Teńge qalaı qubyldy?

Eske salsaq, 2020 jyldyń qańtarynda 1 AQSh dollary   382,60 teńge baǵamymen bastaldy, al jeltoqsanda 1 AQSh dollary úshin 420,91 teńgeniń ındıkatorymen aıaqtaldy.

Teńgeniń biryńǵaı eýropalyq valıýtaǵa qatysty shyǵyny odan da mańyzdy bolyp shyqty. Onyń resmı baǵamy bir jyl ishinde 90 teńgege nemese 20% -dan astamǵa ósti.

Teńgeniń AQSh dollaryna qatysty baǵamynyń qalyptasýyna sheshýshi áser dástúrli túrde munaıdyń álemdik baǵalary, sondaı-aq Reseı rýbliniń AQSh valıýtasyna qatysty qunynyń ózgerýi áser etti.

 Sońǵy jyly teńgeniń negizgi saýda seriktesteriniń valıýtalaryna qatysty baǵamy bir baǵytta da, ekinshi baǵytta da ózgerdi. Jyl basy ulttyq valıýta úshin sátti ótti.  Qańtarda munaı baǵasynyń ósýi aıasynda teńgeniń pozısııasy dollarǵa, eýroǵa jáne rýblge qatysty kúsh alyp aldy.

Koronavırýs pandemııasy jáne munaıdyń álemdik baǵasynyń quldyraýy týraly jańalyqtardan keıin kelesi aıda ishki valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaı kúrt ózgerdi. Naýryzdyń ekinshi jartysynda jáne sáýirdiń alǵashqy kúnderinde amerıkandyq valıýtanyń ortasha alynǵan baǵamy 449 teńgeniń belgisine jaqyndady.

Dollar baǵamy taǵy bir tarıhı maksımýmǵa jetti, al teńgeniń dollarǵa qatysty devalvasııa deńgeıi 17%-dan asty. Dollardan keıin eýronyń resmı baǵamy da edáýir ósti, al Reseı rýbliniń quny naýryz aıynyń sońynda 2019 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnindegi 6,17-den 5,64 teńgege deıin tómendedi. Sáýir aıynda munaı baǵasynyń birtindep qalpyna kelýimen ishki valıýta naryǵynda keri prosess belgilendi. Bul qubylys  birinshi jartyjyldyqtyń sońyna deıin jalǵasty.

Maýsym aıynyń sońynda dollardyń ortasha alynǵan baǵamy shamamen 404 teńgege, eýronyń resmı baǵamy 455 teńgege deıin tómendedi. Reseı valıýtasynyń osy kúngi resmı baǵamy sáýirdiń aıaǵyndaǵy 5,83-ten 5,77 teńgeni tústi.  Nátıjesinde teńgeniń dollar men eýroǵa qatysty devalvasııa deńgeıi shamamen 5,6- 6,6% -ǵa deıin tómendedi, al rýblge qatysty teńge 6,5%-ǵa jýyqtady.

Ekinshi jartyjyldyqta teńgeniń negizgi álemdik valıýtalarǵa qatysty jaǵdaıy aldymen nasharlady, biraq sońǵy eki aıda teńge óziniń shyǵyndarynyń bir bóligin qalpyna keltirdi. Qazan aıynyń sońynda dollardyń aıyrbas baǵamy 432 teńgeden asty, eýronyń resmı baǵamy - 506 teńge, al Reseı rýbli, kerisinshe, 5,45 teńgege deıin tómendedi.

Osy kezeńde teńgeniń negizgi álemdik valıýtalarǵa qatysty álsireýi ekinshi toqsanmen salystyrǵanda munaı baǵasynyń joǵarylaýymen bolǵanyn atap ótken jón. Teńgeniń aıyrbas baǵamynyń qalyptasýyna Reseıdiń valıýta naryǵynda rýbldiń AQSh dollaryna qatysty quldyraýy áser etti.

Qarashanyń sońynda dollardyń ortasha alynǵan baǵamy 7 teńgeden astamǵa, al jeltoqsanda 4 teńgeden astamǵa tómendedi.

Jeltoqsannyń ekinshi onkúndiginiń sońynda dollar baǵamy 418 teńgeden tómen túsip ketti. Teńgeniń pozısııasy munaıdyń álemdik baǵasynyń barreline 50 dollardan joǵary kóterilýimen, sondaı-aq Reseı rýbliniń AQSh dollaryna qatysty baǵamymen nyǵaıtyldy. О́tken jyldyń sońǵy kúnindegi keshki saýda-sattyqta dollar baǵamy 420,91 teńgege deıin ósti.

Osylaısha, 2020 jyldyń sońǵy kúninde dollardyń baǵamy ótken jyldyń sáıkes kúnimen salystyrǵanda 38,31 teńgege ósti. Teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy qunsyzdaný qarqyny 10%-dan sál asyp tústi. Ishki naryqta negizgi juptyń aıyrbas baǵamynyń qalyptasýyna sheshýshi áser munaı baǵasynyń quldyraýy, tólem balansynyń nasharlaýy jáne AQSh dollaryna qatysty rýbl baǵamynyń tez quldyraýy áser etti. О́tken jyly Reseı valıýtasy AQSh dollaryna qatysty devalvasııany 20% -ǵa jýyqtady, bul ulttyq valıýtanyń AQSh dollaryna qatysty qunsyzdaný jyldamdyǵynyń joǵarylaýynda mańyzdy ról atqardy.

Teńgeniń eýroǵa qatysty shyǵyny ótken jyly edáýir bolyp shyqty. Dollar baǵamynan keıin eýro naýryzda 500 teńgeniń deńgeıine jaqyndap, birinshi jartyjyldyqtyń sońynda 455 teńgege deıin tómendedi.

Ekinshi jartyjyldyqtan bastap eýro taǵy kóterildi, onyń qyrkúıektegi resmı baǵamy 500 teńgeden asty. Jyldyń sońǵy kúninde 1 eýro úshin 516,13 teńgeni qurady. Nátıjesinde teńgeniń eýroǵa qatysty devalvasııa deńgeıi 20,9% -dan asty.

Eýronyń teńgege shaqqandaǵy nyǵaıýy teńgeniń AQSh dollaryna qatysty quldyraýyna da, álemdik valıýta naryqtaryndaǵy amerıkandyq valıýtaǵa qatysty pozısııasynyń edáýir nyǵaıýyna da baılanysty boldy. Byltyr teńgeniń negizgi álemdik valıýtalarǵa qatysty álsireýi onyń Reseı rýbline qatysty nyǵaıýymen qatar júrdi. Bul kóbine dollardyń / teńge jubynyń dınamıkasymen salystyrǵanda rýbldiń AQSh dollaryna qatysty devalvasııasynyń joǵary qarqynyna baılanysty boldy. Jyl boıyna ishki naryqtaǵy rýbldiń resmı baǵamy ótken jyldyń aıaǵyndaǵy deńgeıden tómen boldy (6,17 teńge), qyrkúıektiń sońynda 5,42 teńgege deıin tómendedi.

Ulttyq banktiń ótken jyldyń sońǵy kúnine belgilegen juptyń resmı baǵamy 5,65 teńgeni qurady. Ulttyq valıýta rýblge qaraǵanda 8,3%-dan astamǵa qymbattady.

Sarapshylar 2020 jyly  teńgeniń pozısııasy negizgi álemdik valıýtalarǵa qatysty álsirep, Reseı rýbline qatysty nyǵaıa túskenin baıqaǵanyn aıtyp jatyr.

 Ishki naryqtaǵy ózgeristerdi jylyna ortasha kórsetkishter boıynsha obektıvti túrde baǵalaýǵa bolady. Ulttyq banktiń málimetinshe, ótken jyly dollardyń resmı baǵamy ortasha eseppen 382,75-ten 412,95 teńgege (nemese 7,9% -ǵa), eýro - 428,57-den 471,44 teńgege deıin ósti (10-nan sál artyq) %). Sonymen birge, Reseı rýbliniń resmı baǵamy bir jyl ishinde ortasha eseppen 5,92-den 5,73-ke deıin (3,2%) tómendedi.

Halyqaralyq valıýta naryqtaryndaǵy jaǵdaıǵa keletin bolsaq, ótken jyly AQSh dollarynyń negizgi álemdik valıýtalarǵa, onyń ishinde biryńǵaı eýropalyq valıýtaǵa qatysty pozısııasynyń edáýir álsireýi baıqaldy, bul ishki naryqtaǵy eýro qunynyń ósýiniń jedeldeýinen kórindi.

Birinshi jartyjyldyqta juptyń baǵamy negizinen bir eýroǵa 1,1 dollar deńgeıinde saqtaldy, joǵary jáne tómen aýytqyp ketti. Keıinirek naryqtardaǵy jaǵdaı eýronyń nyǵaıýy paıdasyna ózgerdi. Eki negizgi álemdik valıýta arasyndaǵy básekelestik bir eýro úshin 1,23 dollardan sál tómen deńgeıde aıaqtaldy.

 Bıyl ulttyq valıýta úshin qandaı jyl bolady?

 Koronavırýstyq vaksınany zertteýdiń úshinshi kezeńiniń aıaqtalýy jáne jappaı vaksınasııanyń bastalý ýaqyty damýshy elderdiń valıýtalary úshin mańyzdy faktor bolyp qala beredi. Demek, qazaq teńgesi de pandemııanyń qursaýyndaǵy ekonomıkanyń qas –qabaǵyna qarap kóshin túzeıtin bolady.

Munaı naryǵyndaǵy belgisizdik saqtalady jáne munaı baǵasynyń qalyptasýyna áser etetin kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti faktorlardyń áserinen baǵa maıatnıki qaı baǵytta ózgeretinin aıtý qıyn. Sarapshylardyń boljamyna súıensek, etalondyq munaı baǵasy barreline 50 dollar shamasynda jáne odan joǵary bolady, ıaǵnı ótken jylmen salystyrǵanda shamamen 20%-ǵa qymbattaýy múmkin.

Áser etýdiń taǵy bir mańyzdy faktory - rýbldiń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy, ol sonymen birge munaıdyń álemdik baǵalaryna táýeldiligimen erekshelenedi.  Bul faktor  2021 jyly da áser etedi, deıdi reseılik sarapshylar.

Bul munaı, sanksııalar, saýda soǵystary, damýshy naryqtardaǵy jaǵdaılar. Reseılik valıýtaǵa qysym Reseı banki men AQSh-tyń Federaldy rezervtik stavkalary arasyndaǵy aıyrmashylyqtyń tómendeýimen, sheteldik ınvestorlardyń memlekettik oblıgasııalarǵa degen suranysynyń tómendeýimen nemese kúsheıýimen júzege asyrylýy múmkin. Jáne bul aǵymdaǵy jyly rýbl baǵamyna áser etýi múmkin faktorlardyń tolyq tizimi emes, biraq rýbl sııaqty teńgeniń aıyrbas baǵamynyń turaqtylyǵy kóbine munaı baǵasymen anyqtalady.

Vırýstyń taralýyna qatysty optımıstik ssenarıı jaǵdaıynda álemdik ekonomıka turaqtanǵan kezde shıkizat taýarlarynyń baǵasy kóteriledi dep kútilýde. Bul ssenarııde birqatar reseılik sarapshylardyń pikirinshe, rýbl baǵamdary bir dollar úshin 65-66 rýbl deńgeıine deıin kúsheıýi múmkin. Munyń bári ulttyq valıýtany qoldaıdy, onyń quny AQSh dollaryna qatysty qazirgi deńgeıde turaqtana alady.

Eger táýekelder pandemııanyń taralýymen, álemdik ekonomıkanyń qalpyna kelýimen jáne munaı baǵasymen júzege asyrylatyn bolsa, tólem balansynyń nasharlaýymen teńgege qysym jasalýy múmkin. Eger jaǵymsyz ssenarıı iske asyrylsa, teńgeniń dollar men eýroǵa qatysty ǵana emes, Reseı rýbline qatysty álsireýin kútý kerek.

Kez-kelgen myqty valıýtanyń artynda qýatty ulttyq ındýstrııa turady, dál osy sala qarjy júıesiniń turaqtylyǵyna kepildik beredi. Bizdiń bılik otandyq ekonomıkanyń negizgi shıkizatqa táýeldiligimen baılanysty negizgi máseleni sheshe almaıdy. Sondyqtan bizdiń valıýtamyzdyń turaqtylyǵy tolyǵymen syrtqy faktorlarǵa, onyń ishinde munaı baǵasyna baılanysty. Demek, ishki valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaı uzaq ýaqytqa deıin mańyzdy bolýy múmkin energııa tasymaldaýshylary men shıkizatynyń álemdik naryǵyndaǵy aýytqýlarmen anyqtalady.