Aýzymen qus tistegen júırik baptap, jelmen jarysqan tazy júgirtýdiń qyzyǵyn dala uldary jaqsy biledi. Biletinder bir kezde kózden bulbul ushqan atam qazaqtyń salt-dástúrin qaıta jańǵyrtyp, ıen dalanyń kórkin keltirip óristeýde.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Eń alǵash Ekibastuz qalasynda ótken shahterler toıynda qara aty qara úzip kelgen. Alaman báıge edi. Tup-týra jıyrma shaqyrym. Ol tusta mundaı qashyqtyqqa at júgirtý sırek. Úmitin aqtap, eńbegi janyp, jarysqa qosqan júırigi birinshi kelgende báıgege tigilgen kólikti alǵanyna emes, qazaqy tulpardyń jer tanabyn qýyrǵan júıriktigi úshin alaqaılap, aq túıeniń qarny jarylǵandaı basyndaǵy bórkin aspanǵa atqan. Alaman báıge surapyl jarys qoı, attyń aty ǵana shydaıdy.
– Búginde aǵylshyn jylqysynyń baǵy janyp turǵany ras, – deıdi saıatshy Káken Eleshev, – áp etken bette jaqtan sýyrylǵan jalǵyz jebedeı zymyraıtyny ras. Biraq alys qashyqtyqqa beli myqty qazaqy jylqydan artyq shabatyn qylquıryqtynyń bolýy múmkin emes. Tek Keńes ókimetiniń kezinde jylqyǵa mán berilmeı, tuqymyn azdyryp alǵanymyz ókinishti. Qazir jer-jerde qazaqtyń qazanatyna jap-jaqsy kóńil aýdarylyp jatyr. Atamyz qazaq «júzden júırik, myńnan tulpar» degen emes pe?! Tuqymyn jaqsartyp, babyn keltirsek, báıgeniń bárin Alash jylqysy alatynyna sóz joq.
Pavlodar qalasynda 2007 jyly ulttyq sport oıyndary sheńberinde at jarystan respýblıka chempıonaty ótkizilgen. Osy chempıonatta Káken Dúısenulynyń «Dollar» dep atalatyn jorǵasy qara úzip keldi. Tipti jarysqa qatysqan, ústinen sý tógilmeıtin san jorǵa «Dollarmen» quıryq tistesýge de jaramaǵan. Tórt aıaǵyn teń basqan jorǵa ózge júırikterdi arqan boıy jaqyndatpaǵan. Ásirelep aıtqanda, qozykósh jerge tastap ketipti.
– Ekeýin de jylqynyń tilin jaqsy biletin Sábıt aǵaı jaratyp edi. Myna Qoıtas degen jerde sharýashylyǵym bar. Atbegi sol jerde eki júırikti ábden babyna keltirgen, – deıdi Káken Dúısenuly, – el esinde emis-emis qalǵan burynǵynyń joralǵysy keı-keıde tańǵaldyratyny bar. Báıgege qatysatyn dámeli júırikterdi kóbeń semirtip baryp qaıyrady eken. Basty shart – báıge atynyń jiligine maı bitýi. Burynǵylar júıriktiń janyna jaı jylqyny ertip, qosa baǵatyn bolǵan. Ábden kúıi jetti-aý degen kezde jaı atty soıyp, jiligin jaryp, maıdyń bitken-bitpegenin kórgen. Jemi, sýy birdeı bolǵan soń eki attyń qońdanýy da qaraılas bolady ǵoı. Jiliginde maı bolmasa kúsh qaıdan bolsyn.
Keıipkerimiz júırikti baptaýmen birge bul kúnde tuqymy azaıyp qalǵan qazaqtyń tóbeti men tazysyn da baǵady. Kóńiline jaǵatyny shashaq qulaq tazy. Asylynda, tazynyń shyqqan jeri Batys Azııanyń ústirt dalasy degen uǵym bar. Qazaq jerine tazy tuqymy sonaý Saq zamanynda kelgen bolýy múmkin. Bul oıymyzǵa dálel retinde túr-tulǵasy, dene bitimi tazyǵa ábden uqsaıtyn ıtterdiń jartasqa salynǵan beıneleri. Baǵzy zamanda júırik ıtti, ásirese tazyny jeti qazynanyń birine sanaǵan qazaq halqy olardy jarǵaq qulaqty jáne shashaq qulaqty dep ekige bólgen.
– Keshegi Keńes zamany ornyǵardyń aldynda aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranda qazaq topyraǵyn jaılaǵan Alashtyń arda uldary ata-babasynyń kindik qany tamǵan qasıetti topyraqty tastap, tórtkúl dúnıege tarydaı shashylyp ketti. Sondaǵy eń basty sebep, Ata qazaq kelimsekke namysyn taptatqysy, súıegin syndyrǵysy kelmedi. Ekinshiden, urpaq taǵdyryn, onyń bolashaǵyn, qanynyń tazalyǵyn oılaǵan bolýy kerek. Qanshama jurt shekara asyp, jat elge, tilin, dilin, dástúrin, zańyn bilmeıtin bógde aımaqqa, bóten jurtqa amalsyz qonys aýdardy. Sol kóshken el súıegi kimder edi? Jeti atasynan beri sabasynan asyp tógilgen baılyq, tepkilese ketpes qut-bereke, yqylym zamannan beri tini úzilmeı kele jatqan tektilik bitken Alashtyń aqyryp teńdik suraıtyn aıbarly, aıdarly uldary men qyzdary emes pe edi. Sol tektiliginiń arqasynda alys Aýǵanstanda, tarpań Tıbettiń záýlim shyńdarynda, jan aıaǵy baspaǵan, qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn aptap ystyq shól men shóleıtte ólmeı tiri qaldy. Tipti olar keıin zaýyt, fabrıka, túrli kásiporyndar ashyp, sol elderdegi baqýatty adamdarǵa aınaldy. Onyń bári tula boıǵa bitken tumsa tektiliktiń arqasy, qannyń tazalyǵynyń áseri edi, – deıdi Káken Dúısenuly, – kóshken elmen birge san ǵasyr boıy dalanyń aıbary bolǵan tegi taza, tuqymy myqty bóribasar, tazy men tóbet birge ketti. Qazir alys, jaqyn shetelderde sol qazaq dalasynan ketken, arǵy zamanda arystanmen alysqan, jolbaryspen julqysqan, qasqyrdy shopaq qurly kórmegen, keýdesi keriskedeı, buqa moıyn qazaqy tóbetterden qalǵan tuqym ýaqyt óte kele jańa sıpatpen damyp keledi. Qazaq eli táýelsizdigin alyp, óshkenimiz janyp, joǵalǵanymyz tabylyp jatqan búgingi aq túıeniń qarny jarylǵan aıpara zamanda ulttyq brendimiz, kórkine kóziń toımaıtyn, kúsh-qýatyna áz janyń súısiner qazaqtyń tóbet ıtiniń tuqymyn kóbeıtsek, jarasymdy emes pe?!
Jeti qazyna jaıly jarasymdy áńgime aıtqan Káken Dúısenulynyń tekti tóbet jaıly aıtary da az emes. Eń birinshi aıyrmashylyǵy dene bitiminde eken. Bizge deıingi ata-babamyz ár sózdiń boıaýyn, dámin aıyra bilgen ǵoı. Ataýynyń ózinen kórinip turǵan joq pa? Bóribasar, demek, bórini alatyn, soǵan shamasy qaptal jetetin qaıratty degen uǵymdy bildirse kerek qoı. Bóribasardyń basy eresen úlken, moıyny jýan, bas pen moıyn zor keýdege qoladan quıǵandaı tutasyp ketken tárizdi bolady. Ezýi jarty qarys. Azý tisteri salaly, ári ótkir, myqty keledi. Keýdesi jýan, aıaqtary sińirli, uzyn. Shyntaq keýdeden sál alshaqtaý. Beli sadaqtyń jaǵyndaı serippeli. Kúdisteý bitken moıyn omyrtqa jondanyp baryp kúshti serpindi belge jymdasa jalǵasady. Daýysy kómeıinen, jutqynshaqtyń túbinen bálkim zor keýdeniń ózinen shyqqan tárizdi qoıý gúril aralasyp salmaqty leppen shyǵady.
– Eger osy ispen ondaǵan jyl aınalysyp júrsem árıne, ermek deýge kelmes. Zaıyry, ermek – erikkenniń isi. О́zińiz oılap kórińiz qazir mende qyryqqa jýyq asyl tuqymdy ıt bar. Ermek etken adam qyzyǵy men azaby birdeı osynsha ıtti genetıka zańyn saqtaı otyryp, ósire alar ma edi. Ol úshin aıryqsha tózim, erekshe ynta kerek. Ár ıttiń minez-qulqyn qadaǵalaý, densaýlyǵyn kózden tasa etpeý, daǵdylandyrý, tárbıeleý kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıtin azaby mol sharýa. Qysqa jip kúrmeýge kelmeı turǵan myna zamanda ıt túgil adamdy asyraý ońaıǵa túspeı turǵan shaqta erikken adam elý ıt baǵa alar ma edi,– deıdi «Tazy, tóbet, bóribasar» respýblıkalyq federasııasynyń basshysy Oralbek Qaısanov, – ıt asyraýmen jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy aınalysyp kelemin. Asyl tuqymdy ıtti bir sheti Aýǵanstan men bir sheti Túrikmenstannan jınadym. Otbasym ıt asyraǵanyma qarsy emes. Ár adamnyń aldyna qoıǵan bir maqsaty bolady ǵoı. Meniń maqsatym osy. Keıbir túsinbeıtin adamdar basqasha da oılaýy múmkin. Al kórshilerim alǵashqyda úrke qarap, eptep kúńkildegenderi de ras, keıin kóndigip ketti. Olaı bolatyny meniń tóbetterim kórshiniń qaz-úıregin urlaıtyn buralqy ıt emes. Kisi qappaıdy. Eshkimge zııany joq. Sosyn da kórshi-qolań tóbetterdiń tulǵasyn kórip tektiligin tanyp tánti bolyp, ózderi de qyzyqtap júredi. Qazirgi tańda asyl tuqymdy ıtterdi satý ózinshe bıznes ekendigi de ras. Ári tuqymy tuzdaı quryp bara jatqan tóbetterdiń qymbat baǵalanatyndyǵy ártúrli jarystarda júlde alǵan belgili, ataqty tóbetterdiń quny asa beretindigi eshkimge jasyryn syr emes. Tuqym jańalaý úshin ózimiz de satyp alyp júrmiz. Tekti tóbetter bes myń dollardan joǵary baǵalanady. Biraq men tóbetterdi satý úshin emes, olardyń tuqymyn jańalap, kóbeıtý úshin baǵamyn.
It jeti qazynanyń biri dep Alashtyń suńǵyla qarttary tegin aıtpaǵan. Tóbet barlyqtyń, baılyqtyń, tektiliktiń belgisi. Qazaq dalasyn jyrtqyshtan, jaýdan qorǵap qalǵan tóbettiń jıyrma birinshi ǵasyrda da ómir súrýge tolyq qaqysy bar. Taza tuqymdy tazynyń tuqymy tuzdaı quryǵan shyǵar dep oılaýshy edik. Aldynan kezikken ańdy qutqarmaıtyn, ıt ataýlynyń ishindegi aqyldysy, baǵzy zamanda úıge kirý quqyǵyna ıe bolǵan degdar tazynyń áne bir kezeńde eshkimge kerek bolmaı qalǵany da ras. Tazy týraly aýyzeki áńgimelerde kóp aıtylady. Aqsúıek jutta tigerge tuıaq qalmaı, bar malynan aıyrylyp, asharshylyq jaılaǵan jyldary osy Ereımen óńirinde bir aýyldy bir tazy asyrapty deıtin ańyzdar da bar. Aýyz ádebıetinde de qus tóresi, at tulpary tárizdi, eren júırik tazylar týraly támsil jıi kezdesedi.
Ádette, qazaq tazysy Arqa, Shyǵys, Aral, Kaspıı, Ońtústik tazylary bolyp bólinedi. Negizinde onda ortaq erekshelikterine, syrtqy turpatyna qaraıdy. Burynǵylardyń baǵamdaýyna qaraǵanda, qansonarda 3-4 qoıan ilgen tazy onshalyqty madaqqa ıe bolmasa kerek, 4-5 qoıan ilgen tazynyń júıriktigi ortasha dep baǵalanady. Al kúni boıǵy quıyn peren shabystan beli talmaı, ókpesi óshpeı, 6-7 qoıan qaqqan tazy júırik bolyp eseptelse kerek.
Ereımenniń eteginde eliniń keshegisin, baǵalysyn qaıta jańǵyrtyp otyrǵan Káken Dúısenuly búginde zeınet demalysynda. Otyz bes jasynan bastap ańsary aýǵan osy bir ispen aınalysyp keledi eken. Qazir bul óńirde el aǵasynan ónege alyp, jetinshi qazynanyń jaıyn bilgisi kelip júrgender jyrtylyp aıyrylady. Osyndaı úrdispen saıyn dalanyń saltanaty asa berse, jarasymdy emes pe?!
Aqmola oblysy,
Ereımentaý aýdany