Jaqynda Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrliginde Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeevtiń tóraǵalyǵymen “Keden odaǵy: múmkindikteri men perspektıvalary” atty dóńgelek ústel ótkendigin gazetimizdiń aldyńǵy sandarynda habarlaǵan edik. Onda birqatar vedomstvo basshylary men ókilderi, ǵalymdar qatysyp Keden odaǵy bizge ne beredi degen taqyryp tóńireginde oılaryn ortaǵa salyp, pikir bólisken bolatyn.
Atalmysh dóńgelek ústel barysynda birinshi vıse-premer О́mirzaq Shókeev Keden odaǵy aıasynda qabyldanǵan árbir kelisim boıynsha jumys tobyn qurýdy usyndy. Sondaı-aq, onyń quramyna memlekettik organdardyń ókilderinen bólek depýtattar men ǵalymdardy qosý qajettigi de basa aıtyldy. Bul rette Keden odaǵy aıasyndaǵy árbir kelisim boıynsha qatysýshy barlyq elder qandaı da bir ymyraǵa kelýi kerektigi alǵa tartyldy. Sonymen birge О́mirzaq Estaıuly temir jol tarıfterindegi keıbir asa mańyzdy máselelerdi de udaıy nazarda ustaý kerektigin aıtty. Bular irgeli máseleler, sol sebepti árbir kelisim boıynsha jumys tobyn quryp, quramyna depýtattar men ǵalymdardy kirgizip, talqylaý qajet dep esepteımin. Biz talqylaýǵa yntalymyz. Bul barynsha kúrdeli de tereń is bolǵandyqtan bir jerlerinde keleńsizdik jiberip alý yqtımaldyǵy joǵary, dedi óz sózinde birinshi vıse-premer.
Bul keden odaǵyna qatysty máseleler talqylanyp otyrǵan alǵashqy jıyn emes. Buǵan deıin de elimiz Úkimeti bastamasymen Keden odaǵynyń múmkindikteri men keleshegin kásipkerler jan-jaqty talqylaǵan bolatyn. Qol jetkizilgen kelisimderdiń barlyǵynyń úsh tarapqa da yńǵaıly bolýy kerektigi aıtylǵan sol jıynnyń zańdy jalǵasy bolyp tabylatyn sharaǵa bul joly Keden odaǵy komıssııasynyń jaýapty hatshysy S. Glazev, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova, Qarjy mınıstri Bolat Jámishev, Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Arman Evnıev, Parlament Májilisiniń depýtaty K.Saǵadıev, sol sııaqty R.Alshanov, M.Mahmutova, K.Berentaev, S.Baızaqov, F.Klosvog syndy Reseı men Qazaqstannyń belgili ǵalymdary men sarapshylary qatysty.
Kedendik kedergilerdi alyp tastaý kooperasııa talaptaryn jeńildetedi, tehnologııalyq kúrdeli óndiristerdiń múmkindikterin keńeıtedi. Bul jumystardyń qandaı jeńildik ákeletinin kúrdeli ónimderdi shyǵaratyndar ǵana túsinedi. Keden odaǵy ózge halyqaralyq uıymdarǵa qaraǵanda óte jyldam qurylyp jatqan uıym. Onyń sebebi de bar. О́ıtkeni, oǵan qatysýshylar buryn bir júıede bolǵan elder. Iаǵnı, ekonomıkalyq qurylymy, basqarý tetikteri, tipti damý qarqyny da kóp alshaq emes, dedi jıynda Keden odaǵy komıssııasynyń jaýapty hatshysy S.Glazev. Ol úsh eldiń birigýi men birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń ekonomıkalyq turǵydaǵy artyqshylyqtaryna toqtaldy. Jaýapty hatshynyń kólik uıymdary bergen málimetterge júgine otyryp aıtýyna qaraǵanda, rynokta aınalymǵa túsetin taýarlar ýaqytynyń 60 paıyzy kedendik tirkeý beketterine ketetin kórinedi. Munyń barlyǵy ónimniń básekege qabilettiligin tómendetedi. Al kedendik jáne ózge de kedergilerdiń alynýy taýar aınalymy jolynda kooperasııanyń qoıatyn talaptaryn jeńildetip, tehnologııalyq jasalýy qıyn ónim túrlerin óndirýdiń múmkindikterin keńeıte túsedi.
Parlament Májlisiniń depýtaty K.Saǵadıev óz sózinde Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń damý keleshegi týraly keńirek toqtaldy. Ǵylymı ortadan Reseı ǵylym akademııasy, halyq sharýashylyǵyn boljaý ınstıtýtynyń zerthana jetekshisi Felıks Klosvog sóz alyp, Qazaqstan ekonomıkasynyń qazir óte joǵary qarqynmen damyp jatqandyǵyn tilge tıek etti. 2009 jylǵy ekonomıkalyq damýdyń baıaýlaýynan Qazaqstan ótedi, ótip qana qoımaı burynǵy qarqynyn qaıta qalpyna keltirý múmkindigi bar. Tipti, ekonomıkalyq ósimge qol jetkize alady. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýsti biriktirip otyrǵan Keden odaǵy – taza ekonomıkalyq uıym. Bul odaqtyń úsh eldegi baǵaǵa áseri qandaı bolmaq degen másele jıi kóteriledi. Bul rette kez kelgen sheshim ortaq kelisim arqyly ǵana qabyldanady, dep atap ótti ǵalym.
Áleýmettik quny joǵary dúnıeler – qural-jabdyq, dári-dármek taǵy basqa da salalarǵa qatysty ózgerister tek qana úsh taraptyń kelisimi arqyly júzege asady, degen Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova tarıfterdiń ósip qana qoımaı, arzandaýy da múmkin ekendigin alǵa tartty. Mınıstrdiń aıtýynsha, árbir ózgeris saıyn kelisim quqyǵyna júginetin bolamyz. Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova hanym osyǵan deıin “Egemen Qazaqstan” gazetine bergen suhbatynda Keden odaǵynyń biryńǵaı kedendik tarıfi jáne tarıftik emes retteýdiń biryńǵaı júıesi týraly tolyq baıandap bergen bolatyn. Mınıstrdiń aıtýynsha, odaqqa birigý týraly kelissózder bastalǵanda úsh memleket arasyndaǵy ımporttyq tarıf stavkalarynyń 40 paıyzy bir deńgeıde eken. Al qalǵan 60 paıyzyn odaqqa múshe ár eldiń memlekettik múddesin eskere otyryp, bir deńgeıge keltirý máselesi týyndady. Degenmen, uzaq ta tabandy kelissózderdiń nátıjesinde 400-den asa taýarlarǵa biryńǵaı kedendi tarıf qoldaný úshin 3-5 jyl arasyndaǵy ótpeli kezeń qarastyrylyp otyr. Osy kezeń ishinde jeńildetilgen kedendik bajben ımporttalatyn taýarlardyń tizimine temir jol vagondary, azyq-túlik ónimderin shyǵaratyn kásiporyndar paıdalanatyn shıkizattar kiretindigin aıtqan bolatyn.
“Keden odaǵynyń qyr-syryn qoǵam ashyq talqylaýy tıis. Buǵan eshqandaı kedergi joq”, – dedi birinshi vıse-premer О́mirzaq Shókeev. Tipti, osy odaqtyń quqyqtyq bazasyn zerttep, kelisimderdi saralaıtyn arnaıy top qurý da josparda tur. Ony qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etemiz. Biz qajettiń barlyǵyn alyp berýge daıynbyz. Sosyn ortaq esepterdi jasaımyz. Áıtpese bizde de tıisti ınstıtýttar bar, biraq olar óz sheńberinde jumys isteýde. Al bizdiń múddemiz bir, bárimiz bir mekteptiń túlekterimiz. Meniń oıymsha jumys tobyn qurýymyz kerek”, dep osy dóńgelek ústelde aıtylǵan áńgimelerdiń núktesin qoıdy.
Eki eldiń de ǵylymı elıtasy biraýyzdan ıntegrasııalaný Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń músheleriniń damýyna oń áser etetindigin atap kórsetti. Dostastyqtyń 3 eli birige otyryp, ortaq úlken bir rynokty quraıtyn bolady. Oǵan 170 mıllıon tutynýshy kiretin bolady. Ekonomıkalyq tıimdilikti sóz etetin bolsaq, belgili bir jetistikke, mańyzdy ekonomıkalyq kórsetkishke 2015 jylǵa taman qol jetkizetin bolamyz degen boljam bar. Bul ishki jalpy ónimniń 15 paıyzǵa kóterilýi nemese 400 mlrd. dollar arqyly sıpattalady. Al Qazaqstanǵa keletin bolsaq, boljamdar boıynsha ol 20 mlrd. dollardy kórsetedi. Bul bir jaǵynan úlken múmkindikter ashatyn bolsa, ekinshi jaǵynan básekelestikti kúsheıte túsedi.
Alǵashqy otyrysqa Reseı Federasııasynyń О́nerkásip jáne saýda mınıstri V.Hrıstenko qatysqan bolatyn. Ol joly birlestikke múshe elder aýmaǵyndaǵy bızneske kedergilerdi joıý, sondaı-aq shekteýlerdi alyp tastaý, Keden odaǵy elderi kásiporyndaryn ózge rynoktarda básekelestikke qabiletti bola alatyn deńgeıge jetkizý týraly máseleler talqylanǵan-dy. Kezekti otyrysta temir jol tarıfteriniń úsh jaqqa da yńǵaıly bolý kerektigi aıtyldy. Bul másele kópten beri sheshimin tappaı keledi. Osy oraıda aıta ketetin bir jáıt, Qazaqstan men Reseı úkimetteri basshylarynyń osyndaı mańyzdy máselelerdiń ortaq sheshimin tabýǵa baǵyttalǵan ekijaqty suhbattastyqty belsendirýge arnalǵan baǵyt ustanýynyń mańyzy óte zor.
Búgingi jahandaný úderisinde qalyptasqan jaǵdaı tyǵyz ıntegrasııalanbaı, oqshaýlanyp ómir súrýge bolmaıtyndyǵyn dáleldep otyr. Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń keshegi Keńes Odaǵy ydyraǵannan bergi kezeńde Dostastyq elderin ekonomıkalyq ıntegrasııalanýǵa úndegen balamasyz bastamalarynyń negizinde ómirge kelgen Keden odaǵy óńirlik ıntegrasııalanýdyń jańa úlgisi bolyp tabylady. Bul bizdiń otandyq kásipkerlerge, iri óndiris salalaryna jańa múmkindikter ashady. Otandyq óndirisshilerge 170 mıllıonnan astam tutynýshysy bar úlken rynokqa shyǵýǵa jaǵdaı jasaıdy. Bizdiń kásipkerlerimizdiń básekege qabilettiligin shyńdaıdy. Qoryta aıtqanda, Keden odaǵyndaǵy básekelestik “óle jaman bolmasań, óle kedeı bolmassyń” degen halyq danalyǵyn el kásipkerleriniń taǵy bir esterine salady.
Ábdirahman QYDYRBEK.