Cherchılldiń qabaǵy

Ár dáýirdiń óziniń sharyqtaý shegi men qorytyndysy, qaıshy­lyǵy men bátýasy, basty jáne qosalqy keıipkerleri bolady. Árkim sol dáýirdiń tilinde sóı­legen saıyn óziniń súıikti tul­ǵasyna toqtalmaı ketpeıdi. Bálkim bireýler ony teńi joq jaısań da jarylqaýshy etip kórseter. Bálkim, taǵy birimiz qateligin qaz­balap, túkke turmaıtyn ja­ǵym­syz adamdardyń qataryna qo­sarmyz. Bol­mashy naqyly esti­gen jurtqa tereń de ótkir bolyp kóriný de ǵajap emes. Nemese kerisinshe, el úshin etken eńbegin joqqa tirkeýshiler tabylar. Iаkı, ıspan maqalyndaǵydaı, árkim jármeńkeni óziniń tapqan zatyna qarap baǵalaıtyn bolyp tur ǵoı.

Biz de búgin tarıh jármeńke­si­nen jolyqtyrǵan, 1945 jyly mamyrda tanymal «LIFE» jýr­nalynyń muqabasyna shyqqan qabaq túıgen Ýınston Cherchıll­diń sýreti jaıynda aıtpaqpyz. Sol ýaqytta Ulybrıtanııanyń dańqty pre­mer-mınıstriniń eń tanymal beınesi mıllıondaǵan plakattarda, poshtalyq marka­larda, tipti kósheniń árbir bu­ryshynda ilinip turdy. Qoǵam sarab­dal saıasatkerdiń qabaǵyna qa­rap, eldegi syrtqy jáne ishki ahýal­dardyń órship turǵanyn ań­dady. Eýropany esinen tandyrýǵa oqtalǵan ásire ultshyl Gıt­lerdiń úlken maıdanǵa daıyndalyp jat­qanyn aldyn ala sezgen Cherchıll aǵylshyn áske­riniń qamsyz jatqanyna qa­pa­lanyp, talaı márte gazet bette­ri­ne shýly maqalalar jazyp, ha­lyqqa eskertken-di. Aqyry, aıtqany aıdaı keldi. Endi urys­ta turys joqtyǵyn qabaǵymen-aq uqtyrǵan konservatordyń qylyǵy aǵylshyndardyń senimin shyńdap, ózine degen qurmetin odan ári arttyra tústi.

1941 jyly 30 jeltoqsanda Uly­brıtanııa premer-mınıstri issaparmen Ottava qalasyna bas burady. Kanada úkimeti 33 jas­taǵy Iýsýf Karshqa qur­metti qo­naqty estelikke fotoǵa túsirý­di tapsyrady. Tártip boıynsha, foto Cherchılldiń Kanada par­la­mentindegi sózinen keıin tú­sirilýi kerek edi. Áıtse de, ýaqyt­tyń tar­lyǵyn túsingen Karsh keń­sege jabdyqty ornatyp, aldyn ala jaryqty rettep qoıady. So­dan keıin ol zalǵa baryp, óziniń ke­zekti modelin kútedi.

Tik turyp baıandama jasaǵan Cherchıll sózin támamdaǵan bet­te birden keńsege tartady. Sharshań­qyraǵan qartań saıasatkerge fotosessııa týraly eskertilmese kerek. Sýretke túsý qajettiligi ol úshin jaǵymsyz tosyn syıdyń biri boldy. Sol sátte ol fotografqa: «Sizde eki mınýt jáne bir kadr bar», dep oryndyqqa jaı­ǵasyp, temekisin tutatady.

Kýbalyq brend La Corona sıga­ra­sy­nyń tútini Karshtyń oısha salǵan foto­sýretiniń tujy­rymdamasyna ke­der­gi keltiredi. Fotograf Cherchıllden temekisin tastaýdy abaılap suraıdy. Biraq ol jaýap qatpaıdy. Berilgen ýaqyt kúıip bara jatqandyqtan Karsh ózinen buryn da, keıin de eshkimniń batyly jetpegen qadamǵa barady. Ol tutanǵan shy­lymdy premer-mınıstrdiń aýzynan julyp alady da, lezde kameraǵa qaıta júgiredi. Foto­graftyń ántek áreketine Cherchıll tańdanyp úlgergenshe, onyń ashýly ári abyrjýly qalpyn obektıv qaǵyp alady. Budan keıingisi sizge belgili.

Jaqsy ónim alý úshin kúrkire­gen arystandy ornynan turǵyzǵan Karshtyń týyndysy júz dollarǵa baǵalanyp, portrettik fotosýret oǵan úlken bedel ákeledi. Tipti, Cherchılldiń ózi qolyn alyp, jan­keshtiligine razy bolǵan. Ol ol ma basqa da saıasatkerler, jazýshylar men kıno juldyzdary fotoǵa túsý úshin aldynda sapqa turady.

Bizdińshe, bul sýret eshqandaı sáı­kestik emes. Minezdegi pa­ryq­­tyń azdy­ǵynan nemese adam­gershiliginiń tómen­diginen, tipti solaı bolmaǵan kúnniń ózin­de de osyǵan uqsas birdeńelerge balap, Cherchılldi aıyptaýymyzǵa bolar edi. Biraq munymyz so­qyr túısikten týǵan qorash pikir­lerdiń jıyntyǵy ispetti kóri­neri haq. О́zi arqyly uly saıasat­ker sol za­mannyń minezin berýge tyrys­ty. Qatyp qalǵan qa­ǵı­da­lardy buzyp, saıasatqa ózge­she rıtm, bó­lek baǵyt alyp kel­gen tul­ǵa­nyń túr-álpetinen arpa­lys­qa to­ly kúnderdiń keskin-kel­betin anyq baıqaımyz. Alyp der­java­lar­dyń aıqasynda qarapa­ıym tur­ǵyndardyń shekken azaby, kórgen qorlyǵy, jaýyna de­gen ses – bári kóz janarynan janar­taý­daı atqylap turǵandaı. Sý­ret­tiń bir­den dańqqa bólenýi de sodan...

Áste uly kartınalar, alyp mú­sinder, saltanatty saraılar ýaqyt sahnasynan túspeı, jyldarmen ilesip máńgiliktiń kóshin bastaýǵa daǵdylanǵan. Áıtse de biz eń ma­­ńyzdysyn esten shyǵarǵan sy­ńaılymyz. Sol ǵajaıyptardy ómir­ge ákelgen adamdardyń aýyr azaby, qaıǵy-qasireti, kóz jasy, ólermen qareketi haqynda nege tarıh jumǵan aýzyn ashpaıdy. Kúni búginge deıin taǵdyry biz sııaqty qarapaıym emes, erekshe jaral­ǵan adamdar jaıly ǵana aıtýǵa beıilmiz. Kishkentaı adamdar­dyń úlken erligi eskerilmeıdi. Al sózge jorǵa Cherchılldiń bul oraıda «biz úlken oqıǵalar men kishkentaı adamdardyń dáýirinde ómir súrip jatyr» dep aıtatyny bar. Memleket qaıratkeri osyny meńzese kerek.

Máselen, osy súgirettiń avto­ry Iýsýf Karshtyń eńbegin alyp qarańyzshy. Mańdaı terin sarp etip kelgen búkil ómi­rińniń tunyǵy bir-aq sátte tas-talqan bolatyn ba edi? Bir mezette bárin qurdymǵa jiberý qandaı qorqynyshty. Jar­ty ǵasyrǵa jýyq álemdik saıası arenada ústemdik etken mem­leket qaıratkeriniń aýzynan qaımyqpaı súıikti zatyn tar­typ alý shekten shyqqandyq emeı ne­mene? Oǵan qosa qonaqqa degen qurmetsizdigi úshin jaýapqa tartylýy da múmkin edi. Sodan keıin qasyqtap jıǵan abyro­ıyn erinbeı-jalyqpaı qaıta tú­zýge tózimi jetse de pendeniń ǵu­myry jete qoıar ma eken? Qıǵash qadamdar únemi jeńis ákele ber­meıdi.

Osy mánzeldes taǵy bir mysal eske túsip turǵany. Álde­bir jıynda jer­gilikti fototilshi óńir ákimin sýretke túsirmekke oqtalyp, aldy-artyna shy­ǵyp báıek bolady. Obektıvke obek­­tisi jóndi ilikpeı, ábigerge túsken foto­graf amalsyzdan: «Ákim myrza, osy turǵan qalpyńyzda qatyp qaly­ńyzshy. Uzynyńyzdan túsireıin» degen eken. Qasyndaǵy kómekshileri óre túregelgenimen, shalaqazaq ákim foto-tilshige sharýasyn tyndyrýǵa ruqsat beripti. Shyrt etkizip, uzynynan túsirgen gazet qyzmetkeriniń sýreti basy­lym­nyń alǵashqy betinen jaryq kóredi. Fotograftyń sózi kúlkili hám birtúrli estilgenimen, nátı­jesine redaktor da rıza, ákim de razy. О́z isine adaldyq degen osy bolar. Aılaker Cherchıll ony bilmedi emes, bildi. Bilgendikten de fotograftyń qylyǵyna kóndi.

Hosh. «Danyshpan týyndylar... qus­tyń uıa turǵyzǵany sekil­di soqyr túı­sikpen jasalady» demeýshi me edi fransýz fılosofy Volter. Osylaısha Cher­chılldiń sýreti Ekinshi dúnıejúzilik so­­ǵystaǵy qaraly kúnderdiń kó­ńil kú­ıin beıneleýimen máńgi es­te qaldy. Cher­chılldiń qatýly qa­baǵy – sol dáýirdiń minez-qulqy. Ony odan bólip alyp qa­raýǵa bol­maıdy.