Búgingi taqyryp osydan onshaqty jyl buryn «Shanshar» ázil-syqaq teatryndaǵy sal-seri týraly qoıylymdy eske túsirip otyr. Belgili akter Ýálıbek Ábdiraıymov konferanseniń, Nurjan Tólendıev sal-seriniń rólin oınaıtyn sol qoıylymda Nurjan-Týkanyń qazaq-qyrǵyzdyń basyn qosqan úlken as jaıly «Poı-poı, nesin aıtasyń, 60 myń úı tigilip, 40 myń adam shaqyryldy» deıtini bar edi ǵoı. Osyny estigende kúlgenbiz, al qazir bizdegi mamandar daıarlaý máselesiniń osyndaı halde turǵany oılandyryp otyr.
Qyzylordada «Kvant» deıtin mekeme bar. Kezindegi sellıýloza-karton zaýyty quramyndaǵy bir sehtyń negizinde qurylǵan kásiporyn qazir Qazaqstandaǵy temir buıymdaryn jasaıtyn úlken óndiris ornyna aınalǵan. Mekemeniń tutynýshylary elimizdiń ár túkpirinen tabylady. Osyndaı úlken kásiporyndaǵy problemanyń biri – maman tapshylyǵy.
– Kezinde osy Qyzylordanyń ózinde ǵana mehanıkalyq baǵyttaǵy 5 zaýyt jumys istep turdy. Keshegi qıyn-qystaý kezeńde osy óndiris oryndary toqtap, ondaǵylar jan-jaqqa ketkeni eshkimdi oılandyra qoımady. «Balapan bacyna, turymtaı tusyna» deıtindeı mezgilde oǵan qınalǵan da eshkim bolǵan joq. Mine, osy sátten bastap bizde jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan mamandar legi úzildi, – deıdi «Kvant» JShS dırektory Jańabaı Bekishev.
Aýyzdy qý shóppen súrtýden aýlaqpyz, qazir jumysshy mamandyqtardy daıarlaý baǵytynda jaqsy bastama bar. Biraq eńbek naryǵy eskerilmegendikten bul iste júıesizdik basym. Mysaly, dál osy mekemege 30 jyl boıy tokar, frezershi maman men operator kelmegen. Qazir óndiris ornyndaǵy 25 tokarlyq stanokta 9 sheber jumys istep jatyr.
Jalpy sany 100-den asatyn qurylǵynyń kóbi «tilin» biletin mamannyń tapshylyǵynan qańtarylyp turǵany taǵy bar. Sonda memlekettiń jyl saıyn mıllıardtaǵan qarjy jumsap, daıarlaǵan mamandary qaıda?! Árıne, qaǵaz júzinde bári keremet. Jyl saıyn myńdaǵan adam jumys tapqany týraly esep beriledi. Biraq is júzinde bári kerisinshe bolyp tur.
Osy máselege baılanysty oblystyq bilim basqarmasynyń málimeti qolymyzǵa tıdi. Onda sońǵy 3 jylda oqý oryndarynyń qoldanystaǵy lısenzııalaryna saraptama júrgize otyryp, eńbek naryǵynyń suranysy negizinde 26 jańa mamandyq, 111 jańa biliktilik boıynsha memlekettik tapsyrys ornalastyrylǵany aıtylady.
– Syr óńirinde óndiris oryndary da az ekenin osy aımaqtyń tynys-tirshiliginen habardar árkim-aq biledi. Onyń ishinde bizdiń seriktestik elimiz boıynsha básekelesi joq kásiporyn sanalady. Osyndaı sanaýly óndiris oryndary úshin jyl saıyn júzdegen maman daıarlaýdyń qandaı qajettiligi bar? Jaraıdy, daıarlandy delik, sol mamandar óndiriske kelmeı qaıda júr? – deıdi Jańabaı Bekishev. – Mysaly, qazir men 64 jasqa keldim. Senseńiz, osy isti tapsyryp, ornyma tastap ketetin adam tappaı otyrmyn. Bizdegi seh basshysy 74-ten asty. Ol kisiniń de ornyn basatyn maman joq.
Mamandar tapshylyǵy oblystyq kásipkerler palatasynda da talaı márte talqylanǵan másele. Palatadaǵy kásipkerler quqyǵyn qorǵaý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy keńes tóraǵasy Bolat Nurqojaev lısenzııa alǵan keıbir oqý oryndarynda bolashaq mamandardy daıarlaýǵa jetkilikti kóńil bólinbeı otyrǵanyn aıtty.
– Mysaly, erteń tokar, dánekerleýshi, frezershi sekildi suranysqa ıe kásip ıeleri bolatyn jastardy pedagogıkalyq, tehnıkalyq bilimi bar, biraq óndiristi kórmegen qyz-kelinshekterdiń oqytyp jatqanyn da kórip júrmiz. Árıne, áıelderdiń qaı salany da ıgerip kete alatynyna talasymyz joq, biraq tehnıkalyq mamandyqty er adamdardyń oqytqany jáne balanyń bilimin óndirispen ushtastyrǵany quba-qup bolar edi. Mamandar daıarlaýǵa jylyna bir kishigirim aýdannyń bıýdjetine para-par qarjy bólinip otyr. Osy qarajattyń bir bóligin óndiris oryndaryna buryp, oqý oryndarynan oqytýshy bólip, mamandardy sol kásiporyn bazasynda daıarlaý áldeqaıda tıimdi. Áıtpese, stýdentke on aı stıpendııa tólep, sońynda bir dıplomdy ustatyp jibergennen eshteńe utpaımyz, – deıdi keńes tóraǵasy.
Máseleni zerttegender mektepterde baıaǵy oqý-óndiristik kombınattary júıesin de qaıta qalypqa keltirgen jón degen pikirde. Osylaı etkende ǵana bala mektep qabyrǵasynan janyna jaqyn mamandyqty meńgerýge daıyn bolyp shyǵady. Bolat Nurqojaevtyń aıtýynsha, qazir túrli trenıngter ótkizýge mashyqtanyp alǵan jastar óndiriske bet burýy qajet. Ekiniń biri asaba, ánshi, qarjyger nemese zańger bolǵysy keletin keıingi tolqyn arasynan sharýaǵa da ebi barlardy beıimdeý kerek. Zańger demekshi, oblystyq kásipkerler palatasynyń osy salany jetik biletin maman izdegenine jyldan asty. Qoltyǵyna dıplom qysqannyń talaıy kádege jaramaı, konkýrstan óte almaı júr.
Oblystyq bilim basqarmasy mamandary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan «Tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi bilimniń mamandyqtary men biliktilikteriniń synyptaýyshyn bekitý týraly» 2018 jylǵy 27 qyrkúıektegi №500 buıryqqa ózgerister engizilip, jańa mamandyqtardyń jikteýishi 2020 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap qoldanysqa engizilgenin aıtty. Osyǵan oraı, oqý oryndarynda zerdeleý jumystary júrgizilip, memlekettik tapsyrys ornalastyrylmaıtyn, bilim berý úderisi júrgizilmeıtin 100-den astam mamandyq biliktilikteriniń lısenzııalary keri qaıtarylypty. Sonymen birge kolledjder jyl sońyna deıin qoldanystaǵy memlekettik lısenzııalaryn jańa jikteýishke sáıkes qaıta rásimdeıtin bolypty. Bul rette keleshekte qandaı mamandyq ıelerine suranys artatyny eskerilip, solardy daıarlaýǵa basa kóńil bólinbek. Basqarma mamandarynyń dereginshe, 2014 jyldan bastap oqý oryndaryna engizilgen dýaldy oqytý júıesi bitirýshilerdiń jumysqa ornalasýyna óz yqpalyn tıgizip keledi. Mysaly, 2015 jyly bul kórsetkish 48 paıyz bolsa, memlekettik zeınetaqy tóleý ortalyǵynyń málimeti boıynsha 2019 jyly bitirýshilerdiń 71,3 paıyzy jumysqa ornalasypty.
О́tkende aýdandardyń birinde salynyp jatqan mektep qurylysyna barǵanbyz. Ýchaske bastyǵy bizben áńgimede qazir ózderi úshin mamandar máselesi ózekti bolyp otyrǵanyn aıtqan edi. Bulardyń kranshy izdegenine kóp bolypty. Dıplommen kelip jatqan jastardyń kópshiligi tym bolmaǵanda bıikte jumys isteıtinderge jerden beriletin ym-ısharany túsindirip bere almaıdy.
Ýaqyt ótken saıyn kásiptiń de túrlene bereri túsinikti. Áıtkenmen de, tehnıkalyq jáne elge asa qajetti ózge de sala ókilderin daıarlaýdyń júıesine barynsha mán berýimiz qajet. Eńbek naryǵyndaǵy qazirgi ahýal mıllıardtap qarjy jumsap, saıda sany, qumda izi joq «mamandardy» daıarlaýdyń paıdasy shamaly ekenin kórsetip otyr.
Qyzylorda