Nur-Sultanda «Túrki álemi: tarıhı-mádenı mura» atty halyqaralyq konferensııa ótti. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan maqalasyn qoldaý maqsatynda ótkizilgen jıynda «Túrki áleminiń tarıhı-mádenı atlasy» tanystyryldy. Bul erekshe jınaq Halyqaralyq Túrki akademııasynyń muryndyq bolýymen jaryq kórip otyr. Onlaın-offlaın rejimde ótken basqosý barysynda irgeli ǵylymı eńbektiń saltanatty tusaýkeser rásimi boldy.
Atlas áıgili saıahatshylar men jıhankezder jasaǵan kóne kartalar men baıyrǵy babalarymyzdyń mol murasyn kórsetetin mańyzdy málimetterdi qamtıdy. Kitapta óte qundy derekter jınaqtalǵan. Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, Túrki álemi biregeı órkenıet sanalady. О́ıtkeni onyń myńjyldyq tarıhy tutas Eýrazııa qurlyǵyn qamtyp, Ortalyq Eýrazııanyń orasan zor keńistiginde óz qoltańbasyn qaldyrdy.
«Ortalyq Eýrazııanyń dalalyq aımaǵy jylqyny qolǵa úıretý, metallýrgııanyń paıda bolýy syndy kóptegen jetistikterdiń otany boldy, olarsyz jalpy adamzattyq órkenıettiń tarıhyn elestetý múmkin emes. Dál osy jerden tektonıkalyq aýqymdaǵy saıası oqıǵalar bastaldy, olar álem tarıhynyń órbýine tikeleı yqpal etti. Túrki halyqtary ǵasyrlar boıy qurǵan uly memleketter Eýrazııanyń saıası kartasyn belgiledi. Olar – Ǵundar derjavasy, Túrki qaǵanaty, Seljuqtar jáne Altyn orda, qazirgi túrki memleketteriniń – Reseı, Qytaı, Úndistan, Batys Eýropa elderiniń tarıhy men mádenıetinde óshpes iz qaldyrǵan moǵoldar men mámlúkter ımperııasy», deıdi uıymdastyrýshylar.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráliniń aıtýynsha atalǵan jınaq Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵyna arnalyp otyr.
«Taıaýda ǵana Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasy shyqqany belgili. Atlastyń jaryq kórýi sonymen tustas kelýiniń de máni zor dep esepteımiz. Sebebi maqalada Prezıdent bul jerdi eshkim syıǵa tartpaǵanyn, atadan mıras bolyp qalǵanyn aıtty. Búgingi atlas – sonyń jarqyn aıǵaǵy. Sebebi munda 200-den astam karta men tarıhı qujattar qamtylǵan jáne osy geografııalyq aýmaqtaǵy tarıhı-mádenı jetistikterdi pash etedi», dedi Darhan Qydyráli.
Ulttyq akademııalyq kitaphanasynda ótken alqaly jıynǵa alys-jaqyn shetelderden qurmetti qonaqtar beıne baılanys rejiminde qatysty. Olardyń qatarynda TúrkPA uıymynyń Bas hatshysy Altynbek Mamaıýsýpov, Túrki keńesiniń alǵashqy Bas hatshysy Halıl Aqynjy, Ázerbaıjannyń alǵashqy Premer-mınıstri Gasan Gasanov, Qyrǵyzstannyń eks-memlekettik hatshysy Osmanakýn Ibraımov, Túrki keńesi bas hatshysynyń orynbasary О́mer Kodjaman, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Rashad Mammadov, Túrkııa Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Ýfýk Ekıdjı, Majarstannyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Mıhaı Galoshfaı bar.
Sondaı-aq konferensııaǵa Qazaqstan Respýblıkasy Senatynyń depýtaty Altynbek Nuhuly, О́zbekstan Respýblıkasy Senatynyń depýtaty Azamat Zıe, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy Janna Qurmanǵalıeva, Túrki keńesi Aqsaqaldar keńesiniń múshesi, belgili ǵalym Ádil Ahmetov, Frankfýrt ýnıversıtetiniń professory, Reseı ǵylym akademııasynyń Sibir bólimshesiniń fılologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Irına Nevskaıa, Tatarstan Respýblıkasy A.H.Halıkov atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń dırektory Aırat Sıtdıkov ta qatysty.
Budan bólek, elimizdegi dıplomatııalyq mıssııalardyń jetekshileri, baýyrlas túrki elderi Ulttyq ǵylym akademııalarynyń basshylary, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkerleri, Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrkııa, Reseı, AQSh, Italııa, Mońǵolııa, Germanııa, taǵy basqa 20-dan astam memleketten tanymal túrkitanýshy ǵalymdar men sarapshylar atsalysty.
Konferensııany Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli júrgizdi. Jıynnyń táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna arnalyp ótkizilip otyrǵanyn atap ótken uıym basshysy Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasyndaǵy «Qazaqqa osynaý ulan-ǵaıyr aýmaqty syrttan eshkim syıǵa tartqan joq» degen ustanymyn «Túrki álemi» atlasy ǵylymı turǵyda aıqyndaı túsetinin atap ótti.
TúrkPA úıymynyń Bas hatshysy Altynbek Mamaıýsýpov Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynyń halyqaralyq qatynastardaǵy ózara senimdi nyǵaıta túsýde mańyzy zor ekenine toqtaldy.
«Búginde halyqaralyq qaýymdastyq sońǵy onjyldyqtaǵy eń ótkir senim daǵdarysyn bastan ótkerip jatyr. Qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerge qarsy bizdiń elimiz aımaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdik pen beıbitshilikti nyǵaıta túsýge baǵyttalǵan birqatar bastamalar arqyly ońtaıly jaýap bere alady. Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń sońǵy oqıǵalar turǵysynan shyndyǵynda da óte ózekti máselelerdi kótergen ári Qazaqstannyń aldaǵy damý baǵdaryn aıqyndaı túsetin maqalasyn aıryqsha atap ótýge bolady», dedi A.Mamaıýsýpov.
Budan keıin sóz alǵan Túrki Keńesiniń alǵashqy bas hatshysy Halıl Aqynjy ótkenniń enshisindegi daýdyń bári bizdiń tarıhı sanamyzdyń tereń túkpirinde qalýy kerek dep sanaıdy.
«Álem tarıhyn túrki halyqtarynsyz elestetý múmkin emes. Jahandyq deńgeıdegi ǵylymı jetistikter men mádenı qundylyqtardyń kópshiligi Qytaıdan Jerorta teńizine deıingi keńistikti alyp jatqan bizdiń alyp qurlyǵymyzǵa tıesili. Sonymen qatar bul aımaqtyń eń iri qaqtyǵystar alańyna aınalǵan da kezderi boldy.
О́tkenniń enshisindegi daýdyń bári bizdiń tarıhı sanamyzdyń tereń túkpirinde qalýy kerek jáne keleshegimizdiń kemeldigi úshin odan sabaq ala bilýge tıispiz. Búginde BUU jáne barsha álemdik qaýymdastyq moıyndaǵan túrki memleketteriniń táýelsizdigi toqtaýsyz nyǵaıyp keledi. Búgingi konferensııa sııaqty ǵylymı forýmdar bizdiń elderimizdiń jáne kórshiles memleketterdiń yntymaqtastyǵyn keńeıte túsýge yqpal etedi.
Búgin tanystyrylǵan, túpnusqa málimetterge súıene otyryp Túrki akademııasy yjdahattylyqpen ázirlegen «Túrki áleminiń» atlasy bul baǵyttaǵy alǵashqy biregeı basylym bolyp sanalady. Endigi jerde bul atlas bizdiń birinshi júginetin senimdi tarıhı derekkózge aınalady dep senemin. Halyqaralyq Túrki akademııasyn osy jetistigimen shyn júrekten quttyqtaımyn», dedi ol óz baıandamasynda.
Ázerbaıjan Respýblıkasynyń alǵashqy Premer-mınıstri, Ázerbaıjannyń Polshadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Gasan Gasanov qazaq memlekettiliginiń tarıhy myńjyldyqtardan bastaý alady dep sanaıdy.
«Qazaq halqynyń jáne onyń memlekettiliginiń tarıhı tamyry myńjyldyqtardan, naqtylap aıtqanda, saq-skıf dáýirinen bastaý alady. Bul daýsyz derekke Strabon, Gerodot, taǵy basqa da kóne zamanǵy avtorlardyń eńbekterindegi málimetter aıqyn aıǵaq bola alady», dep atap ótti.
Qyrǵyz Respýblıkasynyń eks-memlekettik hatshysy Osmonakýn Ibraımov álemde eshkim halyqaralyq quqyqpen tanylǵan ulttyq shekaralardy daýlaýǵa quqyly emes dep sanaıdy.
«Qazirgi Eýrazııa keńistiginiń ǵasyrlar boıǵy tarıhyn jáne búgingi kelbetin túrkitildes memlekettersiz elestetý múmkin emes. Álemniń saıası kartasynda bizdiń táýelsiz memleketter paıda bolǵannan bergi otyz jylda, biz olardyń zańdy halyqaralyq quqyq sýbektileri ári álemdik kontekste táýelsiz mádenı-ekonomıkalyq qurylym retinde tolyq qalyptasqandyǵyn batyl túrde aıta alamyz. Qazirgi zamanda halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan ulttyq shekaralardy ótken tarıhtyń daýly málimetterine, ańyzdar men mıfterge súıenip qaıta daýlaýǵa eshkimniń qaqysy joq» dedi O.Ibraımov.
Frankfýrt ýnıversıtetiniń professory, Reseı ǵylym akademııasynyń Sibir bólimshesiniń fılologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Irına Nevskaıa konferensııaǵa qatysýshylardy túrki memleketteriniń Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen quttyqtaı otyryp, Atlasty joǵary baǵalady. Sonymen qatar ejelgi túrki jazba eskertkishteriniń taralýynyń negizgi erekshelikteri men geografııasy týraly baıandap berdi.
Túrki dúnıesi Aqsaqaldar keńesiniń múshesi Ádil Ahmetov halyqaralyq konferensııany kórshi memleketter arasyna iritki salǵysy keletin saıası saıqymazaqtardyń sandyraǵyna oryndy jaýap boldy dep sanaıdy.
«Bul konferensııa jáne onyń tereń ǵylymı mazmuny halyqtar arasyna iritki salyp, Qazaqstan jáne Reseı halyqtarynyń dostyǵyna myna qaqqysy keletin ártúrli sanattaǵy saıası saıqymazaqtardyń jalǵan ári negizsiz áreketterine laıyqty jaýap boldy» dedi Á.Ahmetov.
Qoryta aıtqanda, konferensııa barysynda qatysýshylar Memleket basshysynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan maqalasyna ǵylymı turǵyda úlken ún qosty. Osy oraıda, bas basylymda jaryq kórgen maqala ótkendi zerdeleýde tarıhshylardyń orny erekshe ekenin aıqyndap, ǵylymı salaǵa tyń serpin berdi.