Tarazdaǵy tamasha týrnır qazaq kúresiniń abyroıyn asqaqtatty

О́tken senbi kúni «Qazaq­stan barysy» qazaq kúresin damytý qory, Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasy jáne Jambyl oblysynyń ákimdigi qazaq kúresinen alǵash ret «Eýrazııa barysy»­ halyqaralyq týrnırin ót­kizdi. Sáýleti men dáý­leti jarasqan elimizdegi eń kóne shahar – Taraz qalasynda jalaý kótergen jarysqa Moń­ǵolııa, Túr­kııa, Iran, Tá­jikstan, Polsha, Reseı jáne Qytaı balýandary qatysty.

О́tken senbi kúni «Qazaq­stan barysy» qazaq kúresin damytý qory, Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasy jáne Jambyl oblysynyń ákimdigi qazaq kúresinen alǵash ret «Eýrazııa barysy»­ halyqaralyq týrnırin ót­kizdi. Sáýleti men dáý­leti jarasqan elimizdegi eń kóne shahar – Taraz qalasynda jalaý kótergen jarysqa Moń­ǵolııa, Túr­kııa, Iran, Tá­jikstan, Polsha, Reseı jáne Qytaı balýandary qatysty.

Týrnır óte joǵary deńgeıde ótti. Eń bastysy, ol ata-babalarymyzdan amanat bolyp qalǵan qazaq kúresi dese delebesi qo­zatyn jankúıerlerdiń kóńilinen shyqty. Týrnır ıdeıasynyń avtory, «Qazaqstan barysy» qa­zaq kúresin damytý qorynyń tór­aǵasy, respýblıkalyq Qazaq kúre­si federasııasynyń prezıdenti Arman Shoraevtyń aıtýynsha, «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory «Eýrazııa barysyn» ótkizýge bas demeýshi bolyp, jarys­ty ótkizemiz degen kúnnen bastap barlyq jaǵdaıdy jasaǵan.

– Jalaýyn Taraz qalasynda kótergen bul halyqaralyq týrnır halqymyzdyń ejelden kele jatqan ulttyq sport túrleriniń biri – qazaq kúresin damytýǵa qoz­ǵaýshy kúsh bolatyn úlken jarys. Buǵan deıin «Qazaqstan barysy» básekesin ótkizip kelsek, onyń sheńberi, mine, endi «Eýrazııa barysy» sııaqty iri jobamen jarasymdy jalǵasyn taýyp otyr. Biz bul jobany sapalyq turǵydan odan ári damyta bermekpiz. Mysaly, 2017 jyly elordamyz Astanada ótetin EKSPO halyqaralyq kórmesiniń aıasynda qazaq kúresinen taǵy bir úlken joba uıymdastyrýdy jos­parlap otyrmyz. Ol joba – «Álem barysy» dep atalady. Bul týrnırge dúnıejúziniń kóptegen elderiniń balýandary shaqyrylatyn bolady. Al bıylǵy «Eýrazııa barysy» sol «Álem barysynyń» aldyndaǵy daıyndyq sııaqty. Osy týrnırdi Taraz qalasynda ótkizeıik dep, oblys ákimi Qanat Bozymbaevtyń ózi usynys aıtty. Jańadan ashylǵan «Taraz-Arena» sport saraıyndaǵy halyqaralyq jarystardy uıalmaı ótkizýge bolatyn múmkindikter de kóńilimizden shyqty. Sondyqtan biz kelisimimizdi berdik, – degen ol bizge báseke bastalar aldynda bergen jedel-suhbatynda.

(Sońy. Basy 1-bette).

Týrnırdiń ashylý saltanaty da óte jaqsy uıymdastyryldy. Aldymen halqymyzdyń salt-dástúri men kóne jaýyngerlik ónerinen maǵlumat beretin teatrlandyrylǵan qoıylym kórsetildi. Sodan soń 8 komanda jerebe boıynsha eki topqa bólinip, qarsylastaryn anyqtady. Jarys erejesi boıynsha alǵashqy eki kezdesýdi jeńispen aıaqtaǵan komandalar birden fınalǵa joldama alatyn bolsa, bir komandany utyp, ekinshisinen jeńilgen komanda úshinshi oryn úshin «jubanysh» kezdesýin ótkizip, utqandary úshinshi orynǵa, jeńilgenderi jarystaǵy upaı sanyna qarap, besinshi jáne jetinshi orynǵa talasatyn bolyp sheshildi.

Týrnırdi Jambyl oblysynyń ákimi Qanat Bozymbaev ashty. Odan keıin qazaq kúresinen álem jáne Azııa chempıony Beıbit Ystybaev bastaǵan Qazaqstan balýandary Iran komandasymen beldesýdi bas­tap ketti. Alǵashqy beldesýde Ab­zal Arystanbekov, Erlan Estek, Er­sin Muhamedjanov, Muhıt Tursy­nov jáne Beıbit Ystybaev esimdi jigitterimiz qarsylastaryn túgel jeńip shyqty. Olar ekinshi kezdesýde Tájikstan komandasyn da osylaı taza utty. Sosyn jarys erejesi boıynsha qazaq balýandary fınalǵa joldama aldy. Mońǵolııa balýandary da alǵashqy eki kezdesýin jeńispen aıaqtady. Sóıtip, olar da aqtyq synǵa shyqty. Mońǵoldar sapyndaǵy naǵyz alyp Suǵarjalǵal Boldprýev «sen tur, men ataıyn­nyń» ózi kórindi. Basqalary da ońaı shaǵyla salatyn jańǵaq emes.

Mońǵolııa balýandarynyń ara­syn­da Serik Berdimurat atty qanda­sy­myzdyń da beldesýge shyq­qa­nyn aıta ketken jón. Jáne ol óte tamasha óner kórsetti. Mońǵol­dar aldymen Túrkııa, odan keıin Reseı komandasyn tize búktirdi. Jan­kúıerler de olardyń alymdylyǵy men shalymdylyǵyna razy boldy. Túrkııa men Reseı balýandary da qazaq kúresin jaqsy meńgergenderin baıqatty. Ásirese, Reseı koman­da­syndaǵy balýandardyń jeńiske degen jigeri tánti etti. О́ıtkeni, Reseı elinde birneshe jyldan beri qazaq kúresi federasııasy jumys istep, atalmysh kúrestiń damýyna sep­tigin tıgizip kele jatqan kórinedi. Sondyqtan bolar, teriskeıdegi kór­shimiz týrnırge jeńis úshin kelgenin kórsetip, ár beldesýin jaqsy ótkizýge tyrysty. Bir aıta keterligi, Reseı komandasynda kóbinese belbeý kúresimen aınalysatyndar baq synasty. Belbeý kúresi – túrki halyqtaryna ortaq jekpe-jek. Bul kúres, ásirese, tatar men bashqurt halyqtary arasynda keńinen damy­ǵan. Onymen aınalysatyn balýandardyń bilek kúshi men beli myqty bolyp keledi. Sondyqtan bolar, aǵaıyndy Artem men Dmıtrıı Kovalevskııler kózin ashqannan qazaq kúresimen shuǵyldanyp júr­gendeı tań-tamasha etti.

Túrkııanyń týyn aǵaıyndy Erdal men Bıýlent Doǵandar kóterip shyqty. Biraq Anadoly eliniń býra san balýandary reseılikter sııaqty júldeli orynǵa talasa almaı, altynshy oryndy qanaǵat tutty. Al úshinshi oryn úshin ótken kezdesý Reseı komandasynyń jeńisimen, ıaǵnı 4:1 bolyp aıaqtaldy. Ret-retimen aıtsaq, Tájikstan men Iran balýandary da júldeli oryn úshin baryn saldy. Alǵashqy eki kezdesýde Qazaqstan men Mońǵolııadan utylǵan olar da bir-birimen úshinshi oryn úshin «jubanysh» beldesýin ótkizdi. Osy básekede tájikter parsy eliniń balýandaryn 4:1 esebimen utyp, Reseı balýandarymen qola júldege talasý úshin joldama aldy. Al Iran sportshylary bolsa, Túrkııa balýandaryn osyndaı eseppen jeńip, besinshi oryndy ıelendi. Qytaı men Polsha komandasy áliptiń artyn baǵyp, el kórip, jer tanyp, qazaq kúresiniń qyr-syryn bilip qaıtýǵa kelgendeı keıip tanytty. О́ıtkeni, Qytaı komandasy aldymen Reseı komandasymen ótkizgen beldesýde ese jiberse, jetinshi oryn úshin bolǵan básekede Polsha balýandarynan jeńilis tapty. Qytaılar ekeýinde de 2:3 esebimen jeńildi. Qytaı komandasynda Ishki Mońǵolııa ólkesinde turatyn biryńǵaı mońǵol balýandary qatysqanyn da aıta ketken lázim.

Qaı sport túrine de qyry bar reseılikter qola júlde úshin baryn saldy. Sondyqtan bolar, tájik-orys balýandary arasyndaǵy kezdesý óte tartysty ótti. Onyń ústine reseılikter jaýapty kezdesýge mońǵol alybymen kúresip júrip jaraqat alyp qalǵan sportshysyn qatystyrmady. Bul – tájikterge bir upaıdy beldespeı jatyp berip qoıdy degen sóz. Degenmen, reseılik Sergeı Fılıppov birinshi beldesýde taza jeńiske jetip, esep basyn teńestirip berdi. Osydan keıin tartys qyza tústi. Sebebi, taǵy bir tájik jeńiske jetti de, komandasyn 2:1 esebimen alǵa shyǵardy. Endi kilemge reseılik Artem Kovalevskıı shyqty da, qolaıyna kelip turǵan qarsylasyna jaqsy ádis qoldanyp, taza jeńiske qol jetkizdi. Esep osylaı 2:2 boldy. Jankúıerler úshin qyzyqtyń kókesi de osy edi. О́ıtkeni, kimniń kim ekenin anyqtaıtyn sheshýshi beldesýdegi balýanǵa artylar júk te aýyr. Biraq reseılik Dmıtrıı Mıhalev Reseı eliniń qaı sport túrinen de oq boıy alda turatynyn dáleldep, tájik Olımdjon Avezovtiń oılanbastan jasaǵan qımylyn utymdy paıdalandy. Sóıtip, taza ádis-aılasy arqyly jeńiske jetip, Reseı komandasyna qola júlde alyp berdi.

Fınal. Kilem tóselgen dóń­ge­lek taqtaǵa Mońǵolııa jáne Qazaq­stan balýandary kóterildi. О́z balýandarymyzdyń dene bitimine kózimiz úırengen ǵoı, al mońǵol mańǵazdarynyń túri tym susty kórindi. Jeńis úshin eshteńeden taıyn­baıtyndaı. Ásirese, Suǵarjalǵal Boldprýevtiń qas-qabaǵynyń ózi-aq qarsylasyn qaımyqtyrǵandaı. Biraq qaı sportta da jeńiske ataq emes, alań ústindegi saıys qana qol jetkizetini sııaqty, qazaq balýandary kilemge shyǵa salysymen-aq kórsetti kimniń kim ekenin. Beldesýdi ádettegideı 60 kılo salmaq dárejesindegi balýandar bastady. Alǵashynda mońǵol balýany Herlen Ganbold shapshań jáne shalt qımyldy kórinip, qarsylasyna enteleı umtylyp, julqylaı tart­qylap, jeńiske umtylyp-aq baq­qan. Biraq Abzal Arystanbekov ebin taýyp upaıyn eseleı berdi. Sonyń nátıjesinde komandasyna alǵashqy upaıdy áperdi. Budan keıin 70 kılo salmaqtaǵy Erlan Estek atty balýanymyz mońǵol Mıa­ragcha Sanjaasýrennen basym túsken. Biraq onyń bul jeńisi qarsy­lastar tarapynan kúmán týǵyz­ǵanymen, tóreshiler alqasy jeńisti Erlanǵa berdi. Beldesýge 80 kılo salmaq boıynsha shyqqan balýandar arasyndaǵy básekede de dál osyndaı kórinis qaıtalandy. О́te tartysty bastalǵan bul beldesýde mońǵol Ǵan Tóvshınjarǵal qazaq Ersin Muhamedjanovty taza jeńiske qol jetkizetin ádispen, shalyp jyqqan bolatyn. Alaıda, tóreshiler mońǵol balýanynyń ádisin esepke almaı qoıdy. Mońǵol balýany ádisiniń beıne jazbasy monıtordan qaıtalap kórsetilgen soń tóreshiler oǵan «jartylaı jeńis» upaıyn berdi. Sóıtip, beldesý teń eseppen aıaqtaldy. Mundaı jaǵdaıda jeńimpazdy anyqtaý úshin qoıan-qoltyq beldesý ótkizýge múmkindik berildi. Mine, osy múmkindikti Ersin tıimdi paıdalanyp, qarsylasyn taza utty. Osydan keıin Qazaqstannyń bas júldege qol jetkizgeni bel­gili boldy. Sondyqtan 90 kılo sal­maqtaǵy Muhıt Tursynov pen Serik Berdimurattyń arasyndaǵy beldesý eshteme sheshpeıtin. Degen­men, mońǵol eliniń qazaǵy Se­rik naǵyz saıypqyran eken, eshqandaı aıla-tásilge aldyrmaı tartysty báseke ótkizdi. Jeńis te mońǵoldyq sol qazaq baǵlanynyń enshisinde ketti.

Eń sońynda jankúıerlerdiń kópten kútken beldesýi de jetti. Kilem ústine eki alyp shyqty. Biri – qazaq, ekinshisi – mońǵol. Qazaqtyń aty-jóni el jankúıerlerine jaqsy tanys. Ol – boıynyń uzyndyǵy 1 metr 94 santımetr, al salmaǵy 154 kılo Beıbit Ystybaev bolsa, ekinshisi – boıynyń uzyndyǵy 1 metr 94 santımetr, al salmaǵy 194 kılo Suǵarjalǵal Boldprýev bolatyn. 2012 jylǵy «Qazaqstan barysy» týrnıriniń jeńimpazy Beıbit Ystybaevtyń ataq-dańqyn aıttyq, al mońǵol balýany basqa ataq-dańqtaryn aıtpaǵanda, Qazan qalasynda bıyl jazda ótken Búkil­álemdik Ýnıversıadanyń chempıony atanypty. Sondyqtan «Taraz-Arena» sport saraıyna tóselgen kilem ústinde ejelgi grek ańyzdaryndaǵy ot shaınap, muz búrketin alyptar shart ta shurt shaıqasyp jatqandaı kórindi. Biraq ańdysý uzaqqa sozylǵan joq, myzǵymas jartas­taı kóringen mańǵaz Suǵarjalǵal Boldprýev kelesi sátte qoparyla qulaǵan terekteı bolyp qazaq balýa­ny Beıbit Ystybaevtyń astynda jatty. Qobaljyǵan kóńil ornyna tústi. Kózge qýanysh jasy úıirildi. Beıbit salmaǵy ózinen anaǵurlym aýyr, onyń ústine quryshtan quıǵan som temirdeı deneli mońǵol balýany Suǵarjarǵal Boldpýrevti jeńý úshin óziniń úırenshikti ádisin qoldanyp, taza jeńiske jetti.

Jambyl oblysynyń ákimi Qanat Bozymbaev týrnır jeńimpazy – Qazaqstan komandasyna 50 myń AQSh dollary men «Altyn taıqazandy» tabys etse, «Qazaqstan barysy» qazaq kúresin damytý qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Arman Shoraev pen Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasynyń prezıdenti Serik Tókıev ekinshi oryndy ıelengen mońǵol jáne úshinshi orynǵa ıe bolǵan Reseı komandalaryna tıisinshe 30 myń AQSh dollary men 10 myń AQSh dollarymen quttyqtady.

Halqymyzda «Toı toıǵa ulas­­­syn» degen bataly sóz bar. «Eýra­zııa barysy» týrnırin otandyq «Qazaq­stan» ulttyq arnasy men «KAZsport» telearnasynan basqa reseı­lik «Boes» pen túrkııalyq «TRT» arnalary dúnıe júziniń túk­pir-túkpirindegi kórermenderge tike­leı efır arqyly taratyp, toıymyz­dy toıǵa, oıymyzdy oıǵa ulas­tyrdy.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

Dastan KENJALIN,

«Egemen Qazaqstan».

TARAZ.

Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV,

«Egemen Qazaqstan».