Boksqa qurmet nege báseńdedi?

Myqtylaryna mashına mingizdi

Sodan da bolý kerek, bizdiń eli­mizde boksqa degen kózqaras basqa sport túrlerine qaraǵanda ereksheleý. Halyqaralyq arenada abyroıymyzdy asqaqtatyp júrgen soń bul saladan neni aıaǵandaımyz!

Dese de sońǵy kezderi boks­qa degen mahabbatymyz sýyp, qur­metimiz báseńdep qalǵandaı kó­ri­nedi. Buǵan taıaýda ǵana Shym­kent qalasynda márege jetken Qazaqstan chempıonaty men odan keıin ile-shala ótken Reseıdiń ishki birinshiligin oısha salystyryp otyryp qaraǵanda kóz jetkizgendeı boldyq.

Iá, ár nárseniń parqy salystyr­ǵanda baıqalady. Sondyqtan boks jankúıerleri men mamandarynan keshirim suraı otyryp, «kók jáshikten» kórgenimiz ben kóńilge túıgenimizdi osy jerde talqyǵa sa­lýǵa táýekel ettik. Bul jerde Re­­seı chempıonatyndaǵy jekele­gen jekpe-jekterdi jilikteýdi qoıa turyp, jalpy jarystyń uıymdas­tyrylýy jáne kórshi eldegi olım­pııalyq sport túri – boksqa degen kó­zqarastyń qandaı deńgeıde eke­nine toqtala ketýdi jón sanadyq.

Orynborda ótken Reseı chempıo­naty kórshilerimizdiń týrnırdi este qalarlyqtaı etip uıymdastyrý ja­ǵynan bizden áldeqaıda kósh ilgeri ketkenin kórsetti. Olardyń boksqa dep kórsetken bıik qurmetine rıza bola otyryp, ózimizdiń el chempıo­naty eske túskende, kóńildi muń tor­laǵany da ras edi...

Orynbordaǵy jarysqa oralsaq. Jergilikti bılik pen Reseı boks federasııasy tize qosyp ótkizgen chempıonattyń júlde qory eriksiz tańdaı qaqtyrdy. Mysaly, ár salmaq boıynsha chempıon bolǵan boksshyǵa medal, kýboktan bólek, 500 myń rýbl syıaqy jáne avtokóliktiń kilti tabys etildi. Al 500 myń rýbl degenińiz bizdiń aqshaǵa shaqqanda 2 mln 837 myń teńge! Ol ol ma, kúmis júldegerdiń alǵan syıaqysyn qarańyz – 250 myń rýbl (1 mln 418 myń teńge). Al bizdiń chempıonatta top jarǵan jeńimpazdyń jambasqa basqan syıaqysyna kelsek, ol bar bolǵany 500 myń teńgeni quraǵan...

Shymkenttegi el chempıonatynda árbir jekpe-jekten soń marapattaý rásimi rıng tórinde ótkeni belgili. Sonda jeńimpaz ben júldegerdiń moıynyna medaldy sharshy alańda tóreshilik etken arbıtrdiń ilip jat­qanyn kórdik. Al Orynborda jaǵdaı múlde basqasha boldy. Mun­da boks degen sporttyń bekzat tú­rine laıyqty qurmet kórsetildi. Ma­rapattaý rásimi bolǵanda rıng tórine orys boksynda oıyp oryn alǵan burynǵy bylǵary qolǵap sheberleri qurmetpen shaqyrylyp, solar chempıon men kúmis júldegerdi quttyqtap, qomaqty syıaqyny óz qoldarymen tapsyryp jatty...

Sarańdyq san soqtyrmasyn

Osy biz qazirgi tańda boksty eli­mizdegi №1 sport túri dep júr­miz. Sharshy alańdaǵy ónerimen qa­za­ǵymyzdyń atyn álemge shyǵar­ǵan she­berlerimizdi tizip aıta bersek, tym alysqa uzap ketemiz. Soǵan arqa súıeımiz de, Qazaqstan boks­y álem­degi eń úzdik úshtikke enedi dep sanaımyz. Munymen álemdegi myq­tylardyń kóbi kelisedi de, bizdiń boks mektebimizdiń áleýetin moıyndaıtyny da shyndyq.

Álbette, sharshy alańda kóp máseleni materıaldyq ıgiliktiń sheshpesi belgili. Bázbireýler Ký­banyń «qara qabylandary» «ash­qursaq» kúıge qaramaı-aq álemdi aýzyna qaratyp júr ǵoı der. Ol sózdiń jany bar, árıne. Degenmen, Bostandyq aralynyń boksshylary joq bolǵan soń basqa túskenge kónedi. Al bizde memleketimizdiń sporttyń osy túrine degen ákelik qamqorlyǵy kemerinen asyp-tógilip jatyr ǵoı. Álde biz betkeustar boks­shylarymyz ben bapkerlerimizdi tym qatty erkeletip jibersek, kúni erteń buzyp alamyz ba dep qaýip qylyp otyrmyz ba? Olaı bolsa, bul – zamany tozǵan túsinik. Úlken sportta, el namysy synǵa túsken dodalarda basyn, ıaǵnı densaýlyǵyn báıgege tigip júrgen ulandardyń aldynda qolda bardan tarylyp, sarańdyq etpegen jón bolar edi.

Bizdińshe, sportshynyń qolyna bir japyraq qaǵaz ustatyp, arqa­synan qaǵyp shyǵaryp salatyn zaman ótken. Búgingi ózgergen ómir shyndyǵy sportshylardy ma­te­rıaldyq turǵydan yntalandyryp otyrýdyń oryndy amal ekenin moıyndatady. Munyń ózi jastarymyzǵa sport arqyly tabysqa jetýge bolatyn joldy sanaly túrde tańdaýyna ıgi yqpalyn tıgizbeı me? Memleketimizdiń sport­ty damytýǵa baǵyttalǵan saıa­saty, tipti Elbasynyń «Biz sal­ǵan sport ǵımarattarynyń ishi árqa­shanda jastarǵa toly bolýy kerek», degen sóziniń túpki máni de bizge osy joldy meńzep otyr ǵoı.

Osy oraıda boks týrnıriniń televızııalyq kórsetilimi týraly áńgimeni de tilge tıek ete ketsek dep edik. Máselen, Reseı chempıonatyn biz «Alma-TV» teleoperatory taratatyn «Planeta» arnasynan kórdik. Sondaǵy baıqaǵanymyz, reseılik áriptesterimizdiń óz isine degen ká­sibı deńgeılik turǵysyndaǵy kózqarasy eren ósip ketken eken. Chem­pıonat barysynda olar rıng janyna jyljymaly stýdııa ornatyp, onda bokstyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken mamandarmen birge árbir ótken jekpe-jekti egjeı-tegjeıli talqylap otyrdy. Sodan soń árbir jekpe-jektiń aldynda qarsylastar týraly tolyqqandy maǵlumat ekranda tıtr túrinde berilip, kórermendi rıza qylǵanyn da aıta ketken jón. Mysaly, rıngke ataqty Andreı Zamkovoı shyqsa, ol týraly aqparat kóztartar dızaınmen keskindelip, bylaısha jazylyp turdy: «Jasy – 33, salmaǵy – 69, boıy – 182. Fınalǵa deıingi jol: 1/16 – G.Hachatrıan. 1/8 – H.Garaev, 1/4 – A.Demın, 1/2 – A.Sharıfov». Bu­dan artyq ekran aldyndaǵy boks jankúıerine ne kerek? Álbette, bizdiń «Qazsport» arnasynda júrgen áriptesterimiz renjimes, orys jýrnalısterinen úırenerimiz áli de kóp-aq dep oılaımyz.

«Hýkti» bilgeni túkti bildirmeıdi

Jasyratyny joq, bizdiń telearnalar kúni búginge deıin qazaq tilindegi saýatty kommentatorlardan tapshylyq kórip keledi. Bul másele, ásirese boks kórsetilimderi kezinde qatty baıqalady. Kásibı turǵyda ósý, til baılyǵy, daýystyń áýezdiligi, taqyrypqa tereń boılaý týraly aıtpaǵan kúnniń ózinde, aıtashylarymyz qarapaıym sózderdiń ózin durys qoldanbaı, qoıyrtpaq jasap júr. Máselen, boksta eń kóp qoldanylatyn sóz «Soqqy» ǵoı. Mine, bizdiń kommentatorlar «Soqqy ótti», «Soqqysy ótti» de­gendi jıi qaıtalaýdan jalyqpaı júr jáne buǵan esh qysylmaıtyn da sııaqty. Bul degenińiz orys tilindegi «Ýdar proshel» degen sózdiń kalka aýdarmasy ǵoı. Zady, soqqy degen jasalady, tıedi nemese tımeıdi emes pe, sosyn osy tóńirektegi qulaqqa jaıly sınonım sózderdi taýyp, biraýyq izdense de bolar edi ǵoı...

Sodan soń baıqap júrmiz, boks­ty júrgizetin kommentatorlarymyz «hýk», «apperkot», «djeb» degen boks soqqylarynyń ataýlaryn jıi aıtsam, bilgir bolyp kórinemin dep oılaı ma eken, kórsetilim barysynda osy sózderdi jıi qaıtalap, kórermendi mezi etedi. «Iektiń astynan kótere urdy», «Qulaq shekeden qulashtap urdy nemese qaptaldan soqty», «Toıtara uryp, toqtatty» dep anda-sanda dámin keltirip, túr­lendirip otyrýǵa da bolýshy edi ǵoı. Qalaı bolǵan kúnde de telearna basshylary aıta-aıta ábden jaýyr bolǵan bul máselege taǵy bir márte oralyp, kórermen qaýymnyń ótinish-tilegin jerge qaldyrmasa eken deısiń.

Árıne bizdiń boksta bári jaman dep qara aspandy tóndire berýge bolmas. Shymkentte ótken el chem­pıonatynda bir top jas boks­shylardyń jarqyraı kózge túsip, qurama komandada býyn alma­sa bastaǵan jaýapty da oń úderis­ti baıqadyq. Odan bólek bul jolǵy doda barysynda tóreshiler jumy­synyń da ádilettik jaǵynan alyp qaraǵanda, durys jolǵa qoıyla bastaǵany qýantty.

Degenmen, joǵarydaǵy áńgimege qaıta oralsaq, mundaı kópshilik qaýymnyń nazary aýǵan jarys­tardy uıymdastyrý jaǵynan kór­shimizden úırenerlik biraz dúnıe barlyǵyn moıyndamasqa taǵy bolmaıdy. Muny et pen teriniń arasynda qalatyn ókpege aınaldyrmaı, durys qabyldaǵan jón. Jaqsysyn alyp, jamanyn tastasaq, budan utylmasymyz anyq.

Qaraǵandy oblysy