Aýrýdy adam tilep almaıdy. Basqa salǵan soń sodan aıyǵýdyń, birjola jazylyp ketýdiń joldaryn barynsha izdeıdi. Búgingi tańda san túrli aýyr naýqastan saýyǵýdyń qosymsha bir joly – «shetelde emdelý» deıtin túsinik qalyptasqany ras.
Aýrýdy adam tilep almaıdy. Basqa salǵan soń sodan aıyǵýdyń, birjola jazylyp ketýdiń joldaryn barynsha izdeıdi. Búgingi tańda san túrli aýyr naýqastan saýyǵýdyń qosymsha bir joly – «shetelde emdelý» deıtin túsinik qalyptasqany ras.
О́z turmysy máz bolmasa da, balasyn shetelge emdetýge aparǵan bir joldasymyz: «Balańnyń densaýlyǵy bolmasa, jumys istegeniń de, aqsha tapqanyń da kóńilge medet bolmaıdy eken», degendi aıtqan. Aınalamyzdaǵy shetelderge baryp emdelip qaıtqan adamdardy sanamalasaq, kem degende tórt-beseýi aýyzǵa iligedi. Bul, árıne, bir ǵana adamnyń aınalasyndaǵy jaǵdaı. Al shetelderde emdelýge múmkindigi de, aqshasy da bar baılardyń ortasy týraly áńgime múlde basqa. Internetti jaı ǵana bir súzip shyqsańyz, Germanııa men Izraıldiń, Shveısarııa men Italııanyń, basqa da medısınasy myqty damyǵan elderdiń ataqty klınıkalaryn jarnamalaǵan, solarǵa jetkizip salýǵa qyzmetin usynǵan kompanııalardyń kóptiginen kózińiz tunady.
Budan shyǵatyn qorytyndy, meıli baı bol, jarly bol, densaýlyq úshin sheginetin jer joq. Ásirese, baılar aılap jatyp emdelmese de, ishki aǵzasyn túgeldeı tekserýden ótkizýge ýaqytyn da, aqshasyn da jumsaıtynyn shetelderde tekserýden ótkizý qyzmetin usynǵan kompanııalardyń kóptigi de aıǵaqtap turǵandaı. Mysaly, ishki aǵzalardy Germanııadaǵy klınıkalarda teksertý úshin ortasha eseppen 6 myń eýro tóńireginde qarajat jumsalady. Bul – jolǵa ketetin qarjydan bólek, 4 kún qonaqúıde túneý men tekserilý qyzmetiniń quny. Budan bólek, Qazaqstan halqyn dári-dármekpen qamtamasyz etýge baılanysty elordada ótken úlken bir jıynda Ulttyq medısınalyq holdıngtiń basqarma bastyǵy, professor Almaz Sharman otandastarymyzdyń shetelderde emdelý úshin jyl saıyn 200-250 mıllıon dollar kóleminde aqsha jumsaıtynyn aıtqany da este. Soǵan qaraǵanda, shetelderde emdelý qaltaly otandastarymyz úshin anaý aıtqandaı qıyn sharýa emes.
Shetelderde emdelý qazyna úshin qanshaǵa túsip jatyr deıtin qyzyǵýshylyq tóńireginde de izdenip kórdik. Sońǵy jyldardaǵy málimet mynadaı: 2009 jyly memleket esebinen shetelderge 70 naýqas jiberilgen. Olarǵa 20 mıllıard 53,9 mıllıon teńge tóńireginde (128,1 mıllıon dollar) qarjy jumsalǵan. 2010 jyly 42 naýqas shetelderde 1 mıllıard 339,9 mıllıon teńgege (8,5 mıllıon dollar), 2011 jyly 65 naýqas 2 mıllıard 755,4 mıllıon teńgege (17,6 mıllıon dollar) emdelgen. Al, 2012 jyly 55 adamdy shetelderge emdeýge jiberý quny 3 mıllıard 896,6 mıllıon teńgeni (24,8 mıllıon dollar) quraǵan. Sonda tórt jyldyń ishinde 232 naýqasqa memleket esebinen 179 mıllıon dollar aqsha jumsalǵany anyqtalyp otyr.
Biz bul aqparatty «Tengri news» saıtynan aldyq. Al, densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetine súıensek, 2012 jyly emdelgen álgi 55 naýqasqa memlekettik bıýdjetten 678,5 mıllıon teńge jumsalǵan. Sondaı-aq, bıylǵy jylǵa bólingen qarjy – 1 mıllıard teńge. Qalaı desek te, qazynadan bólinetin qarajattyń bastapqy jyldarǵa qaraǵanda jyldan-jylǵa qysqaryp kele jatqany anyq. Nege deseńiz, elordadaǵy zamanaýı klınıkalarda buryn jasalmaǵan otalardyń júzdegen túri jasala bastady. Onyń ishinde kespeı, ashpaı jasalatyn shaǵyn ınvazıvti otalardan bastap ashyq júrekke jasalatyn kúrdeli otalarǵa deıin bar. Sońǵy jyldary baýyr, búırek, ókpe, uıqy bezin aýystyrý kóptep jasalǵanyn, tipti júrek aýystyrý da júzege asqanyn kópshilik jaqsy biledi. Transplantasııa, ıaǵnı aǵzalardy aýystyrý emi bizde endi ǵana damı bastaǵany úshin, memleket qazynasymen shetelderde emdelý úshin kezekte turǵandardyń 90 paıyzy aǵzalardy aýystyrýdy qajet etetin naýqastar ekenin aıta ketý kerek.
Árıne, áńgime memlekettiń qarjysyna tirelgende naqtylyqtyń bolmaýy, shetelderge emdelý úshin kimderdiń barǵany, olardyń emdelý nátıjeleri týraly qoljetimdi aqparattardyń bolmaýy kóptegen kúmándi oılarǵa jeteleıtini anyq. Mysaly, tórt jyldyń ishinde memleket qarjysyna emdelgen 232 naýqas – sonsha taǵdyr, sonshama úmit pen arman, táýekel... Bular kimder? Eń sońǵy úmiti memlekettiń qazynasyndaǵy qarjyǵa tirelgen, shyn máninde shetelge emdelmese aýrýynan aıyǵýy neǵaıbyl aýyr haldegi naýqastar ma álde... Bul, árıne, qyldan názik saýal. Onyń ar jaǵynda memleket bul adamdardyń shetelderde emdelýine qol ushyn sozǵanymen, aqshalar bosqa jelge ushpaı, olar naýqastarynan tolyq aıyǵyp ketti me, ne jaǵdaıy jaqsardy ma deıtin jińishke suraq taǵy bar.
Jalpy, Úkimet «Qazaqstan Respýblıkasy azamattaryn bıýdjet qarajaty esebinen shetelge emdelýge jiberý erejesin bekitý týraly» 2009 jyly qaýly shyǵarǵan. Bul qaýlyǵa 2011 jyly ózgeris engizildi. Onda shetelge jiberilýge tıis aýrýlar men respýblıkanyń jeke sanattaǵy azamattarynyń tizbesi jasalǵan bolatyn. Bul týraly Qazaqstan azamattaryn bıýdjet qarajaty esebinen shetelge emdelýge jiberý máseleleri boıynsha jumys organynyń múshesi, m.ǵ.d. professor Álıhan Dosahanov bylaı deıdi: «Shetelge jiberý úshin naqtylanǵan segiz túrli aýrý bar. Oǵan qosa, jańa týǵan sábıler men 18 jasqa deıingi balalar, sondaı-aq, erekshe jaǵdaılarda qyzmettik mindetterdi atqarý kezinde aýyr jaraqat alǵan jáne mertikken quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri, respýblıka Qarýly Kúshteriniń áskerı qyzmetshileri elimizdiń densaýlyq saqtaý uıymdarynda emdelip, biraq emniń oń nátıjesi bolmaǵan jaǵdaıda shetelge emdelýge jiberiledi. Naýqastar shetelderde Úkimettiń shyǵarǵan arnaıy qaýlysy sheńberinde emdeledi. Bul istiń tehnıkalyq jaǵymen biz shuǵyldanamyz. Iаǵnı, naýqastardyń qujattaryn aǵylshyn tiline aýdarý, shetelderdegi klınıkalarmen habarlasý, sol klınıkalardyń eń tıimdisin tańdaý syndy jumystardy rettep bolǵan soń, komıssııaǵa habarlaımyz. Vıse-mınıstr E.Baıjúnisov basqaratyn komıssııa naýqastardyń shetelge emdelýi úshin ary qaraı jumys isteıdi».
Bul áńgimede biz kez kelgen aýyr naýqastyń ne onyń qamqorshysynyń tikeleı jumys organyna habarlasa almaıtynyn bildik. Naýqastardyń shetelderde emdelýi úshin qoıylatyn talaptar bar. Ol elimizdegi emdeý ortalyqtarynda em alǵan jáne sodan nátıje bolmaǵany dáleldengen bolýy shart. Sondaı-aq, naýqastardy shetelderge emdeýge jiberý týraly usynysty oblystyq, qalalyq densaýlyq saqtaý departamentteri, ne sol salanyń respýblıkalyq dárejedegi bas mamandary ǵana aıta alady.
Shetelde emdelý – jeke adam úshin de, memlekettiń bıýdjeti úshin de qymbatqa túsetin emdelýdiń túri. Joǵaryda densaýlyǵy syr bergen otandastarymyzdyń kópshiligi shetelde emdelýge talpynatynyn aıttyq. Árıne, joǵary mamandandyrylǵan, eń sońǵy tehnologııamen jabdyqtalǵan klınıkalardyń, olar týraly jarnamalardyń kez kelgen janǵa áseri kúshti. Sosyn árkim óz qarjysynyń qojaıyny, qaıda emdeletinin ózi biledi. Biraq, ádilettilik úshin, kóptiń kóńilindegi kúdikti seıiltý úshin memleket qarjysymen emdelý máselesinde ashyqtyq, jarııalylyq bolýy tıis degen oıdamyz. Mıllıon emes, mıllıardtap qarjy bólinip jatqanda, ol týraly jan-jaqty aqparattardyń azdyǵy kóńilde kúdik uıalatady.
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».