Jer-sý ataýlary: tarıhy men taǵdyry

Jer daýy men jesir daýynyń qıyndyǵy álimsaqtan belgili. Búginde qala men dala ataýlarynyń daýy odan da qıynǵa soǵyp otyr. Patshalyq, odan keıingi keńestik otarlaýdyń ekpinimen baıyrǵy halyqpen eseptespeı ózgertilgen tarıhı jer-sý ataýlaryn qaıtarý týraly aıta bastaǵannan joıqyn qarsylyqqa tap bolasyń. Bul qarsylyq uzaq ýaqyt ústem bolyp kelgen el ókilderiniń tarapynan da, óz baýyrlarymyzdyń tarapynan da jasalady. Olardyń qaı-qaısy da myna aqıqatty: tarıhı ádildik túbi jeńetindigi jónindegi shyndyqty, qazaq halqy álemdegi barlyq táýelsiz jáne órkenıetti ulttar sekildi ótkenin qadirlep, salt-dástúrin aıalap, alys-jaqyn ǵasyrlarda syrt yqpaldyń saldarynan joǵalǵan jáne kómeskilengen rýhanı qundylyqtaryn qaıtaryp, óz keńistiginde erkin ómir súrgisi keletindigin, oǵan tolyq quqy bar ekendigin túsinbeı keledi.

Jer daýy men jesir daýynyń qıyndyǵy álimsaqtan belgili. Búginde qala men dala ataýlarynyń daýy odan da qıynǵa soǵyp otyr. Patshalyq, odan keıingi keńestik otarlaýdyń ekpinimen baıyrǵy halyqpen eseptespeı ózgertilgen tarıhı jer-sý ataýlaryn qaıtarý týraly aıta bastaǵannan joıqyn qarsylyqqa tap bolasyń. Bul qarsylyq uzaq ýaqyt ústem bolyp kelgen el ókilderiniń tarapynan da, óz baýyrlarymyzdyń tarapynan da jasalady. Olardyń qaı-qaısy da myna aqıqatty: tarıhı ádildik túbi jeńetindigi jónindegi shyndyqty, qazaq halqy álemdegi barlyq táýelsiz jáne órkenıetti ulttar sekildi ótkenin qadirlep, salt-dástúrin aıalap, alys-jaqyn ǵasyrlarda syrt yqpaldyń saldarynan joǵalǵan jáne kómeskilengen rýhanı qundylyqtaryn qaıtaryp, óz keńistiginde erkin ómir súrgisi keletindigin, oǵan tolyq quqy bar ekendigin túsinbeı keledi. Bálkim, túsinip turyp túsinbeýge tyrysady. Qalaı desek te, qazaq tarıhyna áli de tize batyrylýda.

Buǵan kim kináli? Atalǵan saýalǵa jaýap izdegende, atqarýshy bılikti de, zııaly qaýymdy da, ulttyq-rýhanı suranystarǵa saqadaı saı emes zańnamany da jazǵyra jónelýge bolady. Buǵan negiz de joq emes. Áıtse de sebep-saldardyń túp-tórkini basqada, onomastıka men toponımıkany zertteıtin ǵylym men onyń qorytyndylaryn tarıhı ataýlardy qaıtarýdyń quraly retinde paıdalanýǵa laıyqty ıdeologııanyń joqtyǵynda. Osynyń kesirinen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jer ataýlarynyń sózdigin jasap, qaı ataý qandaı jaǵdaıda, qandaı maǵynada qoıylǵanyn, ol sózdiń túpki máni qandaı bolǵanyn aıqyndaý jáne qalpyna keltirý jónindegi tapsyrmasy áli kúnge dáıekti oryndalǵan joq. Buǵan basty sebep – osy asa mańyzdy mindetpen tikeleı aınalysatyn qyzmetter daıyn emes edi. Atalǵan kól-kósir sharýaǵa  Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Geografııa ınstıtýty men Jer resýrstaryn basqarý jónindegi agenttikke qaraıtyn Ulttyq kartografııalyq-geografııalyq qory 2001 jyly ǵana kiristi. Soǵan deıin biz Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń «Ákimshilik-aýmaqtyq bóliný» dep atalatyn anyq­tama­lyǵyn paıdalanyp keldik. Onda on myńnan astam ákimshilik-aýmaqtyq birlikter men eldi mekenderdiń ataýlary jınaqtalǵan edi. Translıterasııalyq talap boıynsha eshqandaı syn kótermeıtin, tek orys tilinde jasalǵan bul eńbek tarıhı jer ataýlaryn qalpyna keltirýge kedergi boldy. Qamtylǵan ataýlardyń áýelgi nusqasy burmalandy, keıbir tarıhı ataýlar ádeıi engizilmedi. Sol tusta jáne odan keıingi jyldarda elimizdegi barlyq jer-sý jáne eldi mekender ataýlary qamtylǵan qazaq tilindegi toponımıkalyq sózdikter jasaý josparlanǵan joq. Respýblıkadaǵy geografııalyq ataýlar­dyń tolyq aqparattyq qoryn ázirleý máselesi de nazardan tys qaldy. Mundaı jaǵdaıda belgili bir ataýdyń tarıhı ekendigin ǵylymı dáleldeý múmkin emes edi. Burynǵy kartalar men ákimshilik-aýmaqtyq qujattarda belgilenip ketken ataýlardyń tórkini týraly sóz qozǵalsa, túrli sıpattaǵy daýlar qozdap shyǵa keletin.

О́zimizdiń salǵyrttyǵymyzdan bol­ǵan mundaı kemshilik toponımıkalyq ataýlardyń baspasóz ben elektrondy aqparat quraldarynda, ınternet pen kartalarda túrlishe aıtylyp, jazylýyna ákelip soqty. Ashyǵyn aıtaıyq, Qazaqstan geogra­fııalyq ataýlardy, onomastıkanyń máselelerin zertteıtin qurylymdar men zańnama boıynsha da damyǵan elderden, naqtylaı tússek, keıbir TMD elderinen keıin qalyp otyr. Dálel keltireıik.

AQSh-ta jer-sý ataýlary máselesimen «Geografııalyq ataýlar bıýrosy», Kana­dada «Geografııalyq ataýlardyń turaqty komıteti», Germanııa men Ýkraı­nada «Geografııalyq ataýlardyń ulttyq komı­tetteri», Anglııada Brıtanııa geografııa qoǵamynyń «Geografııalyq ataýlardyń turaqty komıssııasy» derbes aınalysady. Reseıde úsh birdeı qurylym: «Geodezııa», «Aerofototúsirý», «Kartografııa» bas basqarmalary shuǵyl­danady. Bulardyń bárine geografııalyq ataýlardy durys paıdalanýdy baqylap, túzetip otyrý úshin zańdyq quqyqtar berilgen.

Reseıdiń osy yńǵaıdaǵy tájirıbesine qysqasha toqtalsaq, onda 1997 jyly «Geografııalyq obektilerdi ataý týraly» federaldy zań qabyldandy. Sol zań boıynsha ataýlar jónindegi memlekettik jáne jekemenshik uıymdardyń barlyq usynystary onomastıkamen aınalysatyn qyzmetterdiń: aýdan, oblys, qala atqarý bılikteri men saılanbaly organdarynyń, joǵaryda aıtylǵan basqarmalardyń saraptaýynan ótkiziledi. Tek sodan keıin ǵana sheshim qabyldanady. Bul júıe orys jurtyna geografııalyq ataýlar arqyly óziniń tarıhyn qasterlep, ulttyq múddesin qorǵaýǵa múmkindik berip otyr.

Mundaı mazmundaǵy zań kórshi Qyrǵyzstanda da bar. Sol zańǵa sáıkes jergilikti keńester men atqarýshy organ­dardyń ataýlar jónindegi usynys­tary geografııalyq ataýlardyń vedom­stvo­aralyq komıssııasy men Ulttyq ǵylym akademııasynyń birlesken sheshimi boıynsha Joǵarǵy Keńestiń qaraýyna jiberiledi.

Bizde onomastıka máselesine tutas arnalǵan zań joq. Elimizde bul sala «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine onomastıka máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańymen rettelýde. Atalǵan quqyqtyq qujat boıynsha «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Kodeksine, Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly», «Til týraly» zańdarǵa jańa baptar engizildi. Alǵash ret onomastıka jumysynyń krıterııleri anyqtaldy. Jer, eldi meken ataýlaryn tańdaý kezinde tarıhı, geografııalyq, tabıǵı jáne mádenı erekshelikteri eskeriletin boldy. Basty jetistik – endi atqarýshy bılik pen barlyq deńgeıdegi máslıhattar onomastıka komıssııalarynyń kelisiminsiz sheshim qabyldaı almaıdy.

Qalaı desek te, aldaǵy ýaqytta onomas­tıka týraly jeke zańnyń kerek ekendigi anyq. Ol zań qazaq ultynyń kelisiminen tys ózgertilgen barlyq tarıhı ataýlardy mindetti túrde qaıtaratyn qudiretke ıe bolýǵa tıis.

О́z kezeginde bul usynysymyz da júzege asyrylar, geografııalyq ataýlar­­dyń sirá da jasalmastaı bolyp kóringen memlekettik katalogy da jaryq kórdi ǵoı dep kóńildi demdeımiz. Onda 120 myńǵa jýyq geografııalyq ataýlar jınaq­talǵan. Munyń 91 myńnan astamy derbes geografııalyq nysandardyń ataýlary.

Bizge endi ne kerek? Jer-sý men óńir, qala, aýyldardyń áýelgi tarıhı ataýlaryn túgendep shyǵý paryz. Olar­dyń qaısysy saqtalǵan, qanshasy ózgertilgen jáne qaı kezde nendeı sebeppen kim ózgertkenin zerttep alýymyz kerek. Munsyz ótken ǵasyrlardyń san alýan oqıǵalary men shejiresin sherte alatyn baǵzy ataýlardy qaıtarý qıyn. Petropavl men Pavlodardyń tóńiregindegi áńgimeniń uzyn sonarlanyp, sarsańǵa salynýynyń basty sebebi – álgindeı ǵylymı dáıektelgen zertteýdiń joqtyǵynda. Ony jasaýǵa qadaý-qadaý talpynys bar, memlekettik umtylys ańǵaryla qoımaıdy.

Bul másele zııaly qaýymnyń arasynda aýyzsha talqylanǵaly qashan?! Tarıhqa árkimniń de bar talasy dep bilek túrgen keıbir kókiregi oıaýlar tam-tumdap jazyp ta, zerttep te júr. Alańdatatyny – olardyń baılamy bir jerden shyǵa bermeıdi. Máselen, bir ǵana Pavlodardyń bastapqy ataýy týraly ýájder san alýan.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Qa­ıyr­bolat Nurbaev: «Pavlodarǵa kóne ataýy qaıtarylýy kerek» degen maqala­synda («Ertis dıdary», 2009 jylǵy 25 mamyr) osy óńirdi arnaıy tapsyrmamen aralaǵan Reseı áskeriniń kapıtany Ýnkovskııdiń Korıakov bekinisi ornalasqan alqapty qazaq qystaýlarynyń atymen ataǵanyn atap kórsetedi. «Bul qundy málimetterden, – deıdi ol odan ári, – 1720 jyly Korıakov áskerı beketi salynardan buryn qazirgi Pavlodar qalasynyń ornynda qazaqtardyń Keregejar (kóne túrikshe Kerekýjar) atalatyn qystaýy bolǵany, ony orystar «Korıakov Iаr» dep burmalap aıtqany jáne jańadan salynǵan forposty (áskerı beket) solaı ataǵany baıqalady. Osy atalym birshama ýaqyt qujattyq aınalymda júrgen, tek keıin, «Iаr» tirkesi alynyp tastalyp, Korıakov Iаr Korıakovskııge aınalǵan. Sol kezeńde Ertistiń oń jaǵalaýynda «Jar» tirkesimen aıaqtalatyn Qyzyljar (qazirgi Ertis kentiniń mańynda), Qarajar (qazirgi Chernoıar) tárizdi ózge de eldi mekender bolǵan».

Ǵylym doktory keltirgen bul derek Kerekýdiń kóne ataý ekendigine sendire alady jáne Jambyl Artyqbaevtyń osy oraıdaǵy ýájderimen úndes. «Kereký jar nemese Kerege jar 1715-1716 jyldardaǵy Býhols ekspedısııasynyń qujattary arasynda júr. Qorshaýǵa túsken Býgols ekspedısııasyna kómektespek bolyp Sibir gýbernatory M.Gagarın 1716 jyly kóktemge qaraı Tomsk, Tara jáne Tobolskiden jınalǵan 700 adamdyq kerýen jiberedi, – deı kelip, F.Ýsovtyń tarıhı eńbekterindegi myna joldardy keltiredi: «Karavan s lıýdmı, tovaramı ı kazennymı dengamı zahvachen kalmykamı za 52 verst ot Iаmyshevskoı krepostı na Korıakskım ıarý prı Irtyshe». Osy derekti eseleı túsý úshin tarıhshy 1697 jyly Reseıdiń áskerı ekspedısııalary keń qoldanǵan Remezevtiń kartasynda Kereký jar degen toponım bar ekenin, ol Ertistiń orta tusyndaǵy Jámishten elý shaqyrymdaǵy jerdiń aty ekenin keltiredi. «Kereký» – «Kerege jar» sóziniń kóne túrki tilindegi nusqasy dep túıindeıdi. KSRO Ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýty 1969 jyly shyǵarǵan «Drevnetıýrkskıı slovarda» «Kereký» sóziniń máni «shater, «ıýrta» dep kórsetilgenine nazar aýdarady. Jazýshy Ahat Jaqsybaev ta osy taqyrypta sóz qozǵap («Qazaq ádebıeti», 2008 jylǵy 17 qazan), Kerekýdiń tórkinin bir kezde osy óńirdi jaılaǵan, Ertis boıyna Qımaq memleketi qulaǵan soń kelgen, keıin údere kóship ketken kerek halqynyń ataýynan shyqqan dep topshylaıdy.

Al Qazaqstan Úkimeti janyndaǵy memonom komıssııasynyń múshesi Slam­qul Ábdirahmanov «Kerekýdi» qaıtar­saq, bul tirligimiz qazaq tilin qorlaǵan­dyq bolar edi, dep joǵarydaǵy baılam­dar­ǵa qarsy derek keltiredi. Onyń dálel­deýin­she: «Kereký» – orystyń Korıakov de­gen famılııasynyń qazaqsha qate trans­krıp­sııalanǵan túri. Endi ony tiriltip, ónerkásibi qarqyndap ósip kele jatqan, keleshegi zor qalaǵa beremiz deý – baryp turǵan toponımıkalyq saýatsyzdyq».

Tórkinin aıqyndaı túsetin ataýlar Altaı jaǵynda da joq emes. Reseı jylnamashylary 1554-1800 jyldar aralyǵynda toltyrǵan «Istorıcheskaıa spravka ot vydaıýshıhsıa sobytııah ı pravıtelstvennyh aktah, otnosıashıhsıa k ıstorıı Akmolınskoı oblastı, tak ı drýgıh smejnyh oblasteı ı gýbernıı Zapadnoı Sıbırı» dep atalatyn tarıhı derekter tizbesin qarap otyryp, qazirgi О́skemen qalasynyń Altaıǵa qaraıǵy bıigin Abylaı hanǵa qatysty aıtyp júrgenimiz jańsaqtyq ekenine kóz jetkizdik. Ol bıik Abylaıket dep atalady. Mine, sonyń baıanyn Reseı jylnamashylary bylaı dep taratqan: «1643 g. Sesen Ochırtý Han, syn Babıbagas Bagatýra, Taıshı Hoshaýtsk kalmykov, kocheval ý ozera Nor –Zaısana, a brat ego Abylaı raspolojıvshıs na r. Irtysh postroıl v Kolbınskıh gorah býddaıskıı monostyr Abylaıkıt».

Osy tarıhı málimet О́skemenniń irgesindegi taý ertede Qalba (Kolbınskıı) atanǵanyn, Abylaıket jońǵarǵa tán toponım ekendigin naqty dáleldeıdi.

Atalǵan jylnamada Zaısan kóliniń ba­ıyrǵy ataýy da berilgen. Sóz be sóz kel­tireıik. «Golod ý kalmykov. Onı prokarmırovalıs ryboıý ý ozera Kýnghotý-nor ı nazyvaıýt ego Nor-Zaısanom, t.e. blagorodnym». Sonymen, Zaısan sózi qazaq­tyń «jaısań» sózimen maǵynalas ekenin kóremiz. Onyń burynǵy aty Kýng­ho­tý bolsa, bul qaı tilden shyqqany bel­gi­­­siz. Bálkim, túrikshe «Kún» men «Ot» bolar.

Osyndaı túrli pikirler men boljamdar Aqmola ataýynyń tóńireginde de az aıtylǵan joq. Ony «mola» sózine telip, uzaq ýaqyt adasyp júrdik. Al tarıhqa barlaý jasasaq, dáýirinde aıbyny asyp, qýaty tasyp turǵan Ǵun kósemderi Saryarqanyń kindik tusyna, tórt qubylany toǵystyrǵan jer ortasyna, Nura men Esil ózenderi ekpindep kelip irgelesken tusqa qamal salǵan. Taıtóbe dep atalatyn tóbeniń ústindegi qorǵannan keńdigi bas aınalatyn ulan alqapty kúni-túni qas qaqpaı barlaǵan. Ǵun tilinde «Aq» – batys, «Mola» – qamal uǵymyn bildirgen. Qorǵan-shaharǵa «Aqmola» dep at qoıǵan. Muny erterekte Vızantııa jazýshysy, Ǵun tilin zerttegen Prokopıı de rastaǵan («Prokopıı o postroıkah, perevod s latınskogo. «Vestnık drevneı ıstorıı», 1939 jyl, №4). Ol «mola» sózi ǵundarda «bıik, qorǵan, qamal» degen uǵymdarda aıtylǵan dep túıindeıdi.

Osy baılamǵa 1965 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań ólkesinde dúnıege kelgen, 1987 jyly Pekındegi Ortalyq Ulttar ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń qazaq tili men ádebıeti bólimin bitirip, osy oqý ornynda 1992 jylǵa deıin qazaq tili kafedrasynda oqytýshy bolǵan, sol jyly elge oralǵan ǵalym Qaırat Ǵabıthanuly da qosylady («Kúnnen týǵan tanym», UǴA-nyń «Habarlary», 1966, №1).

Iá, tarıhtyń bizden jasyrǵan qupııasy kóp, onyń syryn tam-tumdap ashýdamyz. Halyq ta máńgilik, onyń ótken jolyn shejireleıtin tarıh ta máńgilik. Olar máńgi ýaqyt aıasynda birin-biri tolyqtyrýmen bolady. Jańǵyrǵysy, aýmaly-tókpeli ǵasyrlarda qonǵan shań-tozańnan arylǵysy keledi. Bizdiń, ótpelilerdiń paryzy – tarıhtyń joǵaltqanyn búgingi kúnnen tabý, esesi ketken kúnderdiń kósegesin kógertý. Bul baǵytta jeńisterimiz barshylyq. 1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Selınograd qalasy men Selınograd oblysyn Aqmola qalasy jáne Aqmola oblysy dep ataý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Osy qalanyń azamattary tize qosyp, elden 12 myń qol jınap, Esil men Nura jarysa aqqan, Saryarqasy saıyndanǵan eren ólke tarıhı tegin taýyp, qaıta túlesin degen ótinishimiz ómir baqı shalqytatyn ushan-teńiz qýanyshqa aınaldy. Qalyń el Prezıdentke aǵyl-tegil alǵys aıtty.

Kezinde jurt súıinshilegen mundaı ıgilikti qadam biren-saran emes. О́zgerer sátin, qaıta jańǵyrtatyn kezin kútken qalalar men óńirler de barshylyq. Aýyldyq jáne aýdandyq deńgeıdegi ataýlardyń baǵzy ataýyn da tolyq qaıtaryp alǵan joqpyz. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgergen 1954-1964 jyldary tyń ólkesine qaraǵan bes oblys­ta oryssha qaıta atalǵan 200 eldi mekenniń talaıy áli kúnge Petrovka, Semenovka, Pokrovka jáne basqa bolyp júr.

Osy jazda «Alash aınasy» gaze­tin­de (2013 jylǵy 15 maýsym) Soltús­tik Qazaqstan oblystyq onomastı­ka ko­mıssııasynyń múshesi Tańat Súgir­baevtyń «Abylaı hanǵa bir kóshesin qımaǵan Qyzyljarda Lenınniń 83 kóshesi bar» degen shaǵyn maqalasy jarııalandy. Taqyrybyn oqyp kúrsingen biz oblystaǵy eldi mekenderge keńes kezinde komsomol ataýy berilgen – 72, Oktıabr atalǵan 45 kósheniń sol kúıi ózgerissiz turǵanyn bilip dal boldyq. Kırov, Karl Marks, Pýgachev, Kalınınniń eń nasharynyń atynda – 22, eń myqtysynyń atynda 40 kóshe bar eken.

Joǵaryda atalǵan onomastıkaǵa qatysty zańda bir ataý sol óńirde ekinshi ret berilmeıdi dep kórsetilse de osylaı. Bul salǵyrttyq pa, jaýapsyzdyq pa, túsiniksiz.

Atalǵan málimetterge kózqarasyn bildirgen oblystyq tilderdi damytý basqarmasy onomastıka bóliminiń bastyǵy: «Oblystyq onomastıkalyq komıssııa qaıta quryldy. Endi bilek sybana kirisemiz», depti. Iske sáttilik tileı otyryp, ótken shaqyrylymda Parlament Májilisiniń depýtaty bolǵan Jarasbaı Súleımenovtiń Petropavl qalasynyń atyn Qyzyljar dep ózgertý jóninde usynys jasaǵanyn, qarsylar óre tura kelgenin, jaqtaǵandardyń daýsy qatty estilmegenin, sondaı namysty sátte el azamattary bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara almaǵanymyz eske oraldy.

Osy tusta Qazaqstan turǵyndary jer, eldi meken ataýy týraly sóz bolǵan saıyn nege qaq jarylady degen suraq týyndaıdy. Bir kezde ústem bolǵan jurttyń ishinde qazaq halqynyń oryndy usynystary men talaptaryn ashyq qoldaıtyn azamat nege joq? Olardyń tarapynan Pavlodardy nemese Petropavldy ózgertip, baıyrǵy eldiń, bizderdi baýyryndaı syılaǵan darqan eldiń kóńilinen shyǵaıyq, atamekenimizde qalyń tarıhymyz, dáýirlep turǵan tilimiz bar, dáýletsiz de emespiz, áýletsiz de emespiz deıtin adam nege tabylmaı keledi?

Talaıymyzdy osy saýal mazalaıdy. Aǵaıyn sanaǵandarymyzdyń sózi jetistikte sergek, máselede kermek bola berse, bul ahýal áleýmettik ǵylymdar aıasynda zerttelýi kerek shyǵar. Sebebi, qazaq azamattary ulttyq múddeden týyndaıtyn talaptaryn aıtpaı turmaıdy. Sondaı talap-ótinishtiń birin Kereký turǵyny, tarıh ǵylymdarynyń doktory Qaıyrbolat Nurbaev birazdan beri kóterip keledi. Ol Pavlodar ataýynyń ózgerýin kókseıdi. «Otarshyl patshanyń balasy Paveldiń qurmetine qoıylǵan Pavlodar qalasynyń aty ózgermeıinshe ózimizdi egemen eldiń azamattary retinde sezinýimiz qıyn», dep qynjylady («Ertis dıdary», «Pavlodarǵa kóne ataýy qaıtarylýy kerek» 2009 jylǵy 25 mamyr.) Ras shyǵar. Eger bildeı bir oblys ortalyǵy álemge máshhúr L.Tolstoıdyń nemese A.Pýshkınniń esimimen atalsa, jaqsyda jattyq joq dep keńdik tanytpaımyz ba? Al myna ataý bizdiń rýhymyzǵa da, tarıhymyzǵa da múlde jat qoı.

Osyndaı oı-usynys maǵan S.Toraı­­­­­­­ǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń ustazdarynan, «Qazaq tili» oblystyq uıymynan, basqa da azamattardan kelgen edi. Olardyń arman-muraty – tarıhı ádildiktiń ornyǵýy, baıyrǵy jer ataýyn qaıta tiriltý.

Shirkin-aý! – deısiń osydan keıin.

Qazaqstanǵa onyń búgini jáne erteńine saıası da, qoǵamdyq ta, tipti, pendelik te tulǵa bolyp tabylmaıtyn, Lenın «halyqtar túrmesi» ataǵan patshalyq Reseıdiń bıleýshisi Ekinshi Aleksandrdyń dúnıege 1860 jyly kelgen balasy Paveldiń qansha qatysy bar?! Bireýler patshanyń inisine balaıtyn, «Qazaqstan» Ulttyq ensıklopedııasy eshqandaı derek bermeı aınalyp ótken osy pendeniń esimi sý anasy – Ertis ortalyq alqabyn jýyp jatqan, bir qaptaly Batys Sibir oıpatymen jalǵasqan, ekinshi qaptalyn Saryarqanyń sar dalasy kómkergen, qazaq uǵymynda qasıetti sanalatyn ataqty Qulyndy alqabyn túgel qamtyǵan baǵzy óńirdiń ataýy bolýǵa laıyq pa?! Árıne, joq. Osynaý uly dalanyń kúni búginge deıin solaı atalyp kelýi tarıhı da, rýhanı da, áleýmettik te kemshilik. Pavlodar oblysy endi óziniń tarıhı ulttyq mazmunyn tabýy kerek. Ulan-baıtaq óńirin kórikti taýlar men kórkem kólder kestelegen, Baıanaýyly Alty Alashtyń teńdesi joq arýyndaı araılanǵan, Áýlıetaýy ósip-órkendegen elin til-kózden qorǵaǵan, tarıhy ańyz, eli abyz ólke otarlyq salqyn ataý­dan arylatyn kez jetti dep esepteımiz. Bul – ulttyq mindet, perzenttik paryz, alysyp ótken, ókinip ótken ata-babanyń amanaty emes pe?!

1720 jyly Korıakov áskerı bekinisine, 1861 jyly Pavlodar degen atpen stanısaǵa aınalyp, áli kúnge solaı atalyp kele jatqan qala jaıly sońǵy sózdi keıinge qaldyra turyp, qazirgi tileıtinimiz osy. Uly ólke, qazaqtyń joıqan erleri Oljabaı, Malaısary, Jasybaı qorǵaǵan ulan ólke, týǵan eline máńgilik án mura qaldyrǵan Estaı, Jaıaý Musa, Maıralar ásem áýenimen aıalaǵan qaıran ólke, ǵulama Máshhúr, kemeńger Marǵulan, dana Qanysh, ardaqty Sháken súıgen kıeli ólke saıda sany, qumda izi joq Pavelden arylyp, túpki tegin, túp qazyǵyn tabýǵa tıis.

Asylynda, oblys pen onyń óńiri bir ataýǵa qosaqtalýy shart emes. Ortalyq Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Mańǵystaý, Aqmola, Jambyl oblystarynyń ortalyqtary – Qaraǵandy, Shymkent, О́skemen, Aqtaý Kókshetaý, Taraz. Endeshe, qazaqtyń biz sóz etip otyr­­ǵan ulan ólkesi Ertis nemese osy óńir jurtshylyǵy qalaǵan basqa ataýǵa ıe bol­ǵany jón. El tarıhyna batpandap kirgen dertti osylaı mysqaldap shyǵarsaq abzal. Aımaq azamattary búginde osy máselege den qoıyp, óńirdi jańasha ataý jónin­de qalyń jurtpen jáne jergilikti bılik oryndarymen baısaldy keńes qursa deımiz.

Áńgime sońynda áýelgi paıymymyzǵa qaıta oralsaq, tıisti memlekettik jáne ǵylymı oryndar elimizdegi jer-sý, qala, óńir, eldi meken attarynyń baǵzy ataýlary men tarıhy, olardyń qaısy qashan qandaı sebeppen ózgertilgeni týraly zertteý jumysyn qolǵa alyp, eki tilde akademııalyq anyqtama shyǵarýǵa mindetti. Qazaqtyń ár súıem jeriniń tarıhyn eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin bilýge tıis.

Aldan SMAIYL,

Májilis depýtaty,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

ASTANA.