Pavlodar - ındýstrııaldy aımaq. Alpaýyt ónerkásipterdiń basyn qosqan ERG kompanııasy anaý aıtqandaı jurttyń shekesin shylqytpasa da óńirdiń gúldenýine aıtarlyqtaı úles qosyp, birneshe myńdaǵan adamdy jumyspen qamtyp otyr. Átteń, taıaqtyń eki ushy bar. Iri zaýyttardan bólingen hımııalyq qaldyqtardyń saldarynan ekologııamyz aqsap, on eki múshemiz qaqsap tur.
Jyl saıyn Eurasian Resources Group S.a.r.l. (ERG) jergilikti ákimdikpen kelisimshartqa otyryp, áleýmettik jobalardy júzege asyrýǵa qarjylaı qoldaý kórsetedi. 2020 jyly ekijaqty qujatqa sáıkes atalǵan kompanııa 2,9 mlrd teńgeni el ıgiligine bóldi. Osy qarajat ár túrli áleýmettik salalarǵa baǵyttaldy. Atap aıtsaq, qomaqty qarjy bilim berý, kommýnaldyq sharýashylyq pen qoǵamdyq kólik salalaryna qatysty sıfrlandyrý jumystaryna arnalǵan. Sonymen qatar Aqsý qalasynda jylý almastyrý qondyrǵylaryn ornatýǵa, Ekibastuz shaharynda biliktilikti arttyrý ortalyǵyn salýǵa baǵyttalǵan. Bul qarajattyń bir bóligi jergilikti fýtboldy aıaǵynan qaıta turǵyzýǵa jumsaldy. Kompanııa aqshasyn mıllıardtap bergenimen óńirde alǵa jyljyǵan sala bar ma? Basqany bylaı qoıǵanda jergilikti «ERTIS» fýtbol klýbynyń aı men kúnniń amanynda tegis jerden súringenin dúıim el biledi.
Tájirıbemiz joq deıtindeı iri kompanııalarmen alǵash ret jumys jasap otyrǵan joqpyz. Máselen, Eýrazııalyq Top óńirimizdegi ınfraqurylym men áleýmettik nysandardy jóndeýge, iri mádenı-sporttyq oryndar salýǵa 2018 jyly 3,7 mlrd teńge, ótken jyly 3 mlrd teńge bólgen edi. Toq eterin aıtqanda ERG kompanııasy sońǵy 8 jyl ishinde 20 mlrd teńgeden astam qarajatty óńirdiń gúldenýine arnaǵan. Buǵan árıne marqaıasyz. Al myna bir jaıt Ertistiń boıyn jaılaǵan eldiń kóńilin sý sepkendeı basyp otyr.
О́ńirde sońǵy jyldary ekologııalyq ahýal kúrt nasharlap, saldarynan jazylmas dertke shaldyqqandardyń sany artty. Júrek qan tamyrlary aýrýyna dýshar bolǵandardyń qarasy kóbeıip, obyr dertinen el boıynsha aldyńǵy qatarǵa biraq shyqtyq. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bergen málimetine súıensek, búginde óńirlik onkologııalyq dıspanserde 11 778 adam esepte tur.
Kóp jyldardan beri el boıynsha Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan men Pavlodar oblysy onkologııalyq aýrýlar boıynsha kósh bastap keledi. Pavlodar óńirinde 2019 jyly syrqattanýshylar kórsetkishi 100 myń turǵynǵa shaqqanda 326,8 adamdy qurady. Al 2020 jyldyń 9 aıyndaǵy kórsetkish 100 myń turǵynǵa shaqqanda 256,1 kórsetkishke ıe.
О́ńir boıynsha birinshi orynda sút bezi obyry, ekinshi orynda ókpe, úshinshi orynda teri obyry, tórtinshi orynda asqazan, besinshi orynda jatyr moıny obyry tur. 2019 jyly onkologııalyq aýrýlardan bolatyn ólim-jitim kórsetkishi 100 myń turǵynǵa shaqqanda 122,5 adamdy qurady. 2020 jylǵy 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 100 myń turǵynǵa shaqqanda 120,4 kórsetkishke ıe. Iá, sál ilgerleýshilik bar sekildi. Biraq áli de biz obyr derti boıynsha respýblıka kóleminde aldyńǵy orynda turmyz.
Onkologııalyq aýrýlardan kóz jumǵandardyń basym kópshiligi 60 jáne odan joǵary jastaǵy oblys turǵyndary ekenin aıta ketken jón. О́kinishtisi daýasyz dert búginde balalar men jastar arasynda da kóp kezdesýde. О́kpe obyryna dýshar bolǵan naýqastyń biri Aqsý aýyldyq aımaǵyna qarasty Qalqaman kentiniń turǵyny Arystanbek Soltanhan.
-Jasym 31-de. Otbasym bar. Úsh balanyń ákesimin. Eshqashan temeki shegip, ishimdik ishken emespin. О́mir boıy salaýtty ómir saltyn ustanýǵa tyrystym. Bıyl oılamaǵan jerden ókpeniń obyryna shaldyqtym. Dál qazir Túrkııanyń Stambýl qalasynda em alyp jatyrmyn. Mundaǵy dárigerler densaýlyǵymdy teksergen soń «siz shahtada nemese densaýlyqqa asa qaýipti radıasııalyq orynda jumys isteısiz be?» - dep suraq qoıdy. Men mektepte muǵalimmin dep jaýap berdim.
Olar: «múmkin emes!» dep bas shaıqasyp, tańdanysty. Mine, bul bizdiń óńirdegi ekologııalyq ahýalymyzdyń jaı-kúıin kórsetetin birden bir mysal. Osylaı jalǵasa berse eldiń bolashaǵy ne bolmaq? Qatarlastarymnyń, baýyrlarymnyń ekologııanyń saldarynan men sekildi aýyr synaqqa ushyraǵanyn qalamaımyn,-deıdi A.Soltanhan.
О́ńirde 2020 jyldyń mamyr aıynda Pavlodar oblystyq onkologııalyq dıspanseriniń jańa kesheni paıdalanýǵa berildi. Halyqqa mamandandyrylǵan onkologııalyq kómektiń sapasyn jaqsartý jáne kólemin keńeıtý, onkologııalyq naýqastardy ońaltý úshin jańa úlgidegi onkologııalyq keshende qajetti dúnıeniń barlyǵy bar. Stasıonarlyq korpýs, jeke operasııalyq-reanımasııalyq blok jıyntyǵy, álemdik standarttarǵa sáıkes keletin radıasııalyq terapııanyń ıntervensııalyq ádisterin júrgizýge arnalǵan radıoprotektorlyq býnkerleri bar radıologııalyq bólimshe jumys jasaýda.
Bul árıne shybyn jany úshin shyryldaǵan naýqastarǵa úlken kómek. Biraq biz eń aldymen aýrýdyń saldarymen emes sebebimen kúreskenimiz jón bolar edi. Jan jaǵyn aýyr metaldardy qorytatyn zaýyttar qorshap alǵan Ertis pen Baıanaýyl arasyn mekendegen eldiń erteńi úshin qaıtpek kerek? Ekologııalyq ahýaldy túzemesek «baıaǵy jartas sol jartas» kúıinde qalary aıdan anyq. Bul turǵyda jergilikti ekologııalyq Departament mamandarymen tildesip kórdik.
- О́ńirde ekologııaǵa qatysty másele joq dep aıta almaımyz. Indýstrııaldy aımaq bolǵan soń bul túsinikti jaǵdaı. Biz óz tarapymyzdan múmkindigimiz jetkenshe barlyq sharalardy jasaýdamyz. Mysaly, 2020 jyldyń 10 aıynda Departamenttiń ınspeksııalyq qyzmeti 37 tekserý jumysyn júrgizdi. Onyń 13-i profılaktıkalyq baqylaý bolsa, 24-i jospardan tys tekserý edi. Júrgizilgen profılaktıkalyq baqylaý nátıjeleri boıynsha Departament 47 óreskel jáne 27 eleýli ekologııalyq zańbuzýshylyqty anyqtady. Budan basqa, 21 mln.805,8 myń teńge somasy kóleminde 40 nysanǵa ákimshilik aıyppul salyndy. Ekologııaǵa keltirilgen zalaldy óteý úshin kásiporyndarǵa jalpy somasy 2 mlrd.642 mln. 755,4 myń teńgege kóleminde 36 nusqama berildi. Búginge deıin onyń 26-sy (14 mln. 830,036 myń teńge somasy) óndirilip alyndy, - deıdi Pavlodar oblystyq ekologııa Departamenti basshysynyń orynbasary Darhan Isjanov. Al iri ónerkásipterge baǵyttalǵan jalpy somasy 7 mln. 809,9 myń teńgeni quraıtyn 5 nusqama sot arqyly sheshimin tappaq. Olardyń qatarynda «Aı-Sý» JShS, «KEZ» AQ, «Qazaqstan alıýmınııi» AQ, «EEK» AQ, «Ertis Servıs» JShS bar.
Kún tártibinde turǵan ekologııalyq máselesiniń sheshimin tabýǵa jergilikti bılik te nazar aýdara bastaǵan syńaıly. Máselen, oblys ákimi Ábilqaıyr Syqaqov ilgeridegi halyqqa esep berý kezinde óńir úshin qolaıly eki tásildi basa aıtqan edi.
- Basty másele – óndiris oryndarynan bólingen lastaýshy zattardyń mólsheri bolyp tur. 2019 jyly ol 717 myń tonnany quraǵan edi. Bul el ishindegi Pavlodar oblysynyń antırekordy», - dep atap ótken bolatyn aımaq basshysy. Onyń pikirinshe jaǵdaıdy turaqtandyrýdyń eki negizgi joly bar. «Birinshisi – eń ozyq qoljetimdi tehnologııalardy paıdalaný. Eýropada osy tájirıbe qoqystardy 94 paıyzǵa qysqartýǵa múmkindik berýde. Eń ozyq qoljetimdi tehnologııalardy engizgen mekemeler qorshaǵan ortaǵa emıssııa tóleýden bosatylmaq. Al bul jumystan bas tartqandardyń emıssııa mólsherlemesi ýaqyt sanap arta beredi. Aıtpaqshy, Ekologııa mınıstrligi eń ozyq qoljetimdi tehnologııalardy alǵashqy bolyp engizetin top-50 kompanııany iriktep alǵan edi. Atalǵan kompanııalar qatarynda bizdiń óńirdegi ónerkásipter de bar. Aımaq basshysynyń sózine súıensek, ónerkásip mekemelerimen birlesip aýadaǵy qoqys kólemin qysqartýǵa ábden bolady. Ákim usynǵan ekinshi tásil – kógaldandyrý. «Tabıǵat paıdalanýshylary ózderiniń sanıtarlyq aýmaqtaryn qajetti normaǵa deıin kógaldandyrýy kerek. Aýdandaǵy 16 iri mekeme on paıyz jerdi de kógaldandyrmaıdy! Bul ekologııalyq mádenıettiń tómen ekendigin kórsetedi», dep atap ótti Á.Sqaqov.
Ákim bul oıyn osy jyldyń 26-shy qarashasynda Nur-Sultan qalasyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte sabaqtaı tústi. Jýrnalısterdiń suraǵyna jaýap bergen Ábilqaıyr Balǵabaıuly ekologııa máselesine toqtaldy.
– О́ńirdegi túıtkildi problemany sheshýdi tórt negizgi baǵytqa bólip qarastyrýdamyz. Bul turǵyda kásiporyndardyń shyǵaryndylaryn shekteý, turmystyq qatty qaldyqtardy basqarýǵa aıyryqsha kóńil bólinýde. Sonymen qatar kógaldandyrý jáne ekologııalyq qoǵam ókilderimen ózara is-qımyldy kúsheıtý baǵdarlamalaryn iske asyrýdamyz. О́ńirde ekologııalyq keńes jumys isteýde. Biz ERG tobyna qaraıtyn iri kásiporyndarda shyǵaryndylardy shekteý boıynsha on jyldyq baǵdarlamany iske asyrýdy qolǵa aldyq. Aldaǵy ýaqytta atalǵan toptaǵy iri kásiporyndar eskirgen súzgilerdi zamanaýı gıbrıdtermen almastyrady. Pavlodar alıýmınıı zaýytynda alǵashqy eki fıltr ornatyldy. Jańa súzgiler jyldyq shyǵaryndylar kólemin 2,4 tonnaǵa azaıtatyn bolady, - dedi óńir basshysy óz sózinde. Sonymen qatar ákimniń aıtýynsha, aldaǵy jyldan bastap Pavlodar qalasynda jyl saıyn bıiktigi 1,5-2 metrden asatyn 20 myń túp aǵash otyrǵyzý josparlanýda. Atalǵan baǵdarlama Ekibastuz jáne Aqsý shaharlarynda da júzege asyrylmaq.
Ǵalymdardyń zertteýine úńilsek orta eseppen bir aǵash jyl saıyn shamamen 260 fýnt ottegi shyǵarady eken. Demek, jetilgen bir aǵash eki otbasyn bir jylǵa jetetin kıslorodpen qamtamasyz etedi degen sóz. Orta eseppen bir shańyraqta 5 adam bar dep eseptesek 20 myń túp aǵash 40 myń otbasyndaǵy 200 myń adamdy taza aýamen tynystaýǵa múmkindik beredi. Bıylǵy jyldyń qazan aıyndaǵy esep boıynsha Pavlodar oblysynda 751212 adam turatynyn eskersek otyrǵyzylatyn aǵashtar óńir turńyndarynyń shamamen 4/1 bóligine jeterlikteı aýany tazartady. Alpaýyt zaýyttardyń alyp murjalary aýyzdyqtalyp, zamanaýı gıbrıdter ornatylsa, kógaldandyrý jumystary aldaǵy birneshe jyl boıy toqtaýsyz júrgizilse ǵana máseleniń beti beri qaramaq. Endigi jerde jaýaptylar bastaǵan isti orta joldan tastap ketpeı, sońyna deıin jetkizse bolǵany.
Maqalaǵa qatysty ınfografıka siltemede: https://public.flourish.studio/visualisation/4506705/
Alpysbaı HONJ,
Jýrnalıst