Araǵa jyldar túsken saıyn Uly Otan soǵysynyń surapyl oqıǵasy alystap barady. Biraq Jeńis kúni qarsańynda onyń jańǵyryǵy jalpaq eldi aralap shyqqandaı, saldaryn eske salyp qaıta jaqyndata túsedi. Osyǵan oraı elimizdiń qaı túkpirin almaıyq soǵys zardabyn tartpaǵan, salqynyn sezinbegen birde bir shańyraq joq ekendigi, onda árbir qazaqstandyqtyń jan aıamaı soǵysqandyǵy, jeńis úshin ter tógip eńbek etkendigi jáne bul erliktiń urpaqtan urpaqqa jalǵasyp, tarıhta qalǵandyǵy odan ári aıqyndala beredi. Jerlesterimizdiń el basyna kún týǵanda bir kisideı atqa qonyp, qan maıdanda ózge de ult ókilderimen qatar bir týdyń astynda judyryqtaı túıilip jaýǵa batyl soqqy bergeni eshýaqytta umytylmaıdy.
Árıne, batyr ataǵyna parapar is jasaǵan soń onyń laıyqty baǵasyna kenelip, madaqtalǵany janǵa qýat beredi. Biraq, ómirde bári bolady degendeı, laıyqty jasalǵan istiń jaqsylyǵyn artynda qalǵan urpaqtarynyń máńgilik sezinip júrýinen artyq qurmet bar ma eken. 1944 jyly Belorýssııa jaý qolynan azat etildi. Bul soǵysta talaı adam erligimen kózge tústi. Sonda toǵyzynshy gvardııalyq kavalerııalyq Kýban dıvızııasynyń 151-shi tank polkiniń basshylyǵy naǵyz janqııarlyq erlik kórsetken birneshe jaýyngerdi Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna laıyq dep usynys ázirleıdi. Olardyń arasynda sonaý 1937 jyly Batys Qazaqstan oblysy, Kaztalov aýdanynan Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylǵan Ábjaı Sálıevtiń de esimi bolatyn.
Ol sonaý ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary bar bolǵany on jeti jasynda-aq sol kezdegi ǵajaıyp tehnıka bolyp tabylatyn traktor júrgizýdi, jóndeýdi bes saýsaqtaı meńgeredi. Sonyń septigi tıdi me, maıdanǵa kelisimen Gorkıı qalasyndaǵy tank ýchılıshesin qysqa merzimde oqyp shyǵady. Sodan tank komandıri retinde saýytty tehnıkanyń shynjyr tabanymen Belorýssııa, Ýkraına, Batys Eýropa jerlerin basyp ótip, kóptegen eldiń halqyn nemis-fashıst basqynshylarynan azat etýge óz úlesin qosady.
Soǵys jyldaryndaǵy keńestik tankishilerdiń Pragany azat etýde keskilesken aıqastardaǵy erekshe erlikteri týraly talaı jazyldy. Kórkem fılmder de túsirildi. Sol jazbalarda Ábjaı Sálıevtiń de esimi bar eken. Birde ol basqarǵan tank oqystan otqa oranyp, júristen shyǵady. Sodan qan maıdannyń qaq ortasynda jaıaý qalǵan ekıpaj músheleri boraǵan oqtyń arasymen ótip, damyldap turǵan nemistiń “Panterin” basyp alady. Álginiń saýytyna “100” degen sıfrdy jazady da, keri burady. Odan ári qaptaǵan jaýdy óz tankisimen taptaı jóneledi.
Al Vengrııanyń Dıýda-Ketedha aýdanynda Ábjaı ekıpajy jaýdyń qorǵanysyn buzyp ótedi. Sodan olardyń jelke tusynan kúırete soqqy beredi. Mundaıdy kútpegen jaý qorshaýda qalǵan ekenbiz dep aralarynda úreı týady. Árkim óz aldyna qutylýǵa tyrysady. Mine, sol sátti tıimdi paıdalana bilgen Sálıev 15 arbany, tirkemesi bar 3 kólikti jáne 30 asa fashıstik sarbazdar men sardarlardyń kózin joıady.
Jalpy, Ábjan Sálıevtiń tehnıka tilin jetik meńgergeni, tankti basqara bilýdegi sheberligi, batyldyǵy men tosyn sheshimge kelýi onyń ekıpaj músheleriniń talaı qıyndyqta jol tabýyna kómegin tıgizedi. 1944 jyly Slýsk qalasy úshin urysta Ábjaı tanki jaý qaptalyna shyǵyp oqystan at oınatyp, álek salady. Sasqan jaý ne isterin bilmeı ańtarylady. Osy sátti aldyn ala kózdegen Ábjaı tanki Slých ózenin birinshi bolyp kesip ótedi. Sosyn negizgi kúsh kelip jetkenshe ótkeldi ekıpaj músheleri qasyq qandary qalǵansha ustap turady. Bul sol kezde naǵyz kózsiz erlik edi. Al endi birde Mır qalasyna ótý múmkin bolmaıdy. Stobsy beketindegi temir jol boıyn qorǵanǵa aınaldyrǵan jaý tumsyq suqtyrar emes. Jaıaý ásker túgili saýytty tehnıkalar da qorǵandy buza almaıdy. Mine, osy kezde Ábjaı bir Allaǵa syıynyp, tas túıin bekinedi de óziniń tankisimen jarylǵysh snarıadtar tıelgen vagondy kelip túıedi. Orasan jarylys aınalany qoparyp, bar dúnıeni tóńkerip tastaıdy. Jaýdyń jarymy jer jastanady. Keńestik áskerge jol ashylady.
Sóıtip, tank bólimshesiniń komandıri Ábjaı Sálıevtiń soǵysta kórsetken erligi erekshe baǵalanady. Sondyqtan ony basshylyq joǵary ataq – Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynady. Biraq, ómirde bári bolady dep joǵaryda aıtqanymyzdaı, usynys Máskeýge deıin jetpeıdi, ushaq oqqa ushyp, bar qujat janyp ketedi. Áıtse de, ol marapattan ada qalmaıdy. Jaýyngerlik Qyzyl Tý, “Qyzyl Juldyz”, “I dárejeli Otan soǵysy” ordenderimen, medaldarmen jáne Joǵary Bas qolbasshynyń 16 alǵysymen marapattalady. Onyń erligin el eshqashan umytpaıdy.
Aleksandr TASBOLATOV.
ULAǴATTY URPAQ ÚNDESTIGI
Jeńistiń mereıli merekesi jaqyndaǵan saıyn jer-jerde aǵa urpaqtyń batyrlyǵy men batyldyǵy jaıly áńgime qyza túsýde. Osyndaı tárbıelik mánimen este qalatyn “Uly Jeńistiń ulaǵatty urpaǵy” dep atalǵan jastar aksııasy Taldyqorǵanda jalǵasty.
Qala ákimdigi men “Sovremennoe obrazovanıe” qoǵamdyq qory, Almatydan kelgen joǵary jáne orta bilim beretin oqý oryndarynyń stýdentteri qatysqan aksııa Jeńistiń 65 jyldyǵy men jaýyngerlerdiń erliginen mol maǵlumat berýimen erekshelenip, kópshilik nazaryn aýdardy.
Ortalyq alańǵa qalalyq mektepterdegi joǵarǵy synyp oqýshylary jınalyp, bolashaq mamandyqtary boıynsha aqparat beretin arnaıy kórmeni tamashalasa, ondaǵy fotosýretter qyzyqty stýdenttik ómirden syr shertti. Jastarǵa býkletter men shaǵyn anyqtamalyqtar taratylyp, erekshe belsendilik tanytqan oqýshylar ádebı kitaptarmen marapattaldy.
Qoǵamnyń belsendi kúshi – ulaǵatty urpaq. Demek, olardyń Uly Jeńistiń ótken tarıhy men búgingi beıbit ómir arasyndaǵy baılanys jaıly jan-jaqty bilýi shart. Kezdesýde osy máseleler de nazarǵa alyndy. Sonymen qatar jastardyń jumysqa ornalasýy eskerilip, Taldyqorǵan qalalyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bóliminiń qyzmetkerleri jastar úshin bos jumys oryndarynyń jármeńkesin ótkizdi. Basqa mamandyqty meńgergisi kelgenderge tegin oqytatyn kásip túrleri usynyldy.
Jastarǵa degen qamqorlyq munymen shektelgen joq. Oblystyq salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵynyń ókilderi qaladaǵy saýyqtyrý oryndaryn paıdalanyp, sportpen jáne dene shynyqtyrýmen aınalysýǵa úndedi. Osylaısha Almaty men Taldyqorǵan qalasynyń jastary bir-birimen jaqyn tanysyp, keleli keńes qurýǵa múmkindik týdy. Kesh barysynda stýdentter men jastar konserttik baǵdarlamalarymen kópshilikti qýantty.
Kúmisjan BAIJAN.
Almaty oblysy.