Ekonomıka etek-jeńin jınaýǵa umtylady

Ulttyq valıýta baǵamyna bıyl da ádettegideı úsh faktordyń áser etetini belgili. Olar – munaı ba­ǵasy, Reseı rýbliniń dollarǵa qa­tysty baǵamy jáne dollar ındeksi. Qazaqstan munaı eksportymen aınalysady. Endeshe teńge baǵamy birinshi kezekte «qara altynnyń» qunyna táýeldi. Rýbldiń jaıy da – mańyzdy faktor. О́ıtkeni, Reseı – Qazaqstannyń saýdadaǵy negizgi seriktesi. Al dollardyń jaıy bizdiń eldiń ǵana emes, álemdegi birqatar memleketterdiń «bas aýrýy» dese de bolǵandaı.

Qarjy sarapshysy Andreı Chebotarevtiń pikirinshe, dollar turaqsyzdyq tanytýda. Endeshe onyń ózi de álsireýi ıa nyǵaıýy yqtımal.

– Álbette, biz teńge baǵa­myna negizinen ekonomıkany árta­raptandyrý saıasaty áser etse dep tileımiz. Biraq ázirshe bul múm­kin bolmaı tur. Qazir teńge baǵamyn súıemeldeýde birne­she ádis qoldanylyp otyr. Osy oraıda Ulttyq banktiń ashyq­tyq aýylyna bet burǵanyn atap ótýge tıispiz. Qarjylyq retteý­shi valıýtalyq ıntervensııa­lar týraly ashyq aıtatyn boldy jáne teńge baǵamynyń qubyl­maly­lyǵyna qatysty únemi ustanymyn bildiredi. Buryn teńge baǵamyn óz­diginen retteıtin Ulttyq bank sońǵy ýaqytta naryqtyq qaty­nas­tarǵa beıimdele bastady. Iаǵnı bas bank ulttyq valıýtany qoldaýǵa naryqtyq qatynastarǵa ıek artady, – dedi Andreı Chebotarev.

Qarjyger teńgeniń naqty qan­daı dáliz sheginde qubylatynyn ashyp aıtpady.

– Boljamnyń bári bos dúnıe ekenin 2020 jyl dáleldep berdi. Son­dyqtan teńge baǵamyna qatys­ty keler jylǵa boljam jasaýǵa asyqpaıyq. Álemdik ekonomıkaǵa áser etetin túrli oqıǵalardyń aıaq astynan oryn alatynyna kózi­miz jetti. Eger koronavırýsqa qar­sy vaksına tabylsa, álemdik ekonomıka ósim kórseteri anyq. Dál osyndaı ssenarıı jalǵassa, teń­ge nyǵaıady. Budan bólek, byltyr OPEK+ munaı óndirý boıynsha kelisimdi bekitti. Bul da teńge ba­ǵamyna oń áser etetin faktor. Eger koronavırýs qaıta órship, mu­naı kelisimi «kúıreıtin» bolsa, teń­geniń álsireıtini daýsyz, – dedi ol.

Bank máseleleri boıynsha táýel­siz sarapshy Nurjan Bııaqaev 2021 jyly Qazaqstan ekonomıka­synda túbegeıli oń ózgerister oryn alaryna kúmánmen qarap otyr.

– Birden aıtaıyn, eldiń ekonomıkasyn qalpyna keltirý úshin syrttan qaryz alý durys emes. Jaǵdaıǵa oń áser etetin birneshe faktor bar. Sonyń biri – lokdaýndy tolyqtaı alyp tastaý. Taǵy bir faktor – shekarany ashý. Iаǵnı bıznes belsendilik tanytyp, áýelgi qalpyna kelmeıinshe, oń ózgerister baıqalmaıdy. О́tken jyl shaǵyn jáne orta bızneske aýyr soqqy bop tıgeni belgili. Munyń salqynyn qarapaıym qazaqstandyqtar da sezindi. Jaǵdaıǵa oń áser etetin taǵy bir jol bar. Ol – ınflıasııa deńgeıin tómendetý. 2020 jyly úlken oqıǵalar oryn alsa da, ın­flıasııa deńgeıi 2019 jylǵy kór­setkishpen birdeı boldy. Eko­nomıkany qalpyna keltirý úshin ınflıasııalyq mólsherlemeni tó­men­detip, eldiń ishki jalpy ónimin arttyrý úshin ónimdi kóbirek shy­ǵarý kerek, – dedi Nurjan Bııaqaev.

Jaqynda Qazaqstan munaı óndirý kólemin qysqartý jáne «qara altynnyń» baǵasyn ustap turý maqsatynda jasalǵan OPEK+ munaı eksporttaýshy el­der kelisimindegi konsensýsqa qol­daý bildirdi. Kelisimge sáıkes, 2021 jyldyń qańtarynda munaı óndirý táýligine 7,2 mln barrelden aspaýy kerek. Al Qazaqstan úshin 2021 jyldyń qańtarynda táý­ligine 1,417 mln barrel munaı óndirý mindeti júktelip otyr. Osy oraıda otandyq naryqta on jyldaı saraptama jasaýmen aı­nalysyp kele jatqan Applied Economics Research Centre – AERC me­kemesiniń jetekshi sarapshysy Gúlmıra Isımbaeva atalǵan jaǵ­daıǵa baılanysty pikirimen bólisti.

– OPEK+ munaı óndirisin shek­teýdi sáýir aıynda bastady. Brent surypty munaı baǵa­sy COVID-19 saldarynan sura­nys­tyń tómendeýine baılanysty aı­tarlyqtaı tómendedi. Sol tusta teńge de álsirep, bir dollarǵa qatysty baǵamy 450 teńgege jetti. Munaı baǵasyn ustap turý jáne odan keıin kóterý úshin OPEK+ elderi 2020-2021 jyldary munaı óndirisin tómendetýge kelisti. Son­dyqtan COVID-19-ǵa qarsy vaksına jasaý týraly jańalyqtyń taralýymen munaı baǵasy da ósti. Soǵan sáıkes teńgeniń de aı­tarlyqtaı nyǵaıǵanyn baıqadyq. Demek, teńge baǵamy úshin munaı baǵasynyń kóterilýi oń áser etpek. OPEK+ elderiniń óndiristi odan ári tejeý saıasaty munaı baǵasyna, sol arqyly teńgege de, munaı óndirýshi elderdiń valıýtalaryna serpin bereri daýsyz. Alaıda kelisimdi saqtamaıtyn memleketter baryn umytpaý kerek. Budan bólek, OPEK+ quramyna kirmeıtin elderdi de esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Sondyqtan naryqtaǵy munaı jetkiziliminiń turaqtylyǵyna, sondaı-aq koronavırýstyń taralý uzaqtyǵy men qarqyndylyǵyna baılanysty oryn alǵan belgisizdik kópshilikti alańdatýda, – dedi Gúlmıra Isımbaeva.

Qarjy sarapshysy Rasýl Rys­mambetov koronavırýsqa qar­sy vaksınalardyń naryqqa shy­ǵýymen álemdik ekonomıkada serpilis paıda bolaryna senimdi. Sondyqtan 2021 jyldyń jazynda bıznes qalpyna kelýi múmkin.

– Eger indet «aýyzdyqtalsa», el ekonomıkasy 2021 jyldyń kú­zinde qalpyna kelip, 2022 jyly ósý jolyna túsedi. Munaı baǵasy baıaý ósse, teńgeniń jaǵdaıy jaqsarady. Al álemdik ekonomıka jyldam qal­pyna kelse, onda munaı ósip, teńge ózin jaqsy sezinbek. Bul – qysqa merzimge boljam. Al uzaq merzimdi jaǵdaıǵa mundaı optımıstik kózqaras tanyta almaımyn. Qalaı desek te, Qazaqstan taýar óndirisin jolǵa qoıýy kerek. Áıtpese, teńge árdaıym álsireı bermek. Kez kelgen valıýtanyń baǵamy el ekonomıkasynyń kúsh-áleýetine baılanysty. Shıkizatqa baǵdarlanǵan bizdiń ekonomıka teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamy boıynsha da, rýblge qatysty baǵamy da boıynsha álsizdik tanytyp keledi. Elimizde azyq-túlik jáne basqa da mańyzdy taýarlardy óndirmeıinshe, teńgeniń nyǵaıýy neǵaıbyl. О́z kezeginde teńgeniń álsizdigi Qazaqstan ekonomıkasyna tartylatyn kúrdeli ınvestısııalardy tejeýi múmkin. Bul túptiń túbinde ımporttyń ulǵaıýyna jáne valıýtanyń odan ári álsireýine ákep soqtyrýy da yqtımal, – dedi Rasýl Rysmambetov.

Túptep kelgende bıyl memleketter pandemııanyń saldary­men kúresip, ekonomıkanyń etek-jeńin jınaýǵa tyrysady. Jasalǵan qa­damdardyń qandaı nátıje bereri ýaqyt enshisinde, árıne. Dese de, 2021 jyl qaı jaǵynan alsaq ta, jaýapty kezeń bolmaq.