatsa, úlken bir asýlarǵa kúsh birik­tirip kóteri­lip jatsa, ony barynsha quptaǵan jón. Álemdegi eń alyp elder qataryna jatatyn Qytaı, Ún­distan, Brazı­lııa jáne Reseı sııaqty elder bas biriktirip, jaqsylyqqa bastamashy bolyp, keleńsizdikke qarsy turyp jatsa, ol basqalar úshin de ıgilikti sharýa. BRIK-tiń qurylýyn jurt­shy­lyq oń qabyldady. Elderdiń jaqyndasýyna, ortaq máseleni birigip sheshýine jaǵdaı jasaıtyn qadam retinde oǵan biraz úmit te artylyp otyr. Bul odaqty nasıhattaýǵa Reseı prezıdenti Dmıtrıı Medvedevtiń ózi de ara­lasyp, BRIK sammıti qarsańyn­da ol jaıynda maqala da jarııa­lady. “2010 jyldyń 15-16 sáýi­rinde Brazılııada ótetin BRIK sammıti – jas ta bolsa, óziniń alǵashqy qadamdarynan-aq ha­lyq­aralyq bedelge ıe bolǵan jıyn, – dep jazdy ol. – Buǵan da tańdanýǵa bolmas, óıtkeni, oǵan kiretin memleketter dúnıe júzi aýmaǵynyń 26 paıyzyn alyp jatyr, álem halqynyń 42 paıyzy osy elderde jáne álem­dik ishki jalpy ónimniń 14,6 paıyzy osynda óndiriledi...”. El basshysynyń bul aıtqan­daryn tolyq túsinistikpen qabyl­daýǵa bolar. Biraq Reseı aqparat quraldary ózderiniń ádetine basyp, BRIK-ti nasıhat­taýdy dańǵazaǵa aınaldyra basta­dy. Eń josyqsyz­dyǵy – ony bas­qa qurylymdarǵa qarsy qo­ıyp, qalaı da bir shıe­leniske apa­ryp tiregisi keledi. Sonda olar­dyń tap­qany – “tórt­tik” dep atala­tyn BRIK-ti buryn­nan jurt­qa belgili álemdegi eń áleýet­­ti elder klýby “Úlken segiz­dikke” qarsy qoıý. Sonda olardyń aıt­paǵy – “Úlken segizdiktiń” kúni ótti, bolashaq – “Tórttikte” kórinedi. Bul rette Reseıdiń “Novostı” aqparat agenttiginiń saıası sholý­shysy Dmıtrıı Kosyrev erekshe belsendilik kór­­setip júr. Onyń da bel­gili bir top­tyń tap­syry­syn oryn­daý­shy eke­­nin ań­ǵarýǵa bola­dy. Bul jerde biz álem­niń baı el­derin birik­tirgen “Úlken segiz­dik” klýby­na eme­she­­gimiz úzilip, ara túseıik dep tur­ǵanymyz joq, áńgime jetek­shi el­derdiń bir tobyn ekinshisine qar­sy qoıý pıǵyly jaıynda bolyp otyr. Osynaý pasyq ıdeıa avtor­­lary­nyń bir beısharalyǵy – basqaǵa tas laqtyramyn dep aldy­men óz eline aıtarlyqtaı kúıe jaq­qanyn ańǵarmaıdy. “Iz­vestııa” gazeti jaqynda óledi deıtin sol “segizdiktiń” bir mú­she­si – Reseı. Ras, keıin Reseı­di “segizdikten” shyǵaryp tastaý kerek degen de sóz aıtylǵany bar. Qalaı degende de, “Úlken segizdik” jaman bolsa, ol Reseıge de tıedi. Jalpy, sonaý 1975 jyly qurylǵan “Úlken segizdik” (bu­ryn “jetilik”) klýbynyń buryn­ǵy kezin aıtpaǵanda, sońǵy kezeń­de álem aldynda turǵan ózekti máse­lelerdi talqylap, ásire­se, damý­shy elderge, ashtyq­tan kúı­zel­gen Afrıkaǵa kómek qolyn usynǵan qadamdaryn ábden-aq qoldaýǵa bolar edi. Sońǵy álemdik daǵ­darystan shyǵý joldaryn izdes­­tirýdegi de osy klýbtyń bastama­shylyǵy atap aıtarlyq. BRIK-tiń jarnamashylary onyń álemdegi ornyn alǵa tosady. Bul rette olardyń “segizdikti” qomsynatyndaı da jóni joq. Aıtalyq, ishki jalpy ónim kólemi jóninde Reseıdi AQSh on orap alsa, Japonııa tórt, Germanııa úsh orap alady. Sodan da kóp jaıdy ańǵarýǵa bolar edi. Muny da “Iz­vestııa” gazetiniń “tórttik” “segiz­dik­tiń” ústine shyǵady degen dańǵoı tujyrymyna oraı aıtyp otyrmyz. Qalaı bolǵanda da, jetekshi elderdiń bir tobyn ekinshisine qarsy qoıý – arandatýshylyq ıdeıa. BRIK odaǵy oǵan birikken elderdiń qarqyndy damýyna septigin tıgizer bolsa, oǵan aq jol tilegen lázim. Keıbireýlerdiń kók­segenindeı, olar “Úlken segizdik­pen” básekelestikti maqsat tutar bolsa, onyń bolashaǵy kúmándi. Mamadııar JAQYP.