Uly ustazdan ulaǵat

Ustazdy ulyqtaý

Ál-Farabıdi qazaq jeriniń týmasy, qazaq eliniń perzenti retinde adamzattyq aýqymda dáripteý, álemge tanytý – biz úshin úlken mártebe jáne sonymen qatar bizge úlken jaýapkershilik artýda.

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaev: «...Dúnıe júzine belgili tulǵalar búginde óz memleketteriniń baǵa jetpes sımvoldyq kapıtaly sanalady əri sol elderdiń halyqaralyq arenada tıimdi ilgerileýine septigin tıgizip otyr», degen bolatyn. Osy oraıda ál-Farabı esimi qazaq eli úshin brend bolyp sanalady. Bul mereıtoı bizge álem­dik órkenıet tarıhynda adamzattyń ekin­shi Ustazynyń rólin anyqtaýǵa jáne ál-Farabı beınesin qazaq eliniń ult­tyq brendi retinde dáripteýge zor múm­kindik berip otyr. Sondyqtan me­reı­­toılyq sharalardy halyqaralyq aýqymda júzege asyrýda Ál-Farabı atyn­­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti BUU «Akademııalyq yqpaldylyq» baǵ­dar­lamasynyń Jahandyq haby retin­de, álemdik qaýymdastyqty tartýǵa uıytqy bolýda.

Ál-Farabıdiń qaıyrymdy qoǵam jónin­degi ıdeıasynyń negizinde «Ýnıver­sıtet 4.0.» joǵary oqý oryndary (JOO) damýynyń jańa modeli jasalyp, BUU-nyń Nıý-Iorktegi Shtab-páterinde tu­saýy kesildi. Usynylǵan úlgi búginde BUU О́rkenıetter Alıansymen birlese «Qaıyrymdy qoǵamdy qalyptastyrý. Zamanaýı ýnıversıtetter mıssııasy» jobasy qatarynda halyqaralyq deńgeıde keńinen taratylýda. Dúnıe júziniń 12 elin­de ál-Farabı ortalyqtary ashyldy. Bul ortalyqtardyń sanyn arttyryp, olardyń negizinde QazUÝ fılıaldaryn ashý jumystary qolǵa alynýda.

Ál-Farabı mereıtoıyn ýnıversıte­timiz BUU-men birlesip, osy uıymnyń basshylarynyń qatysýymen álemdik deńgeıde atap ótti. BUU Bas hatshysy An­tonıo Gýterrıshtiń úndeýindegi «...Biz qazir orasan zor qıyndyqtarmen betpe-bet kez­desýdemiz. Jahandyq yn­tymaqtastyq biz­ge olardy jeńýge kómektesedi. Birikken Ult­tar Uıymynyń máni osynda..., men adam­dardan birigýdi suraımyn», degen sóz­deri ál-Farabı ilimimen tikeleı úndesip ja­tyr.

Osy jıynda sóz alǵan BUU Bas Hatshy­synyń orynbasary Fabrısıo Hohshıld-Drammondtyń: «Eger ál-Farabı qazirgi zamanda ómir súr­se, onda sóz joq Birikken Ulttar Uıy­myn basqarǵan bolar edi»,  deýi ál-Fara­bıdiń álemdik deńgeıdegi bedeliniń bú­gingi zamanda da qandaı bıik ekendigin dáleldeıdi. Halyqaralyq jáne respýb­lıkalyq deńgeılerde 200-ge jýyq kon­fe­rensııa, dóńgelek ústel, alqasóz, ǵy­lymı vebınarlary IýNESKO, IYU, TÚRKSOI sekildi bedeldi halyqaralyq uıymdardyń jáne Qazaqstannyń she­tel­derdegi elshilikteriniń qoldaýy­men uıymdastyryldy. Atalǵan barlyq ǵylymı-tájirıbelik sharaǵa dúnıe­júziniń 50-den astam elinen jáne 100-den astam JOO-nan myńdaǵan adam tartyldy.

QazUÝ bazasynda ǵylymı-tehno­logııalyq ál-Farabı alqaby jasalýda. Osy ýaqytta 1,5 mlrd dollar ınves­tısııa tartý úshin memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Qazaqstan ǵylymynyń iri jetis­tikteriniń biri retinde ýnıversıtet daıyndaǵan «Ál-Farabı-1», «Ál-Farabı-2» nanospýtnıkteri ǵaryshqa ushy­ryldy.

QazUÝ Gollandııa jáne Túrkııa medıakompanııalarymen birlestikte úsh derekti fılm túsirdi jáne «Ustaz­dyń oralýy» degen jańa kınojobany kórer­mender nazaryna usyndy. Ýnıversıtet ǵalymdary ǵulamanyń buryn jaryq kórmegen 3 traktatyn arabshadan qazaq­shaǵa aýdaryp, ǵylymı aınalymǵa qos­ty. Jańadan 10-nan astam monografııa men oqýlyqtar, qazaq, orys, aǵylshyn til­derinde uly oıshyl naqyl sózderiniń jı­naǵy oqyrmandar qolyna tıdi. Álemde tuńǵysh ret «Ábý Nasyr ál-Farabı» ensıklopedııasy jaryq kórdi.

Mereıtoılyq jyly halyqaralyq mártebege ıe bolǵan Ál-Farabı ortaly­ǵy oıshyl murasyn zertteýge baılanys­ty dúnıejúzilik aqparatty jınaý jáne ony júıeleý boıynsha orasan zor ju­mys atqarýda. «Invisible College» qaǵı­daty boıynsha turaqty túrde ju­mys atqaratyn halyqaralyq vırtýaldy platforma iske qosyldy. Bul platforma zamanaýı farabıtaný salasynda halyqaralyq deńgeıde ǵylymı zertteýler men jobalar, konferensııalar men sımpozıýmdar, osy taqyryp boıynsha jarııalanymdar men maqalalar týraly aqparatty bir vırtýal­dy keńistikte jınaqtap, álemdik farabıtanýshylardy birigip jumys jasaýǵa múmkindik tý­dyrýda.

Mereıtoılyq jylda atqarylǵan uly us­taz murasyn ulyqtaýǵa arnalǵan shara­lardyń bastamasy aldaǵy ýaqytta da óz jalǵasyn tabary sózsiz.

Rýhanı mura – sarqylmas qazyna

Adamzatqa ortaq uly tulǵa – ál-Fa­ra­­bıdiń mereıtoıy jyly álem onyń bol­mysyn búgingi kúnniń tanymy bıi­ginen taǵy bir tanydy. Jahan­dyq deńgeıde ótken mundaı rýhanı shara, árıne izsiz qalmaıdy. Negizgi maqsat – tek is-shara ótkizýde emes, biz­diń uly ustazdan qandaı sabaq alyp, tálim úırenetindigimizde, al­ǵan taǵy­ly­mymyzdy qalaı kádege jarata ala­tyndyǵymyzda. Bul árqaısymyzdy oılandyratyn mańyzdy másele.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda «ulttyń jańa bol­mysyn» qalyptastyrýǵa qatysty mańyzdy jańa mindetter júktedi. Osy mindetterdi júzege asyrý úshin ál-Farabı babamyzdyń rýhanı murasyn barlyq qazaqstandyqtardyń, ásirese óskeleń urpaq boıyna sińirý – asa ma­ńyzdy. Ol sanamyzǵa silkinis, damýy­myzǵa serpilis berýi tıis dep oılaımyn.

Ál-Farabıdeı uly tulǵa, ǵulama dú­nıe­ge kelgen elde ǵylym men bi­lim­niń deńgeıi qandaı jáne qandaı bol­maq degen zańdy suraq týady. Son­dyqtan da otandyq ǵylym men bi­limdi álfarabılik bıiktikke kóterý stra­tegııa­lyq maqsatymyz bolýy tıis. Ál-Farabıdi jan-jaqty taný bilimge jáne ǵylymǵa degen kózqarasty jańa sapaǵa ózgertedi. Ásirese, jastardyń bo­ıyna ál-Farabıden jetken tanym men taǵylymdy sińirý arqyly bolashaq álfarabılerdi daıar­laý óte mańyzdy.

Osy oraıda ál-Farabıdiń «ár adam ustazǵa muqtaj» deýi qoǵam damýyndaǵy ustazdyń róli qanshalyqty joǵary ekenin kórsetedi. Endeshe, ustaz mártebe­sine erekshe mán berýimiz kerek. О́ıtkeni  ustaz­dyń qoǵamdaǵy bedelin kótermeı órkenıetti el bolýymyz kúmándi.

Árbir sanaly adam ómirdiń mánine, maq­satyna jaýap izdeıtini haq. Bul turǵyda Shákárimniń bilimdilerge qoıǵan bes saýa­lyna jaýapty árkim uly ustaz eńbekterinen taba alady.

Ál-Farabıden alar taǵylymnyń biri – ár adamnyń ózin ózi únemi jan-jaq­ty jetildirý arqyly óz baqytyna jetý formýlasy. Adam jetilýiniń negiz­gi baǵyty – rýhanı kemeldený bolsa, kemel­dený adal eńbekpen, izdenispen, bilim­men, ǵylymmen tolyǵady. Kemel­dikke kelýdiń máni rýhanı tolyq adam deńgeıine kóterilýde.

Qazirgi rýhanı damýymyzdaǵy erekshe mán berilýi tıis ózekti de kúrdeli má­se­lelerdiń biri – din, dinge degen kóz­qa­ras. Dinı nanymnan ǵylymdy ajyra­typ alyp, jeke qarastyrý joldaryn túsindirgen ǵulamanyń Jaratýshyny aqylmen taný ıdeıasy búgingi zamanda da óte ózekti. Ál-Farabı adamdy «haıýan aqıl» – «sanaly janýar» retinde anyq­tap, qatyp qalǵan qaǵıdattarmen emes, áreketshil aqyl, jasampaz aqyl arqyly jetilýine, Jaratýshyny aqylmen tanýǵa shaqyrǵan. Aıta ketetin bir jaıt – ál-Farabıdi dáripteý kezinde ǵulamany taný arqyly sońǵy jyldary kóp elde Islamǵa degen oń kózqaras qalyptasa bastaǵanyn baıqap otyrmyz.

Ǵylym men tehnologııa qaryshty damy­ǵan qazirgi zamanda qoǵamda ártúrli áleýmettik qarama-qaıshylyqtar beleń alyp, adamzattyń rýhanı tómen­deýi tendensııasyn eskersek, izgilikti qoǵam­nyń qundylyqtaryn qaıta jań­ǵyr­tý máselesi óte ózekti bolyp otyr.

Shyndyǵynda, qazirgi ýaqytta eli­miz­de damyǵan azamattyq qoǵam qalyp­tastyrý úshin Ábý Nasyr ál-Fara­bı­­diń qaıyrymdy qoǵam ıdeıalaryna qajettilik týyndaýda. Oıshyldyń: «Qaıy­rymdy qoǵam – bul shynaıy baqyt jáne oǵan jetýdiń joldary týraly naqty biligi men bilimi bar ári sol biligi men bilimine saı áreket etetin adamdar qaýymdastyǵy», degen ulaǵaty adam­zat damýy úshin baǵdarsham bolary sózsiz.

Memleketti damytýshy kúsh qoǵamda. О́ıtkeni kez kelgen qoǵamda áleýmettik qatynastar júıesin qoldaıtyn jáne ózin ózi ishteı udaıy retteý arqyly onyń turaqty damýyn qamtamasyz etetin jasampaz qabilet bar. О́zin ózi retteý arqyly damýdyń tabıǵı úrdisi ǵu­lama aıtqan qaıyrymdy qoǵamǵa tán. Ál-Farabıdiń paıymdaýynsha, «qoǵam mem­leketsiz bola alsa da, memleket qoǵam­syz bola almaıdy». Qoǵamnyń jetilýi onyń basshysynyń jáne ár múshesiniń boıyndaǵy joǵary adamı qundylyqtarǵa baılanysty. Ol qundylyqtardy uly ustazdyń tarqata kórset­ken bolatyn.

Qazirgi ýaqytta 146 el qatysqan Qaıy­rymdylyq jasaýdyń álemdik reı­tınginiń qorytyndysy boıynsha, óki­nishke qaraı, Qazaqstan 96-orynda. Bul – adamı qun­dylyqtardy bıik baǵalaıtyn bizdiń ulty­myzǵa aýyr syn. Demek, bizge ál-Farabı­diń qaıyrymdy qoǵam ornatý týraly ili­min, joǵary adamı qundylyqtardy kún­de­likti ómi­rimiz­ge engizý, qyzmetimizde, tur­­mys-tir­shiligimizde qoldanysqa alý óte qajet.

Qaıyrymdy qoǵam adamdarynyń rý­hanı jetilýi biregeılikke bastaıdy. Dál qazirgi bizdiń qoǵamda osy ult­tyq biregeılik – ózekti másele. Sebe­bi biz birneshe ǵasyr otarshyldyq buǵa­ýyn­da bolǵan elmiz. Otarlaý saıa­sat­tary bizdi tól bolmysymyzdan al­shaq­tatqany belgili. Rýhanı qundylyqtarymyzdan ajyradyq. Jerge, elge, tilge, qala berdi júzge, rý­ǵa bóliný tolyqqandy ult bolyp uıy­sýǵa, tutastanýǵa kedergi bolyp kele jatqany jasyryn emes. Ál-Fa­rabı ba­qytqa jetýdiń kúre jolyn adam­dar­dyń birlikte, ózara yntymaqta ómir sú­rýinde jáne dostyq qarym-qatynasta tir­shilik etýinde ekendigin aıqyndaǵan bolatyn. Endeshe, joǵaltyp alǵan ta­bıǵı qundylyqtarymyzdy jandandyryp, naǵyz ulttyq bolmysymyzdy qalyp­tastyrý – búgingi kúnniń ózekti taqyryby.

О́rkenıetke qazaqstandyq úles

Talaı ǵasyrlardan bizge jetken órkenıet fılosofy ál-Farabıdiń ilimi eshqashan óz mańyzyn joǵaltqan joq jáne joǵaltpaıdy da. Qazir álemdik qoǵamdastyq HHI ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde órkenıettik damýdyń besinshi satysyna kóterilýde, ıaǵnı japon eli usynyp otyrǵan «Qoǵam-5.0» strategııa­syn júzege asyrýǵa bet alǵan ke­zeńde tirshilik etýde. Jalpyǵa bel­gili, japon eli tehnologııanyń jańa úlgi­lerin jasaý men paıdalanýdy ult­tyq qundylyqtarmen úılestire júzege asyryp kele jatyr. Sonyń arqasyn­da álemniń damyǵan ozyq elderiniń qa­tarynda. «Qoǵam-5.0» strategııasy sýperıntellektýaldy qoǵam ornatýdy, sıfrly tehnologııany paıdalana otyryp, ekonomıkany transformasııalaý, sıfrly tehnologııanyń damý qarqynyna úılesimdi rýhanı jetilgen izgilikti qo­ǵam qalyptastyrýdy kózdeıdi. Qazirgi tańda Qazaqstandy joǵary tehnologııalarmen bıik adamı qundylyqtar úılesim tapqan ozyq, qýatty elge aınaldyrý – uly oıshyldyń jerlesteri úshin eń ózekti maqsat dep sanaımyz.

 Ǵulamanyń «tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy», – degen naqyl sózi búgingi tańda erekshe mánge ıe bolyp otyr. Qazirgi kezeńde biz ǵylym men tehnologııanyń buryn-sońdy bolmaǵan damý bıigine kóterilýi men rýhanı-adam­gershilik bolmys arasyndaǵy qa­ra­ma-qaıshylyqtarǵa kýá bolyp otyr­myz. Bul qarama-qaıshylyqtar bú­gingi ýaqytta adamzatty rýhanı toqy­raýlarǵa ákep tireýde. Osy oraıda tek adamı kapıtal ǵana emes, jańa tehno­logııalardy týyndatatyn zertteý ýnıversıtetteriniń atqaratyn róli erekshe. Ál-Farabıdiń qaıy­rymdylyq ıdeıasy negizinde jasal­ǵan ýnıversıtetterdiń jańa býynynyń «Ýnıversıtet 4.0» damý modeliniń BUU tarapynan qoldaý tabýy, ǵulama ilimin álemdik deńgeıde nasıhattaýǵa zor múmkindik berip otyr. Álemde 30 myń­­nan astam joǵary oqý orny bar. Eger ár ýnıversıtet básekege qabiletti maman daıarlaýmen qatar, ál-Farabı ili­minen sabaq alatyn, joǵary rýhanı qun­dylyqtardy bo­ıyna sińirgen azamattardy qalyptastyrsa, onda sóz joq, ke­leshekte jer betinde qaıyrymdy álem ornary anyq.

Osy maqsatta shetelderde ashylǵan ál-Farabı ortalyqtary ózge elderde de qoldaý taýyp, olardyń sany jaqyn arada 20-ǵa jetpek. Bul ortalyqtar ǵulama ilimin nasıhattaýmen birge, ultymyzdyń tili men mádenıetin taratýmen de aınalysady. Qazirdiń ózinde AQSh, Baltyq jaǵalaýy elderi, Japonııa da ál-Farabı ortalyqtaryn ashýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Ál-Farabıdiń jerlengen jeri Damaskidegi ál-Farabı kesenesi álemge ortaq rýhanı ortalyq bolýǵa laıyq. Sol jerde halyqaralyq ál-Fa­rabı ortalyǵyn ashyp, Qazaqstan ıeligine, ýnıversıtet quzyryna alsaq degen josparymyz bar. Bul oı júzege assa, uly ǵulamanyń týǵan jerine de, jer­lengen jerine de Qazaq eli ıe bol­maq. Munda rámizdik ári saıası mán jatyr.

Kóp elder ózderiniń osyndaı ortalyq­tary arqyly «jumsaq kúshterin» paıdalana otyryp, álemge óz saıasattaryn júrgizýde. Osyǵan oraı, Germanııa damytyp kele jatqan Gıote, Qytaıdyń álemge keńinen jaıǵan Konfýsıı, Ispanııa jetildirgen Servantes jáne Reseıdiń Rossotrýdnıchestvo ınstıtýttarynyń deńgeıine kóterý memlekettik mańyzy bar joba dep esepteımiz.

Ár ult álemde órkenıet damýyna qosqan óziniń úlesimen baǵalanady. Ke­zinde adamzat damýyna zor úles qos­qan bizdiń qazaq jeriniń týmasy ál-Farabı óziniń rýhanı murasy men orasan eńbegi arqyly Shyǵys pen Ba­tysty jaqyndatqan órkenıet fılosofy atandy. Basty ilimi – adamzattyń ór­kenıettik damýyndaǵy adamdardyń baqytty bolýyna, álemde qaıyrymdy qoǵam ornatýǵa óz ómirin arnady.

Osy zamanda ál-Farabıdi, onyń ilimin álemge tarata otyryp, iske asyrý – qazaq eliniń órkenıet damýyna qosqan tól úlesi bolmaq!

Ǵalymqaıyr MUTANOV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık