Breksıttiń aıaqtalýyna sanaýly kún qaldy. Osy jyldyń 31 jeltoqsanynda resmı túrde Ulybrıtanııa Eýropalyq odaqtyń quramynan shyǵady. Áıtse de, ekijaqty qujat máselesi sheshiler emes. Brıýsseldegi sheneýnikter de, Tumandy Albıonnyń basshylary da Breksıt kelisimisiz aıaqtalýy múmkin ekenin aıtyp otyr.
Taıaýda ǵana Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonson mınıstrler kabınetine tapsyrma berip, Breksıt kelisimisiz aıaqtalýyna ázirlene berýdi tapsyrdy. Onyń paıymdaýynsha, Ulybrıtanııa Eýropalyq odaqtyń «qursaýynda» qalmaýy tıis. Alaıda el parlamentiniń birqatar ókili máseleniń sheshimin tabýdy surady.
Eýropalyq komıssııanyń prezıdenti Ýrsýla von der Leıenmen úsh saǵat boıy kelissózder júrgizgen B.Djonson odaq quramyndaǵy elderdiń basshylarymen jeke-dara sóılesetinin de jetkizdi. Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, Eýropalyq odaq usynyp otyrǵan kelisim Tumandy Albıonnyń múddesine saı kelmeıdi.
«Kelisim egizderge arnalyp jasalǵandaı: Ulybrıtanııa bir syńary bolsa, EO ekinshi syńary. Mysaly, eger Eýropalyq odaq shash aldyrsa, Ulybrıtanııa da shash aldyrýy kerek. Áıtpese, taıaq jeıdi. Nemese Eýropalyq odaq qymbat sómke satyp alsa, Ulybrıtanııa da satyp alýǵa mindetti. Áıtpese, salyq tóleýi tıis», dedi B.Djonson.
Premer-mınıstr mundaı kelisimge qol qoımaıtynyn málimdedi. Onyń paıymdaýynsha, Brıýssel sheneýnikteri osy qadam arqyly Tumandy Albıondy ýysynan shyǵarmaq emes.
Borıs myrzany asaý attaı týlatqan Breksıt jyry bastalǵaly birneshe jyl ótti. Soǵan qaramastan, máseleniń eki tarapqa da ońtaıly sheshiletin túri kórinbeıdi. Qart qurlyq pen aǵylshyndardy áýre-sarsańǵa salǵan kelisimniń tamyry tereńde jatyr.
Ulybrıtanııa Eýropalyq odaq quramyna sonaý 1972 jyly engen-tuǵyn. Sodan beri Tumandy Albıonda uıymnyń paıdasy men zııany týraly áńgime árdaıym aıtylyp keledi. Elde 1975 jyly Eýropalyq odaqta qalý-qalmaý týraly referendým ótip, qatysqandardyń 67 paıyzy qart qurlyqpen birge bolýdy qoldap daýys berdi. Áıtse de, uıymnyń tıimsizdigi jónindegi áńgime jıi sóz bolatyn. 2013 jyly osy máselege birjola núkte qoıý úshin sol kezdegi premer-mınıstr Devıd Kemeron Eýropalyq odaqqa qatysty referendým ótetinin málimdedi. 2016 jylǵy 23 maýsymda Ulybrıtanııa halqy daýys berip, «Eýropalyq odaqtan shyǵýdy» qoldaıtyndar 52 paıyzben jeńiske jetti.
Halyqtyń qart qurlyqtan bas tartpaıtynyna senimdi bolǵan Kemeron myrza referendýmnan soń qyzmetinen ketti. Biraq sodan keıin el tizginin qolyna alǵan Tereza Meı de Breksıtpen basy qatyp, aqyry oryntaǵyn bosatty. Borıs Djonson kezekten tys saılaýda premer-mınıstrlikke saılanyp, Breksıt máselesine núkte qoıýǵa ýáde bergen. Biraq Eýropalyq odaqpen ymyraǵa kelý oǵan da ońaıǵa soqpaı tur.
Ulybrıtanııa Eýropalyq odaqpen qoshtasý úshin kóptegen kelisimdi qaıta qarap, ózekti máselelerdiń ońtaıly sheshimin tabýǵa tıis. Máselen, Eýroodaqtan shyqqannan keıin Soltústik Irlandııa men Irlandııa arasyndaǵy shekara, saýda-ekonomıkalyq qatynas sekildi máseleler Eýropa saıasatkerleriniń de, Daýnıng strıttiń de ábden basyn qatyrdy.
Qazirgi tańda Irlandııa men Soltústik Irlandııa arasyndaǵy shekara máselesi sheshilgen joq. О́ıtkeni alǵashqysy – odaq quramyndaǵy táýelsiz memleket, keıingisi Ulybrıtanııanyń ákimshilik aımaǵy ǵana. Biraq eki eldiń arasyndaǵy shekara qujat júzinde ǵana. Áıtpese, halyqtyń aýyly aralas, qoıy qoralas bolyp ketkeli qashan! Mysaly, dál shekarada ornalasqan eldi mekenniń brıtanııalyq jaǵy Belký, al ırlandııalyq jaǵy Bleklaıon aýyly dep atalady. Eki ortany Belký ózeni bólip jatyr. Aýyldyń turǵyndary da kóp emes. Belkýde bes júzge jýyq, Bleklaıonda úsh júzge jýyq adam bar. Eldi mekendegi jalǵyz et dúkeni ırlandııalyq tarapta ornalasqan. Al shashtaraz, sharýashylyq dúkeni Ulybrıtanııa aýmaǵynda tur. Tumandy Albıonda mundaı eldi mekender jetip-artylady. Iаǵnı Ulybrıtanııa qart qurlyqtyń esigin japqannan keıin, mundaı aýyldardaǵy jaǵdaı qalaı bolmaq?
Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqqa 1972 jyldan beri múshe ekenin joǵaryda aıttyq. Sodan beri saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynas kúsheıip, tym kúrdelengeni sonshalyq, qazir solardyń túıinin jeke-jeke tarqatýǵa týra keledi. Mysaly, Shengen aımaǵyna kiretin elderdiń azamattary Tumandy Albıonǵa emin-erkin kirip shyǵady. Sol sekildi aǵylshyndar da Shengen aımaǵyna kiretin elderge barǵanda qosymsha qujat tapsyryp, tekserýden ótpeıdi. Sol sekildi eki jaqtyń ushaqtary da emin-erkin ushyp júr. Biraq Breksıt kelisimsiz aıaqtalsa, bári ózgermek. Aldyn ala kelisim boıynsha keler jyldyń alǵashqy alty aıynda áýe kompanııalary qyzmetin jalǵastyra bermek. Áıtse de, osy merzim ishinde olar ushyp-qonýǵa qatysty qujattardy Eýropalyq odaqtyń erejesine saı resimdeýi kerek. Iаǵnı bul EasyJet, Ryanair jáne British Airways kompanııalary úshin ońaıǵa soqpaıtyny anyq.
Oǵan qosa, tas jolmen tasymaldanatyn júk tasymaly da zııan shekpek. Búginge deıin júk kólikterine esh shekteý qoıylmaǵan-dy. Endi Eýropadan taýar tasıtyndardyń sany azaıady. Ulybrıtanııanyń osy salaǵa jaýapty mekemesi 2021 jyly odaqqa múshe emes elderden keletin 2000 shopyrǵa ǵana ruqsat etpek. Al EO tarapy 10 myń júrgizýshige ruqsat berýdi surap otyr. Eýropalyq komıssııa usynǵan kelisim jobasynda júrgizýshiler sanyn shekteý Ulybrıtanııa men EO-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy taýar aınalymyna aıtarlyqtaı keri áser etetini aıtylǵan. Sondaı-aq avtobýs arqyly jolaýshy tasymaly da aıtarlyqtaı kedergilerge tap bolady.
Breksıt kelisimsiz aıaqtalsa, Ulybrıtanııa men Eýropany jalǵap jatqan jerasty týnneli múldem jabylyp qalýy múmkin. Halyq arasynda Eýrotýnnel dep atalatyn bul temir jol baılanysy La-Mansh buǵazynyń astynan ótip, Fransııa men Anglııany jalǵap tur. Osy týnneldiń arqasynda Parıjden Londonǵa deıin nebári 2,5 saǵatta barýǵa múmkindik bar. Onyń qurylysy 1994 jyly aıaqtalǵan. Sodan beri qaltqysyz qyzmet etip keledi. Alda-jalda Brıýssel men London mámilege kelmese, zamanaýı álemniń jeti keremetiniń biri mýzeıge aınalmaq.
Aıta keterligi, qazir týnnelde ondaǵan shaqyrymǵa sozylǵan júk kólikteriniń keptelisi paıda bolǵan. О́ıtkeni mejeli merzimge deıin júgin jetkizýge asyqqandar kóp. Sonyń saldarynan týnneldiń eki basynda júrgizýshiler saǵattap kútýge májbúr. Jergilikti bıliktiń aıtýynsha, ádette kúnine týnnel arqyly 6000-ǵa jýyq júk kóligi ótedi. Biraq keıingi birneshe kúnde olardyń sany 9000-nan asqan.
Eýrotýnnelde keptelistiń saldary kólik óndirisine zııanyn tıgizdi. Honda men Jaguar kompanııalary mashına jasaýdy ýaqytsha toqtata turatynyn málimdedi. О́ıtkeni Eýropadan keletin keı jabdyqtar kepteliste qalyp ketken.
Kelisimsiz Breksıtten zııan shegetin taǵy bir sala – balyq aýlaý. Kim qaı sýlarda balyq aýlaýyna ruqsaty bar, buǵan deıin emin-erkin júrgen kemeler qaıtpek? Munyń bári áli de sheshilmeı tur.
Sondaı-aq Tumandy Albıonda turatyn eýropalyqtar men qart qurlyqta qyzmet isteıtin aǵylshyndardyń taǵdyry qalaı ózgeredi? BUU-nyń halyqaralyq mıgrasııa jónindegi derekterine súıensek, búginde Eýropada ómir súretin aǵylshyndardyń sany 1,5 mıllıon. Al Tumandy Albıonda eńbek etýdi tańdaǵan eýropalyqtardyń sany 500 myńnan asyp jyǵylady.