Táýelsizdigimizdiń taǵy bir jyly aıaqtalar tusta Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti merekesi tarıhı tańdaý kúni, barlyq qazaqstandyqtardyń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tóńiregine toptasý kúni retinde erekshe belsendilikpen, saıası zor órleýmen atap ótildi. Bıylǵy jyldy soltústikqazaqstandyqtar jasampaz eńbekke, qajyr-qaıratqa toly bıik asýlarmen, jarqyn belestermen aıaqtaǵaly otyr. Bul oraıda, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda qoıylǵan talaptar memlekettik basqarý úderisine tyń serpin berip, ózekti máselelerdi naqty sheshýge úlken múmkindikter týdyrǵanyn aıta ketken jón. Ekonomıkanyń turaqtylyǵyna, turǵyndardyń áleýmettik jaılylyǵyna basa nazar aýdarylyp, Elbasy tapsyrmalary men óńirlik baǵdarlamalardyń oıdaǵydaı oryndalýy qatań baqylaýǵa alyndy. Nátıjesinde oblysta áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter boıynsha barlyq mindettemeler tabysty oryndaldy.
BEREKEGE ULASQAN MEREKELI JYL
Táýelsizdigimizdiń taǵy bir jyly aıaqtalar tusta Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti merekesi tarıhı tańdaý kúni, barlyq qazaqstandyqtardyń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tóńiregine toptasý kúni retinde erekshe belsendilikpen, saıası zor órleýmen atap ótildi. Bıylǵy jyldy soltústikqazaqstandyqtar jasampaz eńbekke, qajyr-qaıratqa toly bıik asýlarmen, jarqyn belestermen aıaqtaǵaly otyr. Bul oraıda, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda qoıylǵan talaptar memlekettik basqarý úderisine tyń serpin berip, ózekti máselelerdi naqty sheshýge úlken múmkindikter týdyrǵanyn aıta ketken jón. Ekonomıkanyń turaqtylyǵyna, turǵyndardyń áleýmettik jaılylyǵyna basa nazar aýdarylyp, Elbasy tapsyrmalary men óńirlik baǵdarlamalardyń oıdaǵydaı oryndalýy qatań baqylaýǵa alyndy. Nátıjesinde oblysta áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter boıynsha barlyq mindettemeler tabysty oryndaldy.
Sońǵy úsh jyl boıy oblystyń ekonomıkasy turaqty ósip, 111 paıyzdy qurap otyr. Jan basyna shaqqanda 1,2 mıllıon teńgeniń taýarlary shyǵarylyp, qyzmetteri kórsetildi. 2012 jylmen salystyrǵanda ónim 1,5 ese artyq óndirildi.
О́ńir ómirinde agroónerkásiptik keshen basty sala bolyp tabylady. Onyń serpindi damýynyń barlyq múmkindikteri qarastyrylyp, ártaraptandyrý jumystary keńinen júrgizildi. Oblys turǵyndarynyń 58,2 paıyzy aýyldyq eldi mekenderde turatynyn eskersek, bul salanyń áleýetin odan ári kótere túsýdiń mańyzy zor ekeni daýsyz. Memleket basshysynyń agrarlyq keshendi jan-jaqty qoldaý saıasaty óz jemisin berip kele jatqanyna mysaldar kóp. Búginde qyzyljarlyq dıqandar astyq daqyldaryn alys-jaqyn elderge eksporttaýshylardyń qataryna enip, ekologııalyq taza ónim óndirýge jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge úlken úles qosyp keledi. Iri ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý arqasynda, óńirlik ónim óndirýdegi aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 24 paıyzǵa jetti. Sýbsıdııalaný kólemi artyp, ósimdik jáne mal sharýashylyqtaryna 9,8 mıllıard teńge bólindi. Investısııa tartý mólsheri de aıtarlyqtaı ulǵaıyp, 30 mıllıard teńgeden asyp tústi. Sóıtip, 193,4 mıllıard teńgeniń aýyl sharýashylyǵy ónimderi óndirilip, aldyńǵy jylǵa qaraǵanda ósim 11 paıyzǵa artyq boldy. Eginshilikti ártaraptandyrý, básekege qabiletti daqyldar ósirý nyǵaıtyldy. Sońǵy eki jylda aýyspaly egis júıesi kólemi 1,3, maıly daqyldar 1,5 esege, kókónis 6,2 paıyzǵa molaıdy. Agrarlyq taýar óndirýshiler bıyl da Otandy mol astyqpen qýantty. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramastan gektar berekeligi 14,7 sentnerden aınalyp, 5,1 mıllıon tonna el rızyǵy qambalarǵa quıyldy. Elbasynyń iri qara etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý jónindegi tapsyrmasy sheńberinde sharýashylyqtar iri qara malyn satyp ákeldi. 21 asyltuqymdy reprodýktor, 5 mal semirtý alańy quryldy. Baǵdarlama áleýetin et óndirýdiń 1,8, súttiń 4,3 paıyzǵa molaıýynan ańǵarýǵa bolady.
Elimizdiń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýynyń memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde 30 jobany iske qosyp, 2 myń adamdy turaqty jumyspen qamtý mindeti tur. Qazir 25,8 mıllıard teńgeniń 26 jobasynyń iske qosylýyna qarap mindetteme oryndalady dep batyl aıtýǵa bolady. Mashına jasaý kásiporyndary, munaı-gaz, temirjol, energetıka keshenderi úlken áleýetke ıe. Bul saladaǵy ónim óndirý kólemi 125,9 mıllıard teńgeni qurap, ımporttyq úderis artty. О́ńdeý ónerkásibi jandanyp, jyl basynan 5,5 paıyzǵa ósti.
Qurylys salasynda turǵyn úı qurylysy máselelerin keshendi sheshýde, turǵyndardyń barlyq sanaty úshin baspana suranysyna jaǵdaı jasaýda «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy mańyzdy ról atqaratyny aıtpasa da túsinikti. Biz 2020 jylǵa taman 1,34 mıllıon sharshy metr turǵyn úı alańyn paıdalanýǵa berýdi oılastyrýdamyz. Bul – qııal emes, oryndalatyn ýáde. Bıyl 113,2 myń sharshy metr turǵyn úıdi iske qosýǵa múmkindigimiz de, qabiletimiz de tolyq jetedi. Olardyń ishinde áleýmettik az qamtylǵan jandarǵa, jas otbasylarǵa jalǵa beriletin úıler kóptep turǵyzylatyn bolady. Qazir oblys ortalyǵynan shetkeri aýmaqta jańa «Bereke» shaǵyn aýdany boı kóterip keledi. Onda salynyp jatqan Nazarbaev Zııatkerlik mektebi, kópqabatty úıler kesheni, áleýmettik ǵımarattar aýmaq sánine aınalary sózsiz. Aldaǵy mindet – qurylys qarqynyn tómendetpeý, turǵyn úı qurylysynyń kólemin josparlanǵan mejege jetkizý, bólingen bıýdjet qarajatyn tolyq ıgerý. Turǵyndardy, ásirese, aýyldyqtardy tirshilik nárimen qamtý – memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri. Bul oraıda, «Aq bulaq» baǵdarlamasy aıasynda 335 eldi mekenge sapaly aýyzsý jetkizý sekildi aýqymdy sharalar atqarylady. Burynǵy jyldarǵa qaraǵanda bul salaǵa respýblıkalyq, jergilikti qazynadan mol qarjy qarastyrylǵan.
Jumyssyz adamdardy jumysqa ornalastyrý sharalary «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy arqyly júzege asyrylyp keledi. Baǵdarlamany qarjylyq qoldaý úshin 4 mıllıard teńge qarastyrylǵan. Memlekettik organdardyń járdemdesýimen 877 adam áleýmettik jumystarǵa, 936 adam jastar tájirıbesine jiberildi. 300 adam kásiptik qaıta daıarlyqtan ótti. О́z isin uıymdastyrý maqsatymen 600 adam shaǵyn nesıeler aldy. Jyl aıaǵyna deıin 11 myńǵa jýyq jańa jumys oryndary qurylady. Sońǵy úsh jylda 92 myń adamnyń jumysqa ornalastyrylǵanyn, jumyssyzdar sany 3,7 myń adamǵa kemigenin, halyqtyń tabysy 1,3 esege kóbeıgenin aıtsaq ta jetkilikti.
Elbasy óz Joldaýynda áleýmettik saıasattyń jańa qaǵıdattaryn usynyp, onyń ishinde bilim men kásibı mashyq jaıyna erekshe kóńil bólgeni belgili. Oblystan bólinetin qarajattyń 60 paıyzdan astamy áleýmettik salalardy damytýǵa baǵyttalǵan. Ol túsinikti. Bilim berý salasyna sońǵy úsh jylda 35,5 mıllıard teńge jumsaldy. Bul bıýdjet qarajatynyń úshten bir bóligin quraıdy. «Balapan» baǵdarlamasy sheńberinde mektepke deıingi balalar mekemesi 1,6 esege ulǵaıyp, 8,7 myń jańa oryn paıda boldy. Nátıjesinde búldirshinderdi balabaqshamen qamtýdy 52,1 paıyzdan 77 paıyzǵa deıin ulǵaıta aldyq. Qazir bul kórsetkish 89 paıyzǵa kóterildi. Jyl aıaǵyna deıin 594 jańa oryn ashyp, qamtý kórsetkishin 91 paıyzǵa jetkizetin bolamyz. Kelesi jyly 120 balaǵa laıyqtalǵan 720 oryndy hımııa-bıologııa beıinindegi Nazarbaev Zııatkerlik mektebi saltanatty túrde óz esigin aıqara ashatyn bolady. Jańa býyn aqparattyq-bilim berý júıesinde zamanaýı tehnologııalardy keńinen paıdalanady.
Densaýlyq saqtaýdyń ulttyq júıesin uzaqmerzimdi jańǵyrtý aıasynda birtalaı ister tyndyryldy. Sońǵy jyldary bul salaǵa jergilikti bıýdjet qarjysynyń 47 paıyzy baǵyttalyp, emdeý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy, osy zamanǵy medısınalyq qondyrǵylarmen jabdyqtalýy áldeqaıda jaqsardy. Bala týý kórsetkishi 0,8 paıyzǵa ósti. Kerisinshe, jalpy ólim-jitim 5,4, sábılerdiń shetineýi 20,5, týberkýlez dertine shaldyqqandar 18,4 paıyzǵa azaıdy. Bıyl ana ólimi tirkelgen joq.
Aýyldyq jerlerdegi medısınalyq qyzmetterdiń sapasyna kóp syn aıtylatyny jasyryn emes. Onyń bir sebebi, materıaldyq bazanyń álsizdigi men bilikti kadrlardyń tapshylyǵynda jatyr. Elbasy osy olqylyqtardy túzetý talabyn qoıdy. Búginde árqaısysy kúnine 250 naýqasty qabyldaı alatyn 4 aýdandyq emhananyń qurylysy qarqyndy júrgizilip, kelesi jyly paıdalanýǵa beriletin bolady. Bıyl dárigerlermen qamtý 2,4 paıyzǵa kóbeıdi. Desek te, atqarylǵan jumystarǵa qaramastan bul másele ótkir kúıinde tur. Áli de 200-ge jýyq joǵary bilimdi maman jetispeıdi. Kelem deýshilerdi qýana qarsy alamyz. Barlyq áleýmettik jaǵdaılar jasalatynyna kepildik beremiz.
Bıyl soltústikqazaqstandyqtar keńinen toılaǵan ataýly merekeler, aıtýy oqıǵalar mádenı ómirimizdi, rýhymyzdy baıytyp, jas urpaqty jańa qazaqstandyq patrıotızm rýhynda tárbıeleýdiń, qundylyqtarymyzdy qadirlep-qasterleýdiń tamasha mektebine aınaldy. N.Nazarbaev «Abylaı ańsaǵan azattyq» maqalasynda óz dáýiriniń asqan qolbasshysy, dıplomaty dep baǵa bergen kórnekti tulǵanyń 300 jyldyǵy onyń izi talaı qalǵan Qyzyljar óńirinde de túrli sharalarǵa ulasty. Qyzyljar topyraǵy tarıhı, mádenı eskertkishterge baı. Solardyń biregeıine el ishinde «Abylaıdyń aq úıi» atalyp ketken, birde áskerı lazaretke, birde qoımaǵa aınaldyrylyp, búgingi kúnge tórt qabyrǵasy ǵana jetken asa qymbat jádigerdi jatqyzýǵa bolady.
Abylaı hannyń senimdi serikteriniń biri, bas sardar, qoǵam qaıratkeri Qojabergen jyraýdyń 350 jyldyǵy, túrki ádebıetiniń maqtanyshy, Alashtyń aqıyq aqyny Maǵjan Jumabaevtyń 120 jyldyǵy sekildi mereıtoılar olardyń muralaryn keńinen nasıhattaýymen erekshelendi. Batyr Baıan, Toqsan bı, Segiz Seri, Shoqan Ýálıhanov, Shal aqyn, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ivan Shýhov, Safýan Shaımerdenov, Ebineı Býketov, Kákimbek Salyqov, taǵy basqa eline eleýli, halqyna qalaýly bola bilgen jerlesterin soltústikqazaqstandyqtar árkez maqtan tutady.
Soltústikqazaqstandyqtar da ózara dostyq, túsinistik aýanynda toptasa otyryp merekeli jyldy berekeli jylǵa aınaldyra bildi.
Samat ESKENDIROV,
Soltústik Qazaqstan
oblysynyń ákimi.
OBLYSTYŃ JALPY SIPATTAMASY:
Soltústik Qazaqstan oblysy 1936 jyly qurylǵan. Qazirgi aýmaǵy 1999 jyly 8 sáýirde belgilengen.
Aýmaǵy 97,99 myń sharshy shaqyrymdy alyp jatyr, respýblıka aýmaǵynyń 4 paıyzyn quraıdy. Oblys Qazaqstannyń qıyr teriskeıinde ornalasqan. Qostanaı, Aqmola oblystarymen, Reseı Federasııasynyń Qorǵan, Túmen, Omby oblystarymen shektesedi.
Turǵyndar sany – 576748 adam nemese respýblıka halqynyń 3,4 paıyzyna teń.
Qala halqynyń sany 241168 adam nemese 41,8 paıyz, aýylda turatyndardyń sany 335580 adam nemese 58,2 paıyz.
Oblys ortalyǵy Petropavl qalasynyń irgesi 1752 jyly qalanǵan. Aýyldyq aýdandar – 13, oblystyq baǵynystaǵy qalalar – 1, aýdandyq baǵynystaǵy qalalar – 4, aýyldyq okrýgter – 197.
Agroónerkásip kesheni oblys ekonomıkasynyń asa mańyzdy salalarynyń biri bolyp tabylady. Onyń úlesine jalpy óńirlik ónimniń 30 paıyzǵa jýyǵy tıedi.
О́nerkásip óndirisi qurylymynda uqsatýshy ónerkásip eń úlken kólemge ıe.
Oblystyń jer qoınaýlary paıdaly qazbalarǵa baı: biregeı ken oryndary barlanǵan. Ýrannyń respýblıkalyq qorynyń 19 paıyzy, qalaıynyń – 65, sırkonııdiń – 37 paıyzy shoǵyrlanǵan. Sondaı-aq, volfram, molıbden, mys, altyn, metalǵa jatpaıtyn paıdaly qazbalar men taý-ken shıkizaty, porfırıtter, saz, keramzıt, taǵy basqalary kezdesedi. Munaı men gaz jınaqtaý úshin qolaıly tektonıkalyq qurylymdar bar.
Oblys san alýan landshaftymen, sulý tabıǵatymen, tamasha tarıhymen erekshelenedi. Arheologııalyq qazbalar adamdar Qyzyljar óńirinde alǵash ret paleolıt dáýirinde paıda bolǵanyn dáleldeıdi. Buǵan memleket qorǵaýyndaǵy 500-ge jýyq arheologııalyq eskertkishter dálel. Eneolıt kezeńindegi ata-babalarymyzdyń ómiri men turmysyn sıpattaıtyn «Botaı» qonysy kóp maǵlumat beredi. Álemde alǵashqy bolyp Soltústik Qazaqstannyń ormandy dalasynda jylqy malynyń qolǵa úıretilgeni, qymyz ashytylǵany jaıly qundy derekter beredi.
Soltústik óńirde «eń» degen maǵynaǵa laıyqty ataýlar kóp. Máselen, eń buralańy kóp Esil ózeni oblysty basyp ótedi. Onyń uzyndyǵy – 2400 shaqyrym. Álemdegi eń uzyn Transsibir temirjol magıstrali ótedi. (9187shaqyrym) Gınnestiń rekordtar kitabyna engen eń uzyn sý qubyry da osynda ornalasqan. «Soltústiktiń qaqpasy» sanalatyn Petropavl shaharynda Shyǵys pen Batystyń, Soltústik pen Ońtústiktiń kerýen joldary toǵysqan.
О́ńirden Qojabergen jyraý, Segiz seri, Úkili Ybyraı, Aqan seri, Shal aqyn, Maǵjan Jumabaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ivan Shýhov, Safýan Shaımerdenov, Kákimbek Salyqov sekildi tulǵalar, aqyn-jazýshylar shyqqan.
EGINShILER ERLEDI
Elbasy bıyl óńirimizde bolǵan jumys sapary kezinde astyq ósirýshilerge qarata «Sizder-álemdegi eń úzdik dıqandarsyz» dep, olardyń janqııarlyq eńbegine joǵary baǵa bergen bolatyn. Jyl qorytyndysy da osyny ańǵartady. Jazdyń qolaısyz aýa raıyna qaramastan gektar shyǵymdylyǵy 14,6 sentnerden aınalyp, 5 mıllıon tonnadan astam ónim jınaldy.
Pogodın atyndaǵy orys drama teatrynda aýyl sharýashylyǵy jylyn qorytyndylaýǵa arnalǵan jıynǵa barlyq deńgeıdegi ákimder men halyq qalaýlylary, eńbek ardagerleri, uıym-mekeme basshylary, Parlament májilisiniń depýtattary qatysyp, aımaq basshysy Samat Eskendirov agroónerkásip salasy boıynsha Prezıdent tapsyrmalarynyń oryndalýy jaıly baıandap berdi. Baıandamashy aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń negizgi túrlerin óndirý jáne iri ınvestısııalyq baǵdarlamalardy iske qosýdan irgeli jumystardyń atqarylǵanyn atap ótti. Jer óńdeýde, dán sińirýde, topyraq qunarlylyǵyn saqtaýda ozyq tehnologııalar keńinen qoldanylyp, 40 myń tonnaǵa jýyq mıneraldyq tyńaıtqyshpen baıytyldy. 15,9 mıllıard teńgege 1 myńdaı osy zamanǵy tehnıkalar satyp alynyp, ósirilgen astyqtyń 70 paıyzy osyndaı zamanaýı keshenderdiń qatysýymen jınalyp júr. Respýblıka boıynsha óndiriletin astyq óniminiń 25-30 paıyzy oblysqa tıesili bolsa, osynaý jetistikke iri jáne orta agroqurylymdardyń qosqan úlesi zor. Máselen, «Tuqym», «Noǵaıbaı», «JNV», «Daıyndyq», «Zenchenko jáne K», taǵy basqa seriktestikter túsimdilikti 25-28 sentnerge jetkize bildi. Ǵ.Músirepov aýdany –1 mıllıon, Taıynsha aýdany – 732 myń, Jumabaev aýdany – 658 myń tonna el rızyǵyn qambalarǵa quıdy.
Samat Saparbekuly mal sharýashylyǵy salasy eńbekkerleriniń tabysyna da arnaıy toqtaldy. Búgingi kúni «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestigi men «Taıynsha-Astyq» JShS úshin ár sıyrdan jylyna 8 myń lıtr sút saýý qalypty úrdis sanalady. «Mámbetov jáne K» KS-de iri qara maly tólderiniń táýliktik salmaq qosýy 1,5 kılogramdy quraıdy. Mal fermalaryn qaıta jańǵyrtý qarqyndy júrgizilip keledi.
Saltanatty basqosýda aldymen agrarlyq salanyń ardagerlerine erekshe qurmet kórsetilip, aqshalaı syılyqtar tapsyryldy. Jas dıqandar arasynda uıymdastyrylǵan «Jyldyń úzdik mehanızatory» baıqaýynyń bas júldesin «Qyzyltý-Nan» agrofırmasynyń kombaınshysy Jaqsylyq Musaıbekov utyp aldy. Jeńimpazdar men júldegerler oblys ákiminiń arnaıy syılyqtary men dıplomdarǵa ıe boldy. Bir top eńbek maıtalmandary Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń «Aýyl sharýashylyǵy salasynyń úzdigi» tósbelgisimen, Qurmet gramotalarymen, Alǵys hattarmen marapattaldy.
Jyl qorytyndysyna arnalǵan jıyn jergilikti óner sheberleriniń konsertine jalǵasty.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.
BOLAShAǴY ZOR INNOVASIIаLYQ JOBALAR
Indýstrııalandyrýdy ınnovasııalarsyz kózge elestetý qıyn. Elbasy Qazaqstannyń taıaý aradaǵy álemdik deńgeıdegi iri tabystarynyń biri 2017 jyly Astanada EKSPO kórmesi bolatynyn, onyń negizgi máni «jasyl ekonomıkany» damytý ekendigin, munyń ózi el damýyn jańa beleske jeteleıtinin atap kórsetken bolatyn. Osy talaptarǵa oraı óńirimizde údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn /ÚIIDB/ júzege asyrýdyń aýqymdy jobalary qarastyrylǵan. Indýstrııalandyrýdyń alǵashqy besjyldyǵynda 40 mıllıard 750 mıllıon teńgeniń 30 jobasyn júzege asyrý nátıjesinde eki myń jumys ornyn ashý kózdelgen. ÚIIDB-syn iske asyrýdyń belsendi satysynda memleket tarapynan bızneske júzge taqaý qoldaý tetikteri kórsetilip, ekonomıkany ártaraptandyrý belsendi júrgizildi. Aımaqtyń ereksheligine qaraı 20 joba agroónerkásip kesheni men aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa baǵyttalady. Taý-ken, metallýrgııa óndirisin órkendetý, jel energııasy qondyrǵylaryn ornatý sekildi tyń baǵdarlamalar da bar. О́nerkásiptik jáne aýyl sharýashylyq mańyzdaǵy 17 kásiporyn boı kóterip, 9-y jańǵyrtyldy. Ekonomıkaǵa 300 mıllıard teńgedeı ınvestısııa quıylyp, eksport kólemi 700 mıllıon AQSh dollarynan asty.
Búginge deıin 25,8 mıllıard teńgeniń 26 jobasy paıdalanýǵa berildi. Olardyń arasynda «Munaımash» AQ «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasyna qatysa otyryp ónim túrlerin kóbeıtýmen, eńbek ónimdiligin arttyrýmen júıeli túrde aınalysyp keledi. Munaı ónerkásibiniń mehanıkalyq sehyn jańǵyrtý maqsatymen jalpy quny 1,5 mıllıard teńge bolatyn jobany ıgerip, 12 zamanaýı joǵary tehnologııalyq qondyrǵy óndiriske engizildi. Sóıtip, óndiristik sıkldy 80 paıyzǵa qysqartýǵa, jylyna 10 mıllıon teńgeniń elektr qýatyn únemdeýge múmkindik týdy. Endi aqparattyq termınaldar kómegimen óndiristi baqylaýdyń biryńǵaı júıesi qoldanylmaq. Quramynda mol qalaıy qory bar ken ornyn ıgerýdi jobalap otyrǵan Syrymbet metallýrgııa kombınaty ozyq jobalardyń birin bastap ketti. Investısııa mólsheri – 70 mıllıon AQSh dollaryna jýyq. Jylyna bir mıllıon tonnaǵa deıin ónim óndirýge qaýqarly kombınat tolyq qýatynda jumys istegen jaǵdaıda 500-den astam jumys ornyn qura alady. «S.M.Kırov atyndaǵy zaýyt» AQ jyl aıaǵyna deıin dońǵalaqty tehnıkany jańǵyrtýǵa arnalǵan jańa sehty iske qosýdy mejelese, «Petropavl aýyr mashına jasaý zaýyty»/PAMJZ/ kelesi jyly energetıka jabdyqtaryn serııalap shyǵarý jónindegi jobany aıaqtaıdy. Bul kásiporynnyń biregeı ónimmen energetıka jabdyqtary naryǵyna shyǵýy ózgelerdiń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr.
Indýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵynda da oblys kásiporyndaryna ınnovasııa engizý odan ári jalǵasady. «PAMJZ» AQ «Aqbulaq» baǵdarlamasy aıasynda burǵylaý qondyrǵylary óndirisin birlese ıgerýge qatysatyn bolady.«ZIKSTO» AQ jartylaı vagondar men júk arbalaryn shyǵarýdy ıgerýdi jáne júk vagondarynyń qalypty dánekerlengen arbasha úlgilerin ázirleýge tapsyrys aldy. «S.M.Kırov atyndaǵy zaýyt» AQ Qorǵanys mınıstrliginiń, temirjol, munaı-gaz keshenderiniń muqtajdaryn óteý, sol sııaqty, sandyq teledıdardy uıymdastyrýdyń tehnıkalyq quraldary úshin radıoelektrondyq aspaptar óndirisin damytýǵa mamandanýyn jalǵastyrady.
Oblystyń mıneraldyq-shıkizattyq áleýetin paıdalaný maqsatynda birneshe jobalardy iske qosý qarastyrylǵan. Mysaly, «Baqsy» ken orny zor áleýetke ıe. Ony ıgerý ken baıytý kombınattary qurylysyn salýǵa jáne shıkizattardy tereńdete óńdeýge zor múmkindikter beredi. Qazir barlaý jumystaryn júrgizýge kelisimshart jasaldy. Vengerlik kompanııa «Volodarskoe» ken ornynan polımetaldardy barlaý jáne óndirýdi qolǵa alý úshin barlaý jumystaryna 5 mıllıard teńge baǵyttaıtyn bolady. Bir sózben aıtqanda, óńirdiń mıneraldyq-shıkizattyq áleýetin keshendi túrde damyta otyryp shıkizatty tereńdete óńdeıtin taý-ken óndirý klasterin quratyn bolamyz.
Marat YSQAQOV,
Soltústik Qazaqstan oblystyq ındýstrııalyq-ınnovasııalyq
damý basqarmasy basshysynyńmindetin atqarýshy.
OTANDYQ KÁSIPKERLIK: QORǴAÝ JÁNE QOLDAÝ
Úkimet qabyldaǵan baǵdarlamalar ishinde otandyq bıznesti qorǵaý men qoldaýdy kúsheıtýge erekshe basymdyq berilgen. Osy turǵydan alǵanda, oblysta atqarylyp jatqan jumystar qyrýar. Qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamalar aıasynda shaǵyn, orta jáne iri bıznes sýbektilerine qoldaý kórsetýdiń 70-ten astam tetikteri belgilengen. Olardyń 5-eýi – ınvestısııa tartýǵa, 9-y – ınnovasııany, 25-i – shaǵyn jáne orta bıznesti, 1-eýi – mıneraldyq-shıkizat bazasyn damytýǵa,10-y – eksportty yntalandyrýǵa, 11-i – qarjylandyrýǵa, 5-eýi – «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasyn qoldaýǵa arnalǵan. Mysaly, «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasy aıasynda jumys istep turǵan iri jáne orta kásiporyndardy jańǵyrtý úshin uzaqmerzimdi lızıngtik qarjy, ınnovasııalyq granttar berilip, óndiris oryndaryna bilikti jobalaý uıymdary men shetel mamandary tartylsa, «Eksporttaýshy-2020» baǵdarlamasy eksportty yntalandyrýdy maqsat etedi. Osy baǵdarlamaǵa oraı jumsaǵan shyǵynnyń 50 paıyzy qaıtarylady, servıstik kómek kórsetiledi, eksporttyq saýda operasııalaryn qarjylandyrý júrgiziledi. «Investor-2020» baǵdarlamasy ınvestısııa tartýǵa baǵyttalyp, jarǵylyq kapıtalǵa qatysýǵa, zaemdyq qarjy, lızıng berýge, ınvestısııalyq pursattylyqty paıdalanýǵa qoldaý jasaıdy. Shaǵyn jáne orta bızneske arnalǵan «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy respýblıkamyzda 2010 jyldan beri júzege asyrylyp keledi. Osy baǵdarlamanyń «Jańa bıznes-bastamalardy qoldaý», «Kásipkerlerdiń valıýtalyq táýekelderin azaıtý», «Kásipkerlik áleýetti kúsheıtý» baǵyttary boıynsha ekonomıkanyń basym sektorlarynda óz qyzmetin iske asyratyn kásipkerlerge qaıtarymsyz negizde memlekettik qoldaý kórsetiledi. «Jumyspen qamtý-2020» jobasy aýyldyq kásipkerler men óz isin ashqysy keletin turǵyndarǵa, atap aıtqanda, óz betinshe eńbek etetinderge, jumyssyzdar men az qamtylǵandarǵa arnalǵan. Memlekettik tetikter nesıelerdi arzandatýǵa, kepilzattyq qamtamasyz etýdi berýge, óndiristik ınfraqurylymdy damytýǵa, tehnologııalyq jańǵyrtýǵa, syrtqy naryqqa shyǵýǵa, bıznesti zamanaýı tıimdi júrgizý daǵdysyna úıretýge, bilikti mamandarmen qamtamasyz etýge baǵyttalady.
О́ńirde ekinshi deńgeıli bankterdiń 17 fılıaly, 2 respýblıkalyq ókildik: «Shaǵyn kásipkerlikti damytý qory» AQ men «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ, 27 shaǵyn nesıelendirý uıymy, 13 nesıelik seriktestik jumys isteıdi. Atalmysh qarjylyq uıymdar byltyr shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine bıznesti damytýǵa 28 mıllıard teńgeden astam qarjy bóldi. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy júzege asyryla bastaǵan úsh jylda 18,60 mıllıard teńgege – 201, onyń ishinde bıyl 3,3 mıllıard teńgege 55 nesıe berildi. Olardyń 14 paıyzdyq mólsherlemeleriniń 7 paıyzy memleket tarapynan qaıtarymsyz járdem túrinde qarjylandyryldy. Bıznes ahýalyn jaqsartý, atap aıtqanda, artyq ákimshilik kedergilerdi, onyń ishinde lısenzııa men ruqsat alýǵa baılanysty bógetterdi joıý sharalaryn basty nazarda ustaımyz. Memlekettik qyzmet kórsetý IS «E-lısenzııalaý» ádisin engizý jolymen avtomattandyrylýda. 30-dan astam kásipkerler birlestigi tirkelip, 14 óńirlik saraptama keńesi qurylǵan. Osy birlestikter arqyly óńirdiń sharýashylyq qurylymdary zańnamalyq aktilerdi jetildirýge arnalǵan jumystarǵa tartylady. Maqsatty memlekettik qoldaýdyń arqasynda bıznes ekonomıkanyń tutyný sektorynyń ajyratylmas bóligine aınaldy. Búgin oblys kásipkerligi qarqyndy damyp, óńir ekonomıkasynyń turaqty ósiminiń negizin qamtamasyz etip otyr.
Sońǵy jyldary jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri 3,1 paıyzǵa artyp, 22,6 myń sýbektini qurap otyr. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda eńbek etetinderdiń sany – 99,1 myń adam nemese oblystyń ekonomıkalyq belsendi turǵyndarynyń jalpy sanynyń úshten birine jeteqabyl. Olar 251,8 mlrd. teńgeniń ónimderin shyǵardy. Sóıtip, jalpy óńirlik ónimge qosqan úlesi 19,6 paıyzdan 25 paıyzǵa deıin ósti. Respýblıka boıynsha bul kórsetkish 20 paıyzdy quraıtynyn eskersek, ilgerileý bar degen sóz.
Búgingi kúni memlekettik bıýdjetke túsetin jalpy túsim kóleminiń 60 paıyzdaıyn oblystyń shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri qamtamasyz etedi. 2005 jyldan beri salyqtyń, alymdar men basqa da tólemderdiń túsimi 3,7 ese molaıyp, 2012 jyly 29,2 mıllıard teńge boldy.
Qazirgi ýaqytta shaǵyn jáne orta bıznestiń saýda-sattyqtan óndiristik sektorǵa aýysýyna, sol sııaqty, qyzmet kórsetý salasyndaǵy áleýetiniń kúsheıýine qolaıly jaǵdaı jasaldy.
Tatıana MALINOVSKAIа,
Soltústik Qazaqstan oblystyq kásipkerlik jáne týrızm
basqarmasynyń bas mamany.
TIL JÁNE DIL
«Qazaq tili – bizdiń rýhanı negizimiz. Bizdiń mindetimiz – ony barlyq salada belsendi paıdalana otyryp damytý». «Qazaqstan-2050» Strategııasynda Prezıdent aldymyzǵa osyndaı talaptar qoıdy. Úkimettiń memlekettik til qoldanysyn nyǵaıtý jónindegi keshendi sharalardy dáıektilikpen júzege asyrýynyń arqasynda jergilikti ult azdaý qonystanǵan teriskeı óńirlerde de týǵan tilimizdiń mereıi óse túskenin baıqaý qıyn emes. Búginde oblysta qazaq tildi oqý-tárbıe mekemeleriniń sany jyl sanap ósip kele jatqany qýantady. Eger byltyr balabaqshalar sany – 61, mektep janyndaǵy shaǵyn ortalyqtar sany – 477 bolsa, bıyl tıisinshe 63-ke jáne 488-ke kóbeıdi. 1990 jyldary qazaq balalarynyń 30 paıyzy ǵana ana tilinde bilim alsa, qazir bul kórsetkish 65,6 paıyzǵa jetti. Jalpy oblys boıynsha 585 mekteptiń 146-sy qazaq, 133-i aralas mektep bolyp tabylady. Ákimdiktiń bilim berý salasynda qazaq tilinde oqytatyn daıyndyq toptary men bastaýysh synyptar sanyn kóbeıtý týraly tapsyrmasyna sáıkes 5 qazaq mektebi, 13 qazaq synyptary quryldy. 2015 jylǵa taman 34 mektepte qazaq synyptaryn ashý josparlanǵan.
О́zge ulttar ókilderi de Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde ekenin jaqsy túsinedi. Qazaq mektepterinde olardyń 350-ge jýyq balalary bilim alady. Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti negizinde Til ınstıtýtynyń ashylýy qazaq tili jáne tilderdiń úshtuǵyrlyǵyn jańǵyrtýdaǵy mańyzdy qadam bolyp tabylady. Alǵashqy jyldyń ózinde ózge ulttyń 10 túlegi qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyn qalap aldy. Búginge deıin ony 22 stýdent bitirip shyqty. Olardyń qataryndaǵy Iýlııa Markova, Olga Lızýn, Irına Ernst, Zoıa Zolotareva, Elena Kosenkova jáne taǵy basqalary ártúrli áleýmettik salalarda jemisti eńbek etip, qazaq tiliniń mártebesin kóterýge úlken úles qosyp keledi. Elbasy 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý mindetin alǵa tartqany belgili. Búgingi tańda oblys turǵyndarynyń 45 paıyzy memlekettik tildi meńgergeni kóńilge qýanysh uıalatady. Memlekettik tildegi shyǵys qujattardyń úlesi – 97, kiris qujattary – 74 paıyzdy quraıdy. Atqarýshy organdarda da memlekettik tilde qujat júrgizýdiń arasalmaǵy qanaǵattanarlyq.
Joldaýdaǵy qazaq tilin 2025 jylǵa qaraı ómirdiń barlyq salasyna ústemdik etip, kez kelgen ortada kúndelikti qatynas tiline aınaldyrý jónindegi talapqa oraı Memlekettik tildi oqytý ortalyǵynyń jumysyn utymdy paıdalaný joldaryn qarastyryp kelemiz. Ortalyq janynda bıyl 124 top qurylyp, 2500 memlekettik qyzmetshi bitirip shyqty. Aldyńǵy jyldarǵa qaraǵanda top sany 55-ke kóbeıip, tyńdaýshylar 1440-qa artty. Olar úshin qazaq tilin oqytýǵa arnalǵan tıptik baǵdarlama ázirlendi. 26 orynǵa arnalǵan 2 mýltımedıalyq kabınet jumys isteıdi. Ádiskerler respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııalarǵa qatysyp, kásibı biliktilikterin shyńdap júr. Qazaq tili pániniń tájirıbeli muǵalimderi R.Ázimbaeva men G.Temirbaevanyń «Qarapaıym qazaq tili» oqýlyǵy basyp shyǵaryldy. «Qaztest» negizinde bilim deńgeıin baqylaý monıtorıngi júrgizilip, test synaǵynan 6 myńnan astam adam ótti. «Qazaqstan» ulttyq telearnasynyń «Taǵylym» baǵdarlamasy arqyly Lıýdmıla Mılıýtına, Denıs Ershov, Ekaterına Jýkova sekildi memlekettik tildi erkin meńgergen ózge ult ókilderiniń tájirıbesi nasıhattaldy.
Búgingi kúni oblys ortalyǵyndaǵy 22 etnomádenı birlestik pen aýdandardaǵy 80 etnomádenı birlestikter aıasynda ózge ult ókilderiniń 860 balasy ana tilderin úırenýde. Polıak, nemis ultynyń ókilderi shoǵyrlanǵan eldi mekenderde ana tilin oqytýǵa basymdyq berilgen. Petropavl qalasyndaǵy №17 Ulttyq jańarý mektep-kesheninde 213 tyńdaýshyǵa 9 synyp jabdyqtalyp, ana tili men ádebıetin, tarıhy men mádenıetin oqyp-bilýge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2020 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy sheńberinde memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıtý jáne onyń qoǵamdaǵy qoldaný rólin arttyrý, qazaqstandyq etnostardyń tilderin odan ári damytý maqsatymen «Tilder ortalyǵyn» qurý kózdelip otyr.
Memlekettik tildi jáne Qazaqstan halqynyń basqa da tilderin nasıhattaý baǵytyndaǵy is-sharalarǵa qajetti qarajat jergilikti bıýdjetten bólinip turady. Aýdandar arasynda is-tájirıbe almasý maqsatymen 30-ǵa tarta ártúrli sharalar uıymdastyryldy. Jambyl aýdanynda Qojabergen jyraýdyń 350 jyldyǵyna oraı kórkemsóz oqý sheberleri, Mamlıýt aýdanynda Qazaqstan Respýblıkasy Rámizderi kúnine oraı «Memlekettik til – memlekettik qyzmette» oblystyq baıqaýlary ótkizildi. Oblys ákiminiń qoldaýymen «Maǵjan» jýrnaly óz oqyrmandarymen qaıta qaýyshty.
Túıindeı aıtsaq, ana tilimizdiń qoǵamnyń barlyq salalarynda óz mártebesine laıyq oryn alýy memlekettik máni bar óte mańyzdy másele ekeni daýsyz. «Eger árbir qazaq ana tilinde sóıleýge umtylsa, tilimiz áldeqashan Ata Zańymyzdaǵy mártebesine laıyq ornyn ıelener» dep, Elbasymyz atap kórsetkendeı, qazaq tilin konstıtýsııalyq mártebesine jetkizip, egemen eldiń jastary jappaı óz ana tilinde bilim alar kúnge umtylý jolynda birigip eńbek etý bárimizdiń azamattyq paryzymyz ekenin esten shyǵarmaıyq.
Kemel OSPANOV,
Soltústik Qazaqstan oblystyq tilderdi
damytý basqarmasynyńbasshysy.
____________________________________________________________________
Aıqarma bettiń materıaldaryn daıyndaǵan «Egemen Qazaqstannyń»
Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi О́mir ESQALI.