Keń peıildi halqymyz áýel bastan dostyqqa, tatý kórshilikke erekshe mán bergen, qolyndaǵy baryn bólisip, rızyǵyn asyrǵan. Qazaqtyń bul darhandyǵy talaıly taǵdyr aıdap qazaq dalasyn panalaǵan kóptegen etnospen qarym-qatynasynda erekshe kórinis tapqan. Bul ásirese elimiz táýelsizdik alǵannan keıin anyq kórindi.
Túrkistan oblysynyń burynǵy «Qazaqstannyń 40 jyldyǵy» (qazir Alpamys batyr) keńshary kezinde birneshe etnos ókili turatyn úlken sharýashylyq-tyn. «Qaplanbek» sharap zaýytynyń qosalqy sharýashylyǵy retinde ashylǵan keńsharda sharap zaýyty, taýarly-sút fermasy boldy. Jemis-jıdek, kókónis ósiretin.
1981 jyly irgedegi aýyldan kentke kóship kelgende Andreı Sanderdiń otbasymen kórshi boldyq. Ulty nemis Andreı kóke de, Zına táteı de qazaqshaǵa sýdaı. Brıgadır Andreı aýdandyq «Maqtashy», «Keles tańy» gazetin oqyp otyrýshy edi. A.Sanderdiń 6 balasy bar. Bir qyzy Jetisaıda, 4 uly Tashkentte turady, úıli-barandy. Biz kóship kelgennen keıin kenjeleri Sashka áskerden keldi. Zına táte meniń apama ul-qyzdarynyń Tashkenttegi avıasııa zaýytynda myqty maman ekenin aıtyp, Mısham – ınjener, Vıtıam – tokar, Marısham býhgalter dep marqaıyp otyrýshy edi.
Andreıdiń Tashkenttegi ul-qyzdary juma kúni keshtetip qara shańyraqqa at basyn tireıdi. Senbi kúni barlyǵy jabylyp bar sharýany bitirip tastaıdy. Sodan úsh úı áride turatyn jalǵyzbasty Berta táteniń sharýasyn tap-tuınaqtaı tyndyrady. Jeksenbi kúni balyqqa barady, monsha jaǵyp, kishigirim otbasylyq mereke uıymdastyrady. Kórshi úı jaqtan áýelegen garmonnyń áýezdi úni eliktirmeı qoımaıtyn. Nemis kórshilerimiz jıyn-terim kezindegi qol kúshin talap etetin jumystarǵa qolǵabys etýde aıanbaıtyn. О́te eńbekqor otbasy. Taqymynda bir-bir «Volga», «Jıgýlı», shyttaı kıingen olardy mundaı qarapaıym dep oılamaǵanbyz.
Berta táteı de óte meıirimdi jan edi. Kóshe-kólemdegi kúlli aýyrǵan jannyń qamqory-tyn. Bilmeıtin em-domy joq. Úı irgelik eginjaıynda óspeıtin kókónis joq. Baý-baqshasy da jaıqalyp turady. Salat, kókónis jabýdyń has sheberi. Berta táte dámdi salattaryn dúkenshi Dúısenbaıdyń otbasymen bólisedi. Dúısenbaı da qat taýarlarmen nemis apasyn jarylqap júredi. «Jórgegimnen arqalap baqqan apam, ulymnyń qudalyǵynda tórde otyrady» deıtin. Rasynda týǵan apasyndaı bolyp ketken. 1942 jyly Stalıngradtan jer aýdarylǵanda kórshi «Engels» kolhozyna biraz otbasy kelipti. Sultanbaı aqsaqal qorjyn úıdiń bir bólmesin bosatyp berip, bulardy qamqorlyǵyna alypty. Aryp-ashyp kelgenderge baryn berip, qara nandy bólip jep, kóje-qatyǵyn birge ishipti. Eki otbasynyń úlkenderi jeńisti jaqyndatý jolynda kúndiz-túni kolhoz jumysynda júredi. Eresekterin maıdanǵa attandyrǵan aqsaqaldyń keıingi 6 balasy, óziniń 4 baýyry bar bárine 9 jastaǵy Berta bas bolyp otyrady eken.
90-jyldary keńshardaǵy orys-nemisterdiń kóbi tarıhı otandaryna orala bastady. Berta táteni Volgogradta turatyn qyzy kóshirip alyp ketipti. Volgogradtan hat jazyp turatyn. Estýimizshe olar da Germanııaǵa qonys aýdarmaq bolǵan. 1993 jyly Sanderler otbasy da Germanııaǵa kóshti.
2000 jyly jazda aýylǵa Germanııadan Vıktor Sander kelipti. Anam úıde nemerelerimen otyr eken.
– Áı, Sáshkemisiń? Áke-shesheń aman ba? Zına qalaı, – dep qalbalaqtap qalady anam.
– Apa, men Vıktormyn ǵoı!
– E-e, aınalaıyn, Bektursyń ba, kózim nasharlaǵan, jyǵa tanymadym, daýystaryń uqsaıdy eken...
– Apa-aý, aıran bar ma? Sizdiń qatyǵyńyz, qurt-maıyńyzdyń dámi bólek edi ǵoı...
Vıktor áke-sheshesiniń amandyǵyn, ózderiniń jaǵdaıy jaqsy ekenin, tek ata-anasynyń eldi qatty saǵynyp, ásirese anasynyń jıi jylap otyratynyn aıtypty. Úılerin satyp alǵan jańa kórshimizden ruqsat surap týǵan úıin, aýlany, kósheni, aýyldy erinbeı eki-úsh kún júrip qol kamerasyna túsiripti. Kórshilerdi arnaıy sóıletip, túsirip alyp, úsh-tórt kún týǵan aýylda aýnap-qýnap, sosyn Germanııaǵa qaıta ketipti.
Berta tátege topyraq Reseıden buıyrdy. Germanııaǵa kóshý úshin qujat daıyndap, vıza kútip júrgende júregi syr berip, kóp aýyrmaı kóz jumǵan. Osy habardy jetkizgen jedelhatty ala salysymen dúkenshi Dúısenbaı (90-jyldardyń qıyn kezi) jol-pulǵa bir qarasyn satyp, jerleýine baryp keldi.
Týǵan aýyldyń nemisteri týraly jyly estelikter sanamda jıi jańǵyrady. Nemis tili páninen sabaq bergen apaıymyz Frıda Vladımırovna Shteınert qandaı keremet jan edi. Muntazdaı taza, muzdaı kıinip júretin. Jasy ulǵaıyp qalsa da ózin jınaqy, tip-tik ustaıtyn. Naǵyz tektiliktiń etalonyndaı. Al mektebimizdiń mýzykanty Amalııa Rellıngoldovna apaı akkordeonyn arqalap júrip, júrgen jerin toı-dýmanǵa aınaldyryp jiberetin. Avtomehnıkadan sabaq bergen Volodıa aǵaı tehnıkany sheber meńgergen jan edi. 80-jyldardyń basynda úzdik mehanık V.Shvarstyń pedagogıkalyq bilimi, dıplomy bolmasa da ony mektepke muǵalimdikke shaqyrǵan dırektorymyzdyń bul qadamyn kópshilik qýana qoldaǵan-dy. Volodıa aǵaıdan tálim alǵan talaı shákirt keıin tehnıka salasynyń myqty mamany bolyp shyqty.
Baıtaq Qazaqstandy meken etken qanshama etnos bar. Olar jergilikti qazaq halqymen qarym-qatynasyn joǵary deńgeıde jalǵastyryp keledi. Qazaq eline degen alǵystary sheksiz. Solardyń arasynda qazaq ulty degende, Qazaqstan degende peıilderi erekshe qazaqstandyq nemisterdiń orny bólek.
Átirgúl TÁShIM,
jýrnalıst