ÁRTARAPTANDYRÝ – BASTY BAǴYT

Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń ústimizdegi jyldyń 29 qazanyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynyń el tarıhynda alatyn orny erek­she. Sebebi, bul Joldaý memleketimizdiń da­mýyn­daǵy úlken bir belesti bas­tap beretin bas­ty qujat, baǵdarlama ispetti boldy. Elbasynyń “Jańa onjyldyq – Jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múm­kindikteri” atty Joldaýy “Qazaq­stan-2030” strategııa­synyń birinshi onjyldyǵyn qorytyndylap, osy ýaqytqa deıin ne atqardyq, neni sheshtik, qandaı kemshil tustarymyz bar, endi aldaǵy onjyldyqta ne isteý kerek, ony qalaı sheshý kerek degen suraqtarǵa jaýap beredi. О́tken onjyldyqta Elbasymyz N.Á.Nazar­baev­tyń kóregendik saıasatynyń arqasynda Qa­zaqstan saıasatta bolsyn, ekonomıkada bolsyn, áleýmettik salada bolsyn ózgelerge úlgi ete­tin­deı dárejede alǵa damydy. N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen jasalǵan “Qazaqstan-2030” strategııalyq baǵdarlamasyna sáıkes, elimiz eko­nomıkalyq reformalardy júzege asyrýda keshegi Keńes Odaǵy respýblıkalarynyń aldy­na shyǵyp, biz ustanǵan ekonomıkalyq model da­mýshy elderge úlgi-ónege retinde usynyla bas­­tady. Elbasymyzdyń sara saıasatynyń ar­qa­synda elimiz álemdik daǵdarystan da qınal­maı ótýde. Qoǵamnyń saıası júıesin reformalaýdyń nátıjesinde halyqaralyq, demokratııalyq ta­laptardyń údesinen shyǵa bildik. Osyǵan dálel retinde Qazaqstan ústimizdegi jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etip otyr. Qazaqstan álemdegi túrki tildes, musylman jáne azııalyq memleket­ter­diń, keshegi Keńes Odaǵy respýblıkalarynyń ishinde atalǵan Uıymǵa birinshi bolyp tóraǵa­lyq etken memleket retinde tarıhqa endi. Elbasy óz Joldaýynda “Qazaqstan-2030” baǵ­darlamasynyń ekinshi onjyldyǵyna arnal­ǵan mindetterdi is júzine asyrýdyń Joldaryn kórsetip berdi. Bul onjyldyqta alda turǵan mindetterdi 2 besjyldyq jospar boıynsha júzege asyrý qajettigin atap kórsetti. Jol­daýda el ekonomıkasyn turaqty damytýdyń birden-bir joly ındýstrııalandyrý men ınfra­qurylymdy údemeli damytý ekenine basa kóńil aýdaryldy. Bul mindetterdi oryndaýda ekono­mıkamyzdy ártaraptandyrýdyń alatyn orny erekshe ekendigi jáne shıkizat emes sektordy damytýǵa basym baǵyt berilgeni aıtyldy. Joldaýda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý­dyń negizi eńbek ónimdiligin kóterý ekendigi de basa aıtyldy. Ekonomıka zańdylyǵyna súıen­sek, qaı qoǵamda eńbek ónimdiligi joǵary, sol qoǵamnyń mereıi ústem, sol qoǵam básekege qabiletti, túptep kelgende, sol qoǵam jeńiske jetedi. Keńes Odaǵy memleketteriniń ydy­raýy­nyń da negizgi sebepteriniń biri eńbek ónim­diliginiń tómen bolýyna baıla­nys­ty bolǵany belgili. Eńbek ónim­diligin kóterý úshin óndiriske ın­no­vasııalyq jetistikterdi endirý kerek. Sapaly ınnovasııalyq damý memlekettik qoldaýdy júzege asy­rýdyń pármendi tetikterin talap etedi. Osyǵan baılanysty 2009 jyly ınnovasııalyq grant­tar be­rý, keshendi sharalar men ınnova­sııalyq jobalardy qaı­ta­rymdy ne­gizde jáne ózge de ny­sandardy ınnovasııa­lyq damý ıns­tıtýttary arqyly qarjylan­dyrý, sondaı-aq ǵylym men óndiristiń baılanysyn nyǵaıtý jolymen ınnovasııalyq qyzmetti qoldaý sharalaryn kóz­deıtin “Inno­vasııalyq qyzmetti memlekettik qoldaý týraly” Zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Elbasy Joldaýynda agro­óner­kásip keshenin damytýǵa erekshe kóńil bólindi. Alaıda, biz iri agrarlyq el bolyp, ózimizdiń tolyq múmkindigimiz bola tura, tamaq ónim­de­riniń kóptegen túrlerin shetelderden ákelemiz. Máselen, konservilengen jemis-jıdektiń 70 paıyzyn, et ónim­de­riniń 29 paıyzyn, qurǵaq sút ónim­deriniń 40 paıyzyn, ósimdik maıynyń 30 paıyzyn syrttan jetkizemiz. Elimiz erte pisetin kók­ónispen 4,2 paıyz ǵana qa­naǵat­tandyrylady. Sondyqtan Prezıdent Jol­daýynda bizdiń aldymyzǵa qoıǵan mindetter: aýylsharýashylyq ónimderin mol ári sapaly óndirip, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý; álem­degi azyq-túlikke degen suranystyń artyp, baǵa­synyń jyl sanap ósýin utymdy paıda­la­nyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý jáne ony shetelge eksporttaý arqyly respýblıkalyq bıýdjetke qomaqty qarjy túsirý bolyp tabylady. Bul mindetterdi agroónerkásip keshenin ártaraptandyrý jáne eńbek ónimdiligin kóterý arqyly sheshýimiz kerek. Joldaýda elimizdiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi bir jumysshyǵa shaqqanda 3 myń AQSh dollaryn, al damyǵan elderde 50-70 myń AQSh dollaryn quraıtyndyǵy aıtyla kele, 2014 jylǵa deıin eńbek ónimdiligin eki esege, al 2020 jyly tórt esege arttyrý mindeti qoıyldy. Búgingi tańda aýylda 194 myń aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirýshileri jumys isteıdi. Alaıda, bul sharýashylyqtardyń kópshiligi usaq, jer kólemderi 3, 5, 10 gektar ǵana. Olar­dyń basym kópshiligi ońtústikte, sýarmaly jer­lerde ornalasqan. Bul sharýalar úshin bizdiń bas­ty saıasatymyz olardy irilendirý bolýy kerek. Sebebi, tek irilengen sharýashylyqtar ǵana ozat tájirıebe men jańa tehnologııanyń, ǵylymnyń jetistikterin endire alady, teh­nıkany tıimdi paıdalanady. Eńbek ónimdiligi joǵary bolyp, óndirilgen ónimniń ózindik quny arzandaıdy, ónim básekege qabiletti bolady. Sondyqtan da sharýa qojalyqtaryn memleket tarapynan qoldaýda basymdyq irilendirilgen sharýa qojalyqtaryna berilýi tıis. Sýbsıdııa, lızıng, nesıe, salyq jeńildikteri osylaı baǵyt­talýy tıis. Bul, árıne, usaq taýar óndirý­shilerdi qoldaýǵa bolmaıdy degen sóz emes. Bularǵa da qoldaý kórsetilýi kerek, biraq basym­dyq irilengen sharýalarǵa berilý kerek. Búgingi tańda elimizde memleket tarapynan agrarlyq salany tehnologııalyq qaıta jaraqtandyrýǵa jáne jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan úlken is-sharalar atqaryla bastady. Ulttyq qordan Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes aýyl sharýashylyǵyn ındýstrııalandyrýǵa, onyń ónimderin tereń óńdeýge mıllıardtaǵan teńge qarjy bólinýde. Bólingen qarjyǵa agroóner­ká­sip keshenin ındýstrııalandyrýdyń 11 baǵy­ty boıynsha jańa jobalar jasalyp, iske asy­rylýda. Olardyń ishinde iri mal bordaqylaý, sút ónimderi keshenderi, qus fabrıkalary, et, sút óńdeý kásiporyndary, jylyjaılar, kókó­nis, jemis-jıdek qoımalary salynýda. Astana men Almaty qalalary jáne oblys ortalyq­tary­nyń aınalasynda qala turǵyndaryn jyl on eki aı sapaly ári arzan tamaq ónimderimen qam­tamasyz etetin azyq-túlik beldeýleri uıym­dastyrylýda. Alǵa qoıǵan úlken mindetterdiń biri et ónim­derin mol óndirip, ózimizdi tolyq qamta­ma­­syz etip, artyǵyn búginde muhıttyń arǵy ja­ǵy­nan Brazılııa, Argentına elderinen 1 mıllıon tonnaǵa jýyq et ımporttaıtyn kór­shi­miz Reseıge satý máselesin sheshsek, Qazaq­stan qazynasyna jyl saıyn tek et satýdan mıllıardtaǵan teńge túsken bolar edi. Mal bor­daqylaý men sút óndirý úshin mal azyǵyn ósi­retin, etti, sútti tereń óńdeıtin kásip­oryn­dar­da myńdaǵan jańa jumys oryndary ashy­lyp, elimizdegi jumyssyzdardyń sanyn azaıtýǵa áser eter edi. Qazirgi kezde aýyl sharýashylyǵyn mem­le­ket­tik qoldaý artyp keledi. Jyl saıyn kók­temgi egis jıyn-terin jumystaryn júrgizý úshin qajetti janar-jaǵar maı men basqa da taýarlyq qundylyqtardy arzandatýǵa, et, sút jumyrtqa óndirýdi, aǵyn sý men aýyz sýdy, tuqym sharýashylyǵy men mal tuqymyn asyl­dandyrýǵa, jemis-jıdek daqyldarynyń, jú­zim­diktiń kóshetterin otyrǵyzýǵa sýbsıdııa bólinip keledi. Egin egý men ony jınap alýǵa memleket tarapynan ondaǵan mıllıard teńge kóleminde nesıe bólinýde. Eńbek ónimdiligin kóterýde agrarlyq ǵylymdy odan ári damytý, onyń jetistikterin óndiriske engizýdiń alatyn orny erekshe. Osy baǵytta da úlken is-sharalar atqarylýda. Biraq ǵylymı negizderge súıensek, et, sút ónimderin mol ári sapaly óndirý úshin asyl tuqymdy mal basynyń úlesi 30 paıyzdan kem bolmaýy tıis eken. Sońǵy jyldary elimizde asyl tuqymdy mal basynyń ósýine qaramastan, olardyń úlesi mynadaı: iri qara mal – 3,6 paıyz, qoı – 6,9 paıyz, jylqy – 2,5 paıyz, shoshqa – 6,5 paıyz. Sondyqtan, mal tuqymyn asyldandyrýda iri kólemdi seleksııany qolǵa ala otyryp, sharýashylyqtardy joǵary sapaly tuqymdyq materıaldarmen qamtamasyz etý, embrıondardy telý tehnologııasyn endirý arqyly asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtip mal sharýashylyǵy salasyndaǵy jaǵdaıdy túbegeıli jaqsartý qajet. Jalpy, aýyl sharýashylyǵynda sheshimin tappaı kele jatqan máseleler jetkilikti. Solardyń biri naýqandyq jumystar kezinde janar-jaǵar maıdyń qymbattaýy bolyp otyr. Munaı ónimderiniń qymbattaýynyń negizgi sebepteriniń biri – munaı óndirýshiler men munaı óńdeýshi zaýyt jáne janar maı quıý beketteri arasyndaǵy deldaldardyń kóp bolýy. Elimizde jyl saıyn 70-75 mıllıon tonna munaı óndiriledi. Al, aýyl sharýashylyǵyna qa­jetti munaı kólemi nebári 2,2 mıllıon tonna ne­mese óndirilgen munaıdyń 3%-yn ǵana qu­raıdy. Janar-jaǵar maıdyń baǵasyn turaqtan­dyrý úshin elimizde jer qoınaýyn paıdalaný­shylar óndirgen munaıdyń 3 paıyzyn Úkimet bekitken satyp alý baǵasymen munaı men munaı ónimderiniń memlekettik resýrstaryn qalyptastyrý jónindegi agentke (QazMunaıGaz) berip, (astyq resýrstaryn memlekettik turaqtandyrý qoryn qurǵan sııaqty) sol arqyly deldaldarsyz munaı zaýyttaryna jetkizip, shyǵarylǵan munaı ónimderin taǵy da deldaldarsyz janar maı quıý beketteri arqyly sharýalarǵa satýǵa bolady. Osy máseleni Úkimet jan-jaqty zerttep, oń sheshimin taba­tyn bolsa, janar maı baǵasyn turaqtandyrýǵa, kerek bolsa tómendetýge de bolady. Taǵy bir tolyq sheshimin tappaı kele jatqan máselelerdiń biri – aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerin nesıelendirý. Búginde ekinshi deńgeıli bankter aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine nesıe bermeıdi, kepil­dikke jer men olardyń aýyldaǵy ǵımarat­taryn, tehnıkalaryn almaıdy. Al, arnaıy agroónerkásip keshenin qarjylandyrýǵa qu­rylǵan “QazAgro” UBH” AQ qarjylyq ınstı­týttary aýyl sharýashylyǵy sýbektilerine nesıe berý úshin ekinshi deńgeıli bankterdiń kepildigin suraıdy. Máselen, 2009 jyly egin egý men jıyn-terin jumystaryna respýblı­kalyq bıýdjetten nesıege bólingen qarjynyń 96 paıyzyn Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı oblystarynyń iri agrofırmalary aldy. Qalǵan 11 oblys dıqandary bólingen ne­sıe­niń 4 paıyzyna ǵana ıe boldy. Al, berilgen nesıe búkil respýblıka kólemindegi salyq tóleýshilerden jınalǵanyn eskersek, bul jerde úlken ádiletsizdiktiń oryn alǵanyn baıqaımyz. Elbasy Joldaýynda agroónerkásip kesheni­niń aldynda qoıylǵan úlken mindetterdiń biri – aýyl sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin iske asyrý. Bul mindetterdi oryndaý úshin biz birinshi kezekte Keden odaǵy, Ortalyq Azııa, Kavkaz ben Taıaý Shyǵys elderiniń rynoktaryn ıgerýimiz kerek. Elimizde agroónerkásip kesheniniń eksporttyq áleýetin kóterýdiń zańnamalyq bazasy tolyq jasaldy. Prezıdent Joldaýlarynda aıtylǵan kó­keıkesti máseleler Parlament depýtattary – bizderge de qatysty. Bul mindetterdi oryndaýda bizder óz úlesterimizdi qosýymyz kerek. Qýanysh AITAHANOV, Parlament Senatynyń depýtaty.