Koalısııa kúshteri ketken soń bul eldiń kúni ne bolady?
2014 jyl jaqyndaǵan saıyn Aýǵanstanda astarly oıyndar oryn alýda. Koalısııa kúshteri el aýmaǵyn kelesi jyly tastap shyǵady. Alaıda, prezıdent Hamıt Karzaı sáýirde ótýi tıis prezıdenttik saılaýǵa deıin AQSh-pen qaýipsizdik jónindegi ekijaqty kelisimge qol qoımaıtyndyǵyn málimdedi. Negizinen bul qujat NATO kúshteri 2014 jyly Aýǵanstannan áketilgennen keıingi amerıkalyq áskerılerdiń jaıyn retteýdi qarastyratyn-dy. Koalısııa kúshteriniń ketýinen keıingi jaǵdaıdy arydan oılastyratyn amerıkalyqtar qazirden oılastyryp jatqanda, shynynda da aımaqta nendeı ahýal qalyptasýy múmkin, degen suraqtyń týyndaıtyny zańdy.
Koalısııa kúshteri ketken soń bul eldiń kúni ne bolady?
2014 jyl jaqyndaǵan saıyn Aýǵanstanda astarly oıyndar oryn alýda. Koalısııa kúshteri el aýmaǵyn kelesi jyly tastap shyǵady. Alaıda, prezıdent Hamıt Karzaı sáýirde ótýi tıis prezıdenttik saılaýǵa deıin AQSh-pen qaýipsizdik jónindegi ekijaqty kelisimge qol qoımaıtyndyǵyn málimdedi. Negizinen bul qujat NATO kúshteri 2014 jyly Aýǵanstannan áketilgennen keıingi amerıkalyq áskerılerdiń jaıyn retteýdi qarastyratyn-dy. Koalısııa kúshteriniń ketýinen keıingi jaǵdaıdy arydan oılastyratyn amerıkalyqtar qazirden oılastyryp jatqanda, shynynda da aımaqta nendeı ahýal qalyptasýy múmkin, degen suraqtyń týyndaıtyny zańdy.
Aýǵanstan óz áskeri men qaýipsizdik kúshterine qajetti qural-jabdyqtar men otyndy jetkizýdi kesheýildetýi AQSh-tyń qaýipsizdik jónindegi kelisimge qol qoıdyrýdy jedeldetý úshin qysym jasap jatqan áreketi, dep aıyptaǵan aqparat tarady. Mundaı keshiktirý osymen úshinshi ret oryn alyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Bul rette AQSh memlekettik hatshysy Djon Kerrı aýǵandyq aqsaqaldar jıyny – Loııa Djırganyń ekijaqty kelisimdi qoldaý týraly sheshimine rızashylyǵyn bildirip te úlgergendigin aıta ketken jón. Jıyn tóraǵasy Sıbhatýlla Modjadeddı amerıkalyq jáne nato-lyq kúshterdiń kelesi jyldyń sońyna deıin elden ketýi tıistigin tilge tıek ete kelip, Karzaıdyń kelisimge qol qoıýdy keıinge shegerýge quqy joq jáne de bul Aýǵanstannyń múddesine qaıshy ekenin basa atap ketken. Al Aýǵanstan prezıdenti kelisimge qol qoıý úshin birneshe sharttardy kóldeneń tartsa, sonyń biri – Gýantanamo túrmesinde qamaýda jatqan barlyq aýǵandyqty bosatý. Osylaısha, el prezıdenti otandastarynyń aldynda aýǵandyqtardyń taǵdyryna alańdaýly ekenin kórsetkisi keletin syńaıly. Alaıda, AQSh onyń mundaı ustanymyna kóne qoıýy neǵaıbyl, dep sanaıdy keıbir sarapshylar. О́ıtkeni, aımaqtaǵy jaǵdaıdy óz qoldarynda ustap otyrǵan Vashıngton úshin sodyrlardyń kúsheıip ketýi qaýipti ekeni aıtpasa da túsinikti.
Hamıd Karzaıǵa jazǵan hatynda AQSh prezıdenti Barak Obama Aýǵanstannyń salt-dástúrine, azamattarynyń quqyna jáne el táýelsizdigine syılastyqpen qaraıtyndyqtaryna kepildik beriletindigin bildiripti. Ásirese, amerıkalyq áskerılerdiń tek tótenshe jaǵdaılarda bolmasa, jaıshylyqta jeke úılerge basa-kóktep kirmeıtindikterine de sendirip baǵypty. Kelisimdegi basty másele de osy jeke úılerge basa-kóktep kirmeýge arnalǵany málim. Aýǵanstan prezıdentiniń sózine qaraǵanda, eger Loııa Djırga AQSh-pen aradaǵy kelisimdi maquldasa, onda osy elde 15 myń sheteldik áskerıdiń qalýyna múmkindik týady. Onyń ústine Aýǵanstannyń qaýipsizdigine kepildik beretin 2024 jyldyń aıaǵyna deıingi merzimge jasalǵan kelisim Reseı, Qytaı jáne Úndistan tarapynan qoldaýǵa ıe. Eger Hamıd Karzaı kelisimge qol qoımaǵan jaǵdaıda, AQSh jáne NATO kúshteri Aýǵanstannan tolyq áketilýi tıis bolady.
Mundaı «nóldik nusqany» Kabýlǵa jasaǵan saparynda Amerıka prezıdentiniń kómekshisi Sıýzan Raıs ta qýattady. Kelisimge qol qoıýdy kesheýildetý máselesi Brıýsselde NATO-ǵa múshe elder Syrtqy ister mınıstrleri keńesinde arnaıy qaralady. «Talıban» qozǵalysy da sońǵy kezde belsendi áreketke kóshti. Jaqynda Aýǵanstannyń ortalyq aımaǵynda oryn alǵan jarylystan tórt aýǵandyq polısııa qyzmetkeri qaza taýyp, 17-si ár túrli jaraqattar alǵan. Buǵan deıin Kabýlda jasalǵan shabýyldan 10 adam ólim qushyp, 20-sy jaralanǵan-dy. Keıbir derekterge qaraǵanda, Hamıd Karzaıdyń uıǵarymymen Joǵary beıbitshilik keńesiniń arnaıy delegasııasy «Talıban» qozǵalysy jetekshilerimen kelissózder júrgizý úshin Islamabadqa jol tartady. Osylaısha, aýǵan basshylyǵy ózderiniń jáne jaqtastarynyń 2014 jyldan keıingi taǵdyryn qazirden kúıttep jatyr dep sóz saptaýǵa negiz bar.
AQSh-tyń sońǵy jyldary nazaryn Ortalyq Azııa elderine aýdara bastaýy onyń bul aımaqtan birjolata ketkisi joqtyǵyn baıqatyp otyr. Máselen, 2012 jyly AQSh-tyń osy aımaqtaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttaǵan qarjysy 40 paıyzǵa artqany, sóıtip, 215 mln. dollardy quraǵany belgili. Memhatshynyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa elderi jónindegi kómekshisi Robert Bleıktiń paıymynsha, aýǵan jerinen halyqaralyq kúshterdiń áketile bastaýymen ekstremıstik toptardyń belsendiligi artady degen qaýip negizsiz. О́ıtkeni, «Qurama Shtattar aımaqtan ketpeıdi» jáne Aýǵanstannyń soltústiginde áreket etip jatqan О́zbekstan Islam qozǵalysy tobynda bar-joǵy ondaǵan nemese júzdegen adam bar. Olardyń ıdeologııasy kúshteý bolǵandyqtan, Ortalyq Azııa elderi turǵyndarynyń qoldaýyna ıe emes. Al belgili saıasattanýshy Dosym Sátpaev Pákstan men Aýǵanstanda shoǵyrlanǵan ıslamdyq qozǵalystyń óz emıssarlaryn Tájikstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne ózge de aımaqtaǵy elderge jóneltýi oryn alyp otyrǵandyǵyn alǵa tartady. Onyń pikirinshe, Aýǵanstandaǵy áskerı kontıngenttiń qysqarýymen, «Talıbandy» ortalyqazııalyq jaqtaýshylar elderine qaıtýy múmkin. Olar – jaǵdaıdy qalaı ýshyqtyrýdy jáne bılik ókilderine qarsy qarýly kúresti qalaı júrgizýdi biletin óz isteriniń «mamany». Olaı bolsa, bul máselege beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Áleýmettik problemalardy betperde etip tutqan olar el turǵyndaryn óz jaqtaryna buryp áketýi de ǵajap emes.
Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýda belsendi áreket etip kele jatqan Qazaqstan ekstremıstik áreketterdiń aldyn alýǵa jáne terrorızmmen kúreste zańnamalyq tetikterdi jetildirip keledi. Jaqynda osy problemany sheshýge arnalǵan zańnamalyq qujat Parlamenttiń qoldaýyna ıe boldy. Endi «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri týraly tolyqtyrýlar men ózgerister engizý týraly» Zań terrorızmniń áleýmettik bazasyn qysqartýǵa jáne qoǵamdy osy keselmen kúresý jolynda jumyldyrýǵa yqpal etýi tıis. Aımaqtaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýdi halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýmen baılanystyryp kele jatqan elimiz aımaqtaǵy jaǵdaıǵa beıjaı qaraı almaıtynyn da isimen dáleldeýde.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sheteldik elshilik mıssııa ókilderimen bolǵan kezdesýde bylaı degen-di: «Biz aımaqtaǵy kez kelgen daý-janjalǵa yqpal etetin negizderdi joıatyn bolamyz, ıntegrasııany damytyp, barlyq áriptesterimizben pragmatıkalyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornatamyz. Men sizderden óz úkimetterińiz nazaryna bizdiń mańyzdy joldaýymyzdy jetkizýdi suraımyn: Qazaqstan barlyq Ortalyq Eýrazııada turaqtylyq pen qaýipsizdikti, halyqtar arasyndaǵy yntymaqtastyq pen beıbitshilikti nyǵaıtýda senimdi, laıyqty áriptes bolýǵa tyrysady». Sondyqtan da elimiz aımaqtaǵy Aýǵanstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstanǵa áskerı tehnıkalardy óteýsiz berý, áleýmettik nysandar salý, stýdentterin tegin oqytý sııaqty qoldaýlar kórsetýde. Munyń barlyǵy joǵaryda aıtylǵan Memleket basshysynyń sózimen úndesip jatyr.
Aımaqtaǵy jaǵdaıǵa yqpal etýde Reseı men Qytaıdyń, Úndistan men Pákstannyń alar orny aıtarlyqtaı. AQSh Ulttyq barlaý uıymynyń basshysy Djeıms Klepper osy jyldyń basynda Kongrestiń aldynda jasaǵan baıandamasynda Máskeýdiń Keden odaǵy nemese Eýrazııalyq odaq arqyly burynǵy KSRO elderindegi ıntegrasııalyq bastamalarǵa kúsh salatynyn aıtqan-dy. Shynynda da, Reseı ázirge tek Qyrǵyzstan, Tájikstan sııaqty shaǵyn elderdiń ınfraqurylymdyq jobalaryna qarjy bólýdi kózdep otyr. Bul jerde Aýǵanstan týraly aıtýdyń ózi artyq, árıne, bul ýaqytsha bolýy da múmkin. О́ıtkeni, ekonomıkasyn ońalta bastaǵan soltústik kórshimiz qazir yqpalyn aldymen jaqyn kórshilerine júrgizýge umtylýda.
Qytaı da aımaqta óz yqpalyn ekonomıkalyq jolmen júrgizýge múddeli. «Deılı Mandegar» basylymynyń bas redaktory Nazarı Parıanı Aýǵanstannyń Ortalyq Azııada ornalasqanyn jáne de Qytaıdyń kórshisi bolyp tabylatynyn, sondyqtan QHR ortalyqazııalyq saıasatynan úlken paıda tabatynyn aıtypty. Onyń pikirinshe, «Uly Jibek jolyn» jańǵyrtý Aýǵanstanǵa Ortalyq, Shyǵys jáne Ońtústik Azııa arasyn jalǵaýǵa múmkindik beredi. Azııa Damý bankiniń prezıdenti Harýhıko Kýroda jaqyn onjyldyqta Úndistan jahandyq ekonomıkalyq ósimde aldyńǵy oryndarǵa shyǵaryn boljaıdy. Úndilik kompanııalardyń Ortalyq Azııadaǵy shıkizat ken oryndaryna qyzyǵýshylyǵy basym ekenin eskersek, bul el de óz yqpalyn barynsha kúsheıtýge tyrysatyny anyq. Sóz oraıynda, amerıkalyq geologtardyń barlaýyna súıenip, Aýǵanstannyń qoınaýyndaǵy qazba baılyqtardyń kólemi trıllıon dollarǵa bara-bar ekendigin aıta ketken jón.
Mine, osy orasan mol baılyqty ıgerýge árkimniń-aq bar talasy. Quramynda 10 azııalyq memleketti qamtıtyn Ortalyq Azııa aımaqtyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq (SARES) uıymyna múshe elder ózderiniń josparlaryn Aýǵanstanmen baılanystyryp otyrǵany da jasyryn emes. Is-qımyl josparyna sáıkes, energetıka men saýdany qosqanda jańa óńirlik kóliktik ınfraqurylymdarǵa 23 mıllıard dollar kózdelip otyr eken. Alty baǵyt boıynsha 68 joba aıqyndalsa, sonyń basym bóligi Aýǵanstanǵa qatysty. QHR shyǵysyndaǵy porttardy Pákstannyń Karachı jáne Gvadarymen jalǵaıtyn kóliktik jeli tartady dep kútilýde. Iаǵnı, Pákstan da mundaı tıimdi jobadan tys qalmaıdy degen sóz. Al О́zbekstan Aýǵanstannyń batysyndaǵy Andhoı jáne Mazarı-Sharıf arasynda 230 shaqyrymdyq jańa temirjol jelisin tartýǵa kirispek nıette. Josparǵa sáıkes bul temirjol jelisi Sherhan – Bandar – Qundyz – Hýlym – Naıbabad – Andhoı – Gerat baǵytyn qamtyp, barlanǵan kenderdi tasymaldaýǵa paıdalanylatyn bolady. Tájikstan da 2015 jyly Kolhozobod – Dýstı – Tómengi Pıandj baǵyty boıynsha 50 shaqyrymdyq temirjol salýdy josparlasa, Túrkimenstan da Atamurat – Ymamnazar – Akına – Andhoı baǵytyndaǵy 126 shaqyrymdyq temirjol salýdy qolǵa almaq. Árıne, munyń barlyǵy da ázirge jospar kúıinde.
Aımaqtaǵy Reseıdiń yqpalyn barynsha boldyrmaýǵa tyrysyp jatqan AQSh-tyń ózi qazir ekiushty jaǵdaıda qalyp otyrǵany málim. Olaı bolsa, bul jobalar qanshalyqty ómirsheń degen suraqtyń týyndaýy da zańdy. Bir telearnaǵa bergen suhbatynda Reseı syrtqy saıasat vedomstvosynyń basshysy Sergeı Lavrov AQSh-tyń jalǵyz ózi Aýǵanstanda týyndaǵan problemalardy sheshýge qaýqarsyz degendi aıtypty. Ortalyq Azııa jónindegi sarapshylardyń biri Djeffrı Mankoff ta óz oıyn osylaısha órbitedi. Onyń paıymynsha, Reseı qazirgi tańda kúsheıgen, sondyqtan da onymen yntymaqtaspasa, AQSh aımaqta eshteńeni júzege asyra almaıdy. Aýǵan jerinde jıi bolyp turatyn fransýz saıasattanýshysy ári jazýshy Anna Nıva osydan biraz buryn bergen suhbatynda reseılik bıznestiń Aýǵanstanǵa belsene kirigip jatqandyǵyn tilge tıek ete kelip, onyń sebebin Máskeýdiń NATO operasııalaryna qatyspaıtyndyǵymen túsindirýge tyrysqan-dy.
Bul rette aımaqta ózindik ról atqaratyn Pákstan sońǵy jyldary túrmede otyrǵan «Talıban» qozǵalysynyń serkelerin bostandyqqa shyǵara bastady. Osy eldiń premer-mınıstri Navaz Sharıf jaqynda Kabýlǵa kelissóz júrgizýge baratyny da belgili boldy. Osy jerde aıta ketetin bir jaıt, Pákstan men AQSh arasynda qarym-qatynastardyń sońǵy kezderi sýı bastaǵany. Oǵan osy eldiń aýmaǵynda birneshe ret terrorshylardyń kózin joıýǵa qatysty operasııalardyń ótkizilýi sebep bolǵan syńaıly. AQSh ta óz kezeginde Katarda «Talıban» qozǵalysynyń ofısin ashýǵa umtylyp, 2011-2013 jyldary talıbtermen kelissózder júrgizgeni málim. Aýǵanstan men AQSh arasyndaǵy kıkiljińniń astary da osynda jatqany belgili.
Qoryta aıtqanda, aımaqtaǵy turaqtylyq pen beıbitshiliktiń ornaýy qyzyǵýshylyq tanytýshy elderdiń, ásirese, iri derjavalardyń ózara kelisimine baılanysty ekendigi qazirdiń ózinde belgili bolyp qaldy. Bul jerde «Vashıngtonnyń qýyrshaǵy» atanyp ketken Hamıd Karzaıdyń da, odan keıingi bılikke keletin basqanyń da óz erki ózinde bolady degenge sený qıyn. 2014 jyly NATO kúshteri Aýǵanstannan áketilgennen keıin aýǵan halqyna erkindik berilgenimen, erik berilmeıtini jáne anyq.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».