16 jeltoqsan kúni Qazaqstanda ulttyq mereke – Táýelsizdik kúni atap ótiledi. Bul kún elimizdiń memlekettik egemendigin alý tarıhynda jáne jańa memlekettiń damý strategııasyn aıqyndaýda erekshe mańyzǵa ıe. Kez kelgen halyq úshin memlekettilik – onyń ómir súrýi úshin basty shart bolyp tabylady, onyń taǵdyry, búgini men keleshegi osy memlekettilikpen etene baılanysty. Respýblıka Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev egemendik – barlyq qazaqstandyqtar úshin eń qasterli qundylyq dep atap ótken bolatyn.
16 jeltoqsan kúni Qazaqstanda ulttyq mereke – Táýelsizdik kúni atap ótiledi. Bul kún elimizdiń memlekettik egemendigin alý tarıhynda jáne jańa memlekettiń damý strategııasyn aıqyndaýda erekshe mańyzǵa ıe. Kez kelgen halyq úshin memlekettilik – onyń ómir súrýi úshin basty shart bolyp tabylady, onyń taǵdyry, búgini men keleshegi osy memlekettilikpen etene baılanysty. Respýblıka Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev egemendik – barlyq qazaqstandyqtar úshin eń qasterli qundylyq dep atap ótken bolatyn.
Búginde álem qartasynda resmı túrde 200-ge tarta memleket bar dep sanalady. Olardyń árbiriniń óz táýelsizdigin alý tarıhy bar. Keı elderde buǵan qantógis arqyly qol jetken bolsa, al jer sharynyń keıbir núktelerindegi jańa memleketter túrli tóńkerister men revolıýsııalar saldarynda paıda bolyp jatty, al úshinshi bir elderde bul úderis «salystyrmaly túrde» beıbit jaǵdaıda ótti. Táýelsizdigine qol jetkizgenge deıingi kezeńdi eskere otyryp, sońǵy topqa Qazaqstandy da jatqyzýǵa bolady.
Kóptegen elderde egemendik alý úderisi tıisti deklarasııalar qabyldaýdan bastalǵan. Máselen, 1776 jyly Fıladelfııada Ekinshi kontınentaldyq kongress AQSh-tyń Táýelsizdik deklarasııasyn qabyldady. HVIII ǵasyrdaǵy Fransýz býrjýazııalyq revolıýsııasynyń eń bir aıtýly qujaty – 1789 jyly quryltaıshylyq jınalysta qabyldanǵan Adam jáne azamat quqyqtarynyń deklarasııasy bolyp tabylady. Keıin bul deklarasııalardyń qaǵıdalary osy elderdiń konstıtýsııalaryna arqaý boldy. TMD elderinde de osyndaı ssenarıı júzege asyryldy.
1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan «Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııa Qazaqstan táýelsizdiginiń quqyqtyq, ıdeologııalyq jáne ádistemelik negizin qalady. Ol tuńǵysh ret egemen memleket týraly, KSR Odaǵyna ózi erikti túrde usynǵan máselelerdi qospaǵanda, Qazaq KSR-iniń aýmaǵynda Respýblıka Konstıtýsııasy men zańdarynyń basymdyǵy týraly jarııa etti.
Deklarasııa Qazaqstan halqynyń memlekettik egemendikke, el táýelsizdigin jarııalaýǵa degen ynta-jigeri men qalaýyn pash etip, onyń aýmaǵynyń tutastyǵyn, sondaı-aq, halyqaralyq qatynastardyń teń quqyly sýbektisi retinde qatysý múmkindigin bekitip berdi. Deklarasııanyń tarıhı mańyzy osynda.
1991 jylǵy 16 jeltoqsan Qazaqstan Respýblıkasynyń resmı «týǵan kúni» esepteledi. О́mirlik mańyzy bar osy kúnde qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań arqyly Respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesi Prezıdenttiń bastamasymen, halyqtyń qalaýyn bildire otyryp, elimizdiń memlekettik táýelsizdigin saltanatty túrde pash etti.
Bul Konstıtýsııalyq zańnyń retteý nysanasy: qoldanystaǵy quqyq, azamattyq, adamnyń jáne azamattyń quqyqtyq mártebesi, memlekettik bılik organdary, ishki jáne syrtqy saıasattyń qaǵıdattary, memlekettik rámizder, eldiń aýmaǵy, qarýly kúshteri, astanasy jáne t.b. aıqyndaýshy sıpatqa ıe. Sol arqyly, Qazaqstan memlekettiliginiń negizgi belgileri zańnamalyq deńgeıde bekitildi. Bul aktiniń zańdylyǵy Qazaqstannan tys jerlerde eshbir kúmán týǵyzbady. Álemniń kóptegen memleketteri qysqa merzim ishinde Qazaqstandy álemdik qoǵamdastyqtyń tolyq quqyly múshesi retinde tanydy. Elimizdiń táýelsizdigin alǵash bolyp Túrkııa tanydy. 1991 jyl aıaqtalýyna deıingi eki apta ishinde taǵy da 17 memleket osyndaı qadam jasady, olardyń qatarynda: AQSh, Qytaı, Germanııa, Pákstan jáne ózge de elder bar. Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda Qazaqstandy álemniń 108 eli tanydy, olardyń 70-i dıplomatııalyq ókildikterin ashty. 1992 jyly Qazaqstan BUU-ǵa, EQUY-ǵa, al sońynan ózge de bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa múshe boldy.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda Konstıtýsııalyq zań belgili dárejede sol ýaqyttaǵy Konstıtýsııanyń rólin atqardy. Konstıtýsııalyq zańnyń 18-babynda, Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııamen qatar, ol Respýblıkanyń jańa Konstıtýsııasyn ázirleýge negiz bolady, al oǵan deıin Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń (bul jerde Qazaq KSR-iniń 1978 jylǵy Konstıtýsııasy (Negizgi Zańy) nazarǵa alynǵan) jáne ózge de zańnamalyq aktileriniń normalary osy Zańǵa qaıshy kelmeıtin turǵyda qoldanylady, dep bekitildi.
Munan keıin osy atalǵan konstıtýsııalyq ınstıtýttardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan birqatar zańnamalyq jáne ózge de sharalar qolǵa alyndy, atap aıtqanda «Azamattyq týraly» zań qabyldandy, tól qarýly kúshterimiz, respýblıkalyq gvardııa, ishki jáne shekara áskerleri quryldy, ulttyq valıýta engizildi, jańa memlekettik rámizder bekitildi jáne basqa da zańdardyń kóptegen qaǵıdalary elimizdiń 1993 jylǵy tuńǵysh Konstıtýsııasyna, al keıin 1995 jylǵy Konstıtýsııasyna negiz etip alyndy. Osy qarbalas, qaýyrt jumystardyń bári de, syn saǵatta el taǵdyry úshin jaýapkershilik júgin moınyna arqalap, búginde elin beıbitshilik pen damý jolymen bastap kele jatqan Memleket basshysynyń tikeleı basshylyǵymen iske asyryldy.
Qoldanystaǵy Negizgi Zańnyń 1-babyna saı Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary. Konstıtýsııa ıdeologııalyq jáne saıası áralýandylyqty, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý qaǵıdatyn, el aýmaǵynyń tutastyǵyn, halyq bıligi qaǵıdatyn, memlekettik rámizderdi, jeke menshikke qol suǵylmaýyn, Negizgi Zań normalarynyń eń joǵary zańdyq kúshi men tikeleı qoldanylýyn, adamnyń jáne azamattyń halyqaralyq deńgeıde tanylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn, prezıdenttik basqarý nysanyn, memlekettik bıliktiń jańa júıesin bekitti. Osy jyldar ishinde memlekettik saıasat táýelsizdiktiń negizin quraıtyn árbir elementtiń tolyqqandy júzege asyrylýy men nyǵaıtylýyna qaraı baǵyttaldy.
Memleket basshysy táýelsizdiktiń eleń-alańynda jarııa etip, uzaq merzimdi jeti basymdyǵynyń barlyq jaǵynan búginde júzege asyrylǵan Qazaqstan – 2030 Strategııasy konstıtýsııalyq talaptardyń iske asyrylýyna aıtarlyqtaı sep boldy. Birqatar ólshemder boıynsha olardy merziminen buryn oryndaýǵa qol jetti, sondyqtan eldiń damý kókjıegin elekten qaıta ótkizip, Elbasy óziniń «Qazaqstan – 2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýyn jarııa etti. Joldaýda Qazaqstannyń 2050 jylǵa qaraı álemdegi eń damyǵan otyz eldiń qataryna kirýin kózdeıtin bıik maqsat qoıylǵan. Bul maqsat Qazaqstan halqynyń dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýǵa degen tilegi, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligin sezinýi týraly aıtylǵan Konstıtýsııanyń kirispesinen týyndaıdy. Memlekettiligimizdi odan ári nyǵaıtý jáne qazaqstandyq demokratııany damytý 2050 Strategııasynda aıtylǵan mańyzdy konstıtýsııalyq-quqyqtyq retteý máseleleriniń biri bolyp tabylady.
El táýelsizdigi onyń Konstıtýsııasymen tyǵyz baılanysty, óıtkeni, ol ulttyq saıası-quqyqtyq júıeniń uıytqysy, memlekettilik pen el egemendiginiń, zańdylyq pen quqyq tártibiniń zańdyq negizi, barlyq zańnama negizderi, quqyq qoldaný tájirıbesi, sondaı-aq, memlekettik-quqyqtyq qaıta qurýlar men el damýynda arqa súıeıtin irgetas bolyp tabylady.
Egemen Qazaqstannyń quqyqtyq júıesindegi alǵashqy progresshil jańa engizilimderdiń biri konstıtýsııalyq baqylaý ınstıtýtyn qurý boldy. Qazir ony konstıtýsııalyq zańdylyqty, ıaǵnı tutastaı alǵanda barlyq zańdylyqty saqtaýda mańyzdy ról atqaratyn Konstıtýsııalyq Keńes júzege asyrady. Onyń qyzmeti Negizgi Zańnyń normalaryn ómirge engizýge jáne onyń áleýetin arttyryp, asha túsýge baǵyttalǵan. О́tken jyldar ishinde Konstıtýsııalyq Keńes óziniń bilikti sheshimderimen elimizdiń memlekettik táýelsizdigin qamtamasyz etýge eleýli úles qosty. Birneshe mysal keltireıin.
2003 jyly, eldiń memlekettik qurylymy máselelerin qarastyra otyryp, Konstıtýsııalyq Keńes elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy onyń ulttyq qaýipsizdiginiń aıqyndaýshy basty sharty ekenin túsindirip berdi. Memlekettiń óz tutastyǵyn, aýmaǵynyń qol suǵylmaýshylyǵy men bólinbeýshiligin, memlekettik shekaranyń myzǵymas beriktigin qamtamasyz etýi onyń aýmaǵyn bólshekteýge, memlekettiń kelisiminsiz tabıǵı resýrstardy paıdalanýǵa, Qazaqstan óńirleriniń mártebesin óz erkimen ózgertýge, ulttyq múdde men el egemendigine qaıshy keletin aýmaqtyq ymyraǵa kelýge jol bermeıdi.
Konstıtýsııalyq Keńestiń quzyrynda memlekettik tilge jáne Qazaqstan halqynyń ózge de tilderiniń mártebesine qatysty máseleler, qaýlylar bar. Bul sheshimderde qazaq tiliniń konstıtýsııalyq turǵydan memlekettik til retinde bekitilýi onyń Qazaqstannyń memlekettiligin aıqyndaýshy faktorlardyń biri, egemendiginiń sımvoly, Qazaqstan halqynyń birligin bildiretin konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesiniń belgisi ekendigin aıǵaqtaıdy.
Konstıtýsııalyq Keńes memlekettiń táýelsizdigi men egemendik quqyǵy; memlekettiliktiń konstıtýsııalyq negizderi; aýmaqtyq tutastyǵy; shekarasynyń qol suǵylmaýshylyǵy men ıelikten aıyrylmaýshylyǵy; memlekettiń birtutastyǵy men prezıdenttik basqarý nysany; halyq birligi men memlekettik bılik; azamattyq jáne taǵy basqalar týraly konstıtýsııalyq normalarǵa resmı túsinikter beredi. Keıin onyń quqyqtyq ustanymdary tıisti normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleý men asa mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldaý kezinde túbegeıli mańyzǵa ıe boldy.
Elimizdiń sońǵy kezderi quqyq ústemdigin nyǵaıtý salasynda qol jetkizgen jarqyn jetistikterin erekshe atap ótkim keledi. 2012 jyly Qazaqstan Quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropalyq komıssııanyń (Venesııa komıssııasy) múshesi boldy. Bul komıssııa quqyq salasyndaǵy ıdeıalar almasý boıynsha halyqaralyq dárejede moıyndalǵan táýelsiz forým bolyp tabylady. Eýropa Keńesiniń Mınıstrler komıteti biraýyzdan Qazaqstannyń tıisti ótinimin qanaǵattandyrý týraly sheshim qabyldady.
Sol jyldyń qarashasynda BUU Bas Assambleıasynyń Nıý-Iork qalasynda ótken 67-sessııasynda 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan BUU-nyń Adam quqyǵy jónindegi keńesine 18 el jańadan múshe bolyp saılandy, olardyń qatarynda Qazaqstan da bar.
Atalǵan sheshimder Qazaqstannyń quqyq ústemdigin nyǵaıtý salasyndaǵy jetistikterin halyqaralyq qoǵamdastyqtyń moıyndaǵanyn jáne adam quqyǵy men bostandyǵynyń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etkenin rastaıdy.
Bıylǵy jyly Respýblıkanyń Konstıtýsııalyq Keńesi Azııa konstıtýsııalyq sottary men balamaly ınstıtýttary qaýymdastyǵyna qosyldy. Atalǵan qaýymdastyq budan úsh jyl buryn adamzattyń ortaq qundylyqtaryn – demokratııany, quqyq rólin jáne adam quqyqtary men bostandyǵyn ilgeriletý maqsatynda Azııanyń konstıtýsııalyq ádilet organdarynyń aýmaqtyq forýmy retinde qurylǵan.
Osy jaqynda Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııalyq sot tóreligi jónindegi dúnıejúzilik konferensııa quramyna kirdi. Bul konferensııa 2011 jyly konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń qaýymdastyǵy retinde qurylǵan bolatyn. Bul uıymnyń maqsaty Negizgi Zańdardyń ústemdigin qamtamasyz etý salasynda konstıtýsııalyq sottar men balamaly ınstıtýttar arasynda tyǵyz yntymaqtastyqty retteý bolyp tabylady. Eki jylda ony 80-nen astam memleket moıyndap, olardyń sany kúnnen-kúnge ósip keledi.
Mundaı birlestikterge múshe bolý konferensııalar, dóńgelek ústelder, semınarlar, merzimdi baspasóz basylymdaryn shyǵarý aıasynda konstıtýsııalyq baqylaýdy júzege asyrýdyń, sondaı-aq, ulttyq zańnamany damytý jáne ony qoldaný salasyndaǵy ozyq sheteldik quqyqtyq tehnologııalarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etýdiń kókeıkesti máseleleri boıynsha turaqty túrde aqparat pen pikir almasyp turýǵa múmkindik beredi.
Elimizdiń qalyptasýy men damýy jolyndaǵy jetistikterdi áńgimege ózek ete otyryp, memlekettiliktiń ózi únemi nazarda ustap otyratyn qubylys ekendigin erekshe aıtýymyz kerek. Ony, Elbasy atap aıtqandaı, únemi aıalap, qorǵap, nyǵaıtyp, damytýymyz qajet. Bul mindetter memlekettik bılik organdaryna, sondaı-aq, qoǵamdyq qurylymdar men el azamattaryna júktelgen.
Igor ROGOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq
Keńesiniń Tóraǵasy.