Qoljazbalar men sırek kitaptar – ultymyzdyń qundy muralary

Táýelsiz eldiń etek-jeńin jınap, ulttyq qundylyqtaryn túgendeýi zańdy qubylys. Sol qundylyqtarymyzdyń biri de biregeıi álemniń túkpir-túkpi­rinde jatqan – jazba muralar. Ata-baba­larymyzdyń álemdik órkenıetke qos­qan úlesiniń dáıegi jáne dáleli re­tinde tanylatyn jazba muralar, j­ahan­dyq tarıhtaǵy Uly dalanyń rólin anyqtaýda mańyzdy ról atqarady.

2017 jyly Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy quryldy. Ulttyq ortalyq jumysynyń maqsaty – elimizdegi jáne shetelderdegi jazba dúnıelerimizdi bir ortalyqqa jınaqtap, kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtap, keıingi urpaqqa jetkizý. Sony­men qatar el tarıhyn aıqyndaıtyn bul­tartpas derek kózderdi zertteýshi qa­ýymǵa qoljetimdi etip, tarıhymyzdyń keıbir aqtańdaq betterin qaıta jazýǵa muryndyq bolý edi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev (ol kezde – QR Parlament Sena­tynyń Tóraǵasy) 2017 jyly ulttyq ortalyqta bolyp, jınaqtalǵan qundy mu­ra­larmen tanysyp, ortalyqtyń qo­naqtar kitabynda óz qoltańbasymen: «Muraǵat isi elimiz úshin óte mańyzdy, qajetti jumys. Elbasy bul jumysqa asa úlken nazar aýdarady. Jumystaryńyzǵa tabys tileımin! Elimizdiń ıgiligine tıimdi úles qosaryńyzǵa kúmánim joq», dep izgi tilegin bildirgen edi. Osylaısha, Memleket basshysynyń rýhanı qazyna­myzdyń máıegi sırek te qundy muralarǵa den qoıýy, tarıhymyzǵa jańa serpilis beretini sózsiz.

Elimizdiń san ǵasyrlyq rýhanı, saıa­sı ómirinen, mádenıeti men tarıhynan mol maǵlumat beretin baǵa jetpes muralarymyzdyń qundylyǵy qashanda joǵary baǵalanǵan. О́ıtkeni sırek kezdesetin qoljazbalar men alýan túrli sırek basylymdardyń túpnusqalary – baǵzy zamannan búginge deıingi tarıhı uzaq merzimdi qamtıtyn, ártúrli tilderde jazylǵan baǵa jetpes, qundy jádigerdiń biri. Sondyqtan babalarymyzdan qalǵan qundy muralarymyzdy júıeli túrde jınap zertteý, ony ǵy­lymı aınalymǵa engizip dáıekteý – Qoljazbalar jáne sı­rek kitaptar ult­tyq ortalyǵynyń mindeti. Ulttyq orta­lyqtyń qorynda az ýa­qytta sany ja­ǵynan kóp bolmasa da, mazmundy kitaptar kolleksııasy qalyptasty. Olar: «Ál-Farabı traktat­tary», «Abaı Qunanbaıulynyń shy­ǵar­malary», «Shyǵys tilderindegi qoljaz­balar men sırek kitaptar: ıaǵnı arab, parsy, túrki tilinde jazylǵan kitaptar, HIH-HH ǵasyrlarda jazylǵan quran, ıslam aqıdalary, fıkh máseleleri, ha­dıster, hıkmet sózder men tarıh, áde­bıet, geografııa, etnografııa, logıka sala­syn qamtıtyn qoljazbalar men sırek kitaptar», «1929-1940 jyldar ara­ly­ǵynda shyqqan latyn grafıkasynda jazylǵan kitaptar, fızıka, matematıka, hımııa, geometrııa sekildi mektep oqýlyqtary», «1912-1929 jyldar aralyǵynda shyqqan tóte jazýdaǵy qazaq jáne orys klassıkteriniń eńbekteri», «Sh.Ýálıhanov, Sh.Qudaıberdiuly, A.Baı­­­­tursynuly, Y.Altynsarın, Á.Bó­keı­han, M.Dýlatov, J.Aımaýytov, M.Ty­­nyshpaev, M.Jumabaev, S.Seıfýl­lın jáne basqa da qazaq ǵalymdary men aǵartýshylarynyń eńbekteri», «Orys jáne shetel zertteýshileri A.Lev­shın, G.Potanın, G.Mıller, N.Rychkov, V.Rad­lov, V.Bartold jáne t.b. eńbek­teri» jáne basqa da mańyzdylyǵy joǵary sırek kitaptar bar. Osy sala boıynsha qazirgi tańda alys-jaqyn shetelderdegi jáne el ishindegi qundy qoljazbalar men sırek kitaptar boıynsha Ulttyq ortalyq qoryn qalyptastyrý baǵytynda úlken jumystar atqarylýda. Búginde Ulttyq ortalyq qorynda 10 000-nan astam kóne qoljazbalar men sırek kitaptar bar. Ulttyq ortalyq qoryndaǵy Petr I men Ekaterına II kezindegi 1649 jyldan bastalatyn Reseı ımperııasynyń zańdar jınaǵy zań jáne quqyq salasy zertteýshileriniń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrýda. Sonymen qatar 1890 jyldan bastalatyn Aqmola, Torǵaı, Syrdarııa, Oral, Semeı oblysy, Jetisý óńiri bo­ıyn­sha aýyl sharýashylyǵy, demografııa, mal sha­rýashylyǵy, t.b. salany qamtıtyn má­limetter jınaǵy arqyly mol málimet alýǵa bolady. Sonyń ishinde Aqmola boıyn­sha kóptegen derekti kezdestirýge bolady.

Qazir ulttyq ortalyq qordy qalyp­tas­tyrý maqsatynda túpderekterdiń kóshirmesin alý arqyly tarıhymyzdaǵy ár kezeńniń qundy deregi bolatyn shet­elderdiń sırek qorlarynda saqtaýly birshama kitaptyń kóshirmesin jasaýdy da qolǵa alyp otyr. Olardyń ishinde Aýstrııanyń ulttyq kitaphanasynda saqtaýly HI ǵ. Júsip Balasaǵunnyń «Qu­tadǵý bilik» («Qutty bilik») dastanyn, О́zbekstannyń ábý-Raı­han Berýnı atyndaǵy shyǵystaný ıns­tıtý­tynyń sırek qorynda saqtaýly HII ǵ. Qoja Ahmet Iаsaýı «Dıýanı hıkmet» («Aqyl kitaby») kitabyn, HIV ǵ. Rabǵýzıdiń «Qısas ýl-Ánbııa» (Paı­ǵambarlar qıssasy) kitabyn, Fran­sııanyń ulttyq kitaphanasynda HIVǵ. Qutybtyń «Husraý men Shyryn», Sankt-Peterbýrg memlekettik ýnıversıtetiniń kitaphana qorynda saqtaýly HVII ǵ. Qadyrǵalı Jalaırıdiń «Jamıat-taýa­rıh» («Jylnamalar jınaǵy») ki­ta­bynyń faksımılesin jasady. Bul shetelderdegi sırek qorlarda jatqan qundy dúnıelerimizdi jınaýdyń búgingi kúngi bir joly. Bul jumys orta­lyqta úzdiksiz jalǵasýda. Sonymen qatar Qa­­zaqstan aýmaǵynan shyqqan aty kópke tanymal emes ǵulamalarymyz da bar­shylyq. Ulttyq ortalyqta qazirgi tańda olardyń shyǵarmalaryn izdestirý jumystary da júrgizilýde. Mysaly, HI-HII ǵasyrda ómir súrgen Álı ıbn Mýhammad ál-Isfıdjabı, Ahmad ıbn Mansýr ál-Isfıdjabı, Hısamýddın Syǵanakı, Allaaddın Saıramı (HIII-HIV), Mýhammad at-Tarazı, Ashraf at-Tarazı (XI) jáne t.b. aty kópshilikke belgisiz ǵulamalarymyzdyń eńbekteri izdes­tirilip, otandyq ǵylymı qorǵa qo­sylyp jatsa, ǵylymynyń damýyna úl­ken úles qosqan bolar edik.

Osylaısha, alys-jaqyn shetelderden Ortalyq Azııa men qazaq eline qatysty qundy jádigerlerdi jınaý tarıhymyz­dy tereńirek bilýge zor múmkindik týǵy­zary anyq. Mundaı ıgi ister men dás­túrli bastamalardyń bolashaq urpaq úshin alatyn orny erekshe bolmaq. Ulttyq qundylyq dep tanylǵan tarıhı muralarymyzdy ǵylymı kópshilik bilýge mindetti jáne olardy ǵylymı aınalymǵa engizý tarıhshylar úshin úlken múmkindik. Osy mindetten ekinshi mańyzdy mindet shyǵady. Ol – jazba derekterdiń derektaný, tarıhnama, teorııalyq máselelerin sheshý jáne ǵylym ıgiligine jaratý.

Ulttyq ortalyqta osy baǵytta jazba derekterdiń mazmunyn taldaýǵa jáne jan-jaqty sıpattamasyna múmkindik be­retin ǵylymı-praktıka semınarlary, dóńgelek ústel men konferensııalar da úne­­mi uıymdastyrylýda. Bıyldyń ózinde ortalyqta «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan», «Reseı shy­ǵystaný ǵy­ly­mynyń Qazaqstan men Ortalyq Azııany zert­teýi. Qazaqstandaǵy shyǵystanýdyń damýy», «Kóne jazba derekterdiń qaıta jańǵyrýy», «Al­tyn Orda tusyndaǵy qoljazbalar» ta­qyrybynda oflaın jáne onlaın dóńgelek ústel men semınarlar ótti. Ulttyq ortalyqtyń kórme zaly men oqý zalynda úzdiksiz kórmeler, kezdesýler men dárister uıymdastyrylady. Ult­tyq ortalyq ashylǵannan beri ótki­zilgen respýblıkalyq jáne halyq­ara­lyq kórmeler halyqtyń úlken qy­zy­­ǵý­shylyǵyna bólendi. Atap aıt­saq, Túr­­kistan qalasyndaǵy «Áziret Sul­tan» qoryq-mýzeıimen, Semeıdegi Abaı­dyń «Jıdebaı-Bórili» qoryq-mýzeıi­men, «Otyrar arheologııalyq qoryq-mýzeıimen», t.b. da mýzeılermen birneshe halyqaralyq kórme ótkizildi. Is-sharalarǵa elimizdiń beldi ǵalymdary, zııa­ly qaýym, memleket qaıratkerleri men sala mamandary, jastar men oqýshylar únemi atsalysady.

Aldaǵy ýaqytta dúnıe júziniń ár jerinde saqtalǵan baıyrǵy kóne qol­jazbalar men sırek kitaptardy, olardyń kóshirmelerin ulttyq orta­lyqtyń qoryna jınaqtap, Uly dala eliniń rýhanı damýyna súbeli úles qosýy úshin shyǵys jazba muralaryn zertteıtin sheteldik jetekshi ǵylymı ortalyqtarmen, qyz­met beıini uqsas mekemelermen is­kerlik jáne ǵylymı baılanystar ornatýdy josparlap otyr. Qazirgi tańda ortalyq Islam tarıhyn, mádenıetin, ónerin zertteý ǵylymı ortalyǵymen (IRSIKA), Astan Kýds Rezavı (IIR), Matenadaran kóne qoljazbalar ınstıtýty (Armenııa), Abý Raıhan Berýnı atyndaǵy shy­ǵystaný ınstıtýtymen (О́zbekstan) yntymaqtastyq kelisimsharttar jasap, birqatar birlesken is-sharany da atqardy.

Endi Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵys qoljazbalar ınstıtýtymen (Reseı) baılanys ornatý josparda bar. Atal­ǵan elderdiń mekemelerinde or­ta­lyqtyń restavrator mamandary bi­liktilikterin arttyryp qalpyna kel­tirý salasynyń qalyptasýyna da kúsh salýda. Qundy qoljazbalardy saqtaýda restavrasııa jumysy mańyzdy ról atqarady. Restavrasııalaý arqyly kó­ne qoljazbany bastapqy deńgeıine keltirmese de, kitapty zııandy nárse­lerden tazalap, onyń ári qaraı saq­talýyna jaǵdaı jasaý, quryp ketýden saq­taý qajettigi týyndaıdy. Olardy qaı­ta qalpyna keltirý jumystary uzaq prosess ekeni belgili. Kóne qoljazbalar men kitaptardy fızıka-hımııa jáne tehnıkalyq taldaýdan ótkizip, dezınfeksııa jáne dezınseksııa, konservasııa jáne túpteý jumystary jasalady. Kóne jazbalarmen jumystyń maman densaýlyǵyna da zııandy jaqtary jetkilikti. Kitaptaǵy shań, ártúrli bak­terııalar men sańyraýqulaqtar arnaıy qorǵanysty qajet etedi. Osyǵan oraı shydamdylyq pen tózimdilikti talap etetin restavrator mamandardy daıar­­laý máselesi elimizde kenje qalyp kele jat­qanymen, ony damytý ýaqyt enshisinde dep oılaımyz.

Kóne muralardy sıfrlandyrý máse­le­sin jandandyrý da iske asyrylyp jatyr. Ulttyq ortalyqtyń qoryndaǵy jazba dúnıelerimizdiń elektrondy kóshirmesin jasaý arqyly kópshilikke qoljetimdi etý zaman talaby dep aıtý­ǵa bolady. Qoljazbalardy jınap, saqtaǵannan basqa da olarmen zertteý jumystaryn júrgizip, túpderekterdi oqý, aýdarý, ony ǵylymı aınalymǵa engizý, katalogtaý, máselesimen jan-jaqty aınalysatyn ortalyqqa aınalady degen senimdemin.

Ulttyq qundylyqtarymyzdy dárip­teý arqyly rýhanı jańǵyramyz desek, tarıhymyzdyń qaınar kózi jazba muralarymyzǵa barlyq nazarymyzdy salyp, kúshimizdi jumyldyrsaq, tuǵy­rymyz bıikteı bermek. Kóne murany saqtap, ony keler urpaqqa jetkizý bárimizge amanat.

Aqtoty Raıymqulova,

Mádenıet jáne sport mınıstri