ultjandy azamattyń esimin este qaldyrý máselesinde jergilikti bılik tarapynan
eskeretin jaıttar joq emes
Talantty jýrnalıst, syrshyl aqyn, sheber prozashy, sanaly ǵumyryn Táýelsizdigimizdiń baıandylyǵyna, memlekettiligimizdiń tutastyǵyna arnaǵan Málik Muqanovtyń aty atalmaı qalyp kele jatqany ókinishti.
ultjandy azamattyń esimin este qaldyrý máselesinde jergilikti bılik tarapynan
eskeretin jaıttar joq emes
Talantty jýrnalıst, syrshyl aqyn, sheber prozashy, sanaly ǵumyryn Táýelsizdigimizdiń baıandylyǵyna, memlekettiligimizdiń tutastyǵyna arnaǵan Málik Muqanovtyń aty atalmaı qalyp kele jatqany ókinishti.
Aǵamyzdyń aramyzda júrgeni keshe ǵana sııaqty. Tereń bilimdarlyǵymen, azamattyq bıik bolmysymen, qaıratkerlik belsendiligimen dosyn da, dushpanyn da moıyndatqan Mákeńniń jalǵan fánıden ótkenine de 10 jyl óte shyǵypty. Qashan kózi jumylǵansha kúreskerlik bitim-bolmysyna qylaý shań juqtyrmaǵan tulǵanyń orny áli úńireıip bos tur. Qaıǵydan jalyn ata kúrsindirip, saǵynyshtyń saz tolǵaýyn tarttyryp kete bardy. О́tken shaqpen eske alý qulyn-taıdaı jarasyp ósken zamandastary, izbasarlary, shákirtteri, qalamdas dostary úshin sonshalyqty aýyr. Aramyzda júrse, 70-ke kelip, ulan-asyr toı qushaǵynda otyrar edi. Taýdyń alystaǵan saıyn bıik kórinetini sekildi eshkimniń ámiri júrmeıtin qudiretti ýaqyt atqan oqtaı, shapqan attaı qansha zýyldasa da, esimi iri áriptermen jazylatyn Málik Jaqypulynyń jarqyn beınesi jadymyzdan óshpek emes. Naǵyz asyldy eshqashan tot baspaıdy.
* * *
Aǵamyz jaıly tolǵana eske alsaq, el Táýelsizdiginiń eleń-alań shaǵy eriksiz oıǵa oralady. О́ıtkeni, Mákeńniń aýyzdyǵymen alysqan tulpardaı erkin kósilip, qulashyn keńge jazyp, kúreskerlik te, qalamgerlik te qarym-qabileti, el dep, qazaq dep atqa qonyp, azamattyq iriligi ábden tanylyp, qol bastaǵan jalańtós batyrlarsha erekshelengen tusy edi bul! Qyzyljardyń saıası sahnasyndaǵy talas-tartys kúnine júz qubylyp, erekshe qyzyp turǵan kez! Keńes Odaǵy ydyraǵan, tonnyń ishki baýyndaı ymdasyp-jymdasyp jatqan ekonomıka turalaǵan. 15 odaqtas respýblıka derbes kún kórýdiń qamyna kóshken. Máńgi myzǵymastaı kóringen alyp derjavanyń omaqasa qulaýyna narazy, onyń ústine ashqursaq, aldy tuman, arty jar jurttyń qara qazandaı ókpesin, kóńildegi qyjylyn separatıstik toptar men jikshilderdiń ozbyr is-áreketteri odan ári qyzdyryp jiberetin. Kompartııanyń shekpeninen shyqqan shendiler men shekpendiler de ótkenniń jalyna qaıta-qaıta jarmasyp, sal dáýrenderin oraltýǵa ket ári emes-ti. Bir sózben aıtqanda, dúrbeleń men dúrligý, túńilý men toryǵý, aldaǵy bilip-bolmas belgisizdik, birde kúnniń kózindeı shaıdaı ashylyp, birde qorǵasyn bulttaı torlaǵan óliara kezeńniń talmaý tusyn ańǵartatyn. Ol kezeńde táýelsizdik, egemendik degen uǵymdardan góri ana til, ulttyq rýh, salt-dástúr, mádenı qundylyqtar erekshe mánge ıe-tin. Teriskeı jaqta siresken muzdyń kópke deıin kóbesi sógilmeı, siresip turǵan. Bárinen de Sýprýnıýk syqyldy áýmeserlerdiń bosaǵadan syǵalap, tórge oza almaǵan, hali onsyz da múshkil tilimizdi kókparǵa salǵandaı tý-talaqaı etýi esi durys qazaqtyń tózimin ábden taýysqan. Ásire dańǵazashyl aıǵaıshyl top «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» jasap, maly tóskeıde, basy tósekte qosylǵan aǵaıynnyń arasyn alataıdaı búldirip baqqan. Kózdegen maqsaty – Reseıdiń jeteginen aıyrylmaý, soǵan úgitteý. Onyń arǵy jaǵynda Qazaqstannyń jeke, derbes el bolýyn moıyndamaý, kóre almaý sııaqty pasyq pıǵyldyń jatqany anyq edi. «Glas» degen saryjalaq gazetsymaq shyǵaryp, bar jamandyqty qazaqtyń basyna úıip-tókken áýmeserdiń ekijúzdi opasyz bet-perdesin áshkerelep, el-jurtqa aımandaı etkenderdiń biregeıi – Mákeń bolatyn. «Jaıshylyqta aýyz jappas, toı degende óleń tappas» degendeı, ánsheıinde jaly kúdireıgen arystan qusap júrgen jerin órt shalǵandaı etip júretin Sýprýnıýktiń sazaıyn ábden tarttyrǵan. Sot aldynda ekijúzdiligin áshkerelegen. Mákeń ondaılardy bilimdiligimen, parasattylyǵymen, oıynyń utqyrlyǵymen tusap tastaıtyn. Aqyry, Omby jaqqa bas saýǵalap, keıin ondaǵy otandastarynan ońbaı taıaq jegenin estidik. «Búkirdi kór ǵana túzeıdi» degen osy.
Mákeń saıası kúres alańyna shyqqanda keıbireýler qusap jalǵan bedel, arzan upaı alý maqsatyn emes, eldik máselelerdi tý etip kóterip, bıik minberlerden bilikti usynys-oılar aıtýymen erekshelendi. «Týra aıtsań týǵanyńa jaqpaısyń» degen sóz bar. Solaı eken dep aǵamyz sámbi talsha ıilgen joq. «Lenın týy», «Halyq keńesi», «Egemen Qazaqstan» gazetterinde jemisti qyzmet atqara júrip, qalamynyń qýatyn ulttyq, problemalyq jaıttarǵa arnady. Eń aldymen, qarapaıym adamdardyń múddesin qorǵaı bildi. Ondaıda aldynda taý tursa da yqpaıtyn. Sheneýnikterdiń laýazymyna qaramastan betiń bar, júziń bar demeı aıtyp salatyn.
Mákeń óziniń «shekpeninen shyqqan» izbasarlary men shákirtterin de árkez adaldyqqa, shynshyldyqqa, birsózdilikke tárbıelep, durys baǵyt-baǵdar siltep otyrdy. О́ńirdegi alǵashqy táýelsiz basylym – «Qyzyljar» gazetiniń orys tilinde de shyǵýyna oı tastap, Ashat Saǵyndyqov, Zeınolla Ákimjanov, Qurman Ramazanov, Jaqsybaı Samrat, taǵy basqa jas jýrnalısterdi qataryna tarta bildi. Birde qatty sasyp, tyǵyryqqa tireldik. «Qyzyljar» gazetiniń redaktory edim. Alǵashqy sanynan-aq shalǵaıymyzdan jarmasyp, tyrnaq astynan saıası ilik izdeýshiler kóbeıip ketti. Sóıtse, «Dva lıka odnogo Lıýbýshına», «Ivan kıvaet na Petra, Petr na Ivana» atty til, el muńyn qozǵaıtyn syn maqalalar oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysynyń shamyna tıse kerek, basylymdy jabýǵa áreket jasap baqty. Onysynan eshnárse ónbegesin Sýprýnıýkti aıdap salypty. Ol bolsa, «jasyl túspen shyǵarylǵany – ıslamshyldyqty ańsaýshylyq, kókseýshilik» dep, jer-kókke jazyp, jamandaı jóneldi. Kóp keshikpeı gazetimizdiń birinshi betinde Mákeńniń «Iz demokratov – v seksoty» degen maqalasy jarq ete túsip, aýyzdaryna qum quıdy. Muny aıtyp otyrǵanymyz, óre túregelýshilerge qarsy toıtarys berý maqsatymen bedeldi degen aǵaıyndarymyzǵa maqala jazýǵa qolqa salyp, ótinishimiz aıaqsyz qalǵan bolatyn. Al Mákeń jasqanbady.
Iá, aqtyq demi bitkenshe ult namysyn qorǵap ótken asyl aǵamyz óz keziniń asyp týǵan jampozyndaı, minezi de, sózi de kesek erlerdiń sońǵy tuıaǵyndaı kórinetini bar. Alaıda, osyndaı taý tulǵaly azamattyń qadir-qasıetin tıisinshe baǵalaı almaı júrgenimiz ózekti órteıdi.
Bizdińshe, teriskeı jaqta el táýelsizdiginiń ornyǵýyna qalamymen de, kúreskerlik isimen de ólsheýsiz úles qosqan Mákeńmen qalaı maqtansaq ta jarasady. Sol sebepti kóshege, ózi oqyǵan mektepke esimin berý, jas jýrnalıster úshin arnaıy júlde belgileý, artynda qalǵan mol murasyn jınap, bastyrý, jýrnalıstik sheberligin zerdeleý sekildi máseleler óz sheshimin tapsa, esh kóptik etpeıdi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.