Altaıdyń kerbez maraly

Altaıda qys erte túsip, kók­tem kesh keledi. Bıigindegi qar erin­shektene erip, mamyrdyń sońyna deıin jatady. Tuıaqty­lardyń qystan tebinmen shyǵýy ekitalaı. Qarasha bolmaı shópke turady ádette. Sol úshin de mal­­men jan baǵyp otyrǵan ka­­ton­dyqtar úshin jazdyń ár kúni qymbat. Ala jazdaı shetel shy­ǵyp, jaǵajaıda jatý – olar úshin jat. Kelte jazdyń shýaq­ty kúnderi shóbin shabady, baq­sha­syn baptaıdy.

Pishendeme basýdyń mashaqaty

2000 jyldyń shildesi edi. Maralǵa pishendeme (kók shóp­ti keptirmeı saqtaý ádisi) daıyn­daýǵa Aqtomar jaılaýyna shyq­qanbyz. «On kún isteseńder, jıyrma myń teńge tóleımiz» degen soń aýyldyń bir top balalary birden kelistik. Ol tusta ondaı aqshany aýyldyń qara sıraq balasyn qoıyp, qyzmettegilerge tólemeıtin. Sóıtip «Ýazıkpen» Tasshoqynyń ıek tusyndaǵy Aq­tomarǵa týra tartqanbyz. Jete sala, qaraǵaıdan qıylǵan tórt-bes baraqtyń birine jaıǵastyq. Mańaıy ný samyrsyn, bet­keı­leri bitken shuǵynyq gúl. Tú­bin qazsań, altynnan qymbat qurt shyǵatynyn keıin bildik qoı. Buǵy-maraly ushy-qıyry belgisiz qorshaýdyń ishinde órip júr. Birazynyń múıizin kesip, keptirip qoıypty. Kepken múıizdi qyzyqtap kórgenimiz bolmasa, onyń paıdasyna asa bas qatyra qoımadyq. Estýimizshe, Koreıaǵa ótkizetin. Bul qojalyqtyń ıesi de káris desetin el.

Bizdiń kelgendegi jumysymyz pi­shendeme basý edi. Maraldyń qys­taıǵy azyǵy da sol, shyryny keppegen Altaıdyń myń túrli shóbi. Kún uzaq qolymyzdan aıyr túspeıtin. Jańa ǵana shabylǵan jas shópti traktor tirkep júrgen súıremege tıeımiz (Súıreme dep otyrǵanym, volokýsha. Tilimizge ıkemdep, bálákóshke deıtinbiz). Traktor ógiz aıańmen júrip otyrady, biz shópti eki jaǵynan júgirip júrip, laqtyramyz. Bir qyltanyn qaldyrmaýǵa tyrysatynbyz. Shalalyǵyńdy brıgádir kórse, «aq-ala aıran qylmaı du­rys jınańdar» dep aıǵaı salatyn. Jas shóptiń salmaǵy da barshylyq. Eki-úsh kúnnen keıin bilektegi tamyrymyz bileýlenip shyǵa keldi. Súıreme tolǵan soń traktorshylar tómendegi tran­sheıaǵa aparyp tógedi. Ony shynjyr tabandy traktor ári-beri shyrynyn shyǵaryp, taptaıdy. Erte kezde atpen de ny­ǵyzdaǵan desedi kónekózder. Son­daǵy deımin, shóptiń ıisin aıt­sańshy, qushyrlana tynystar edik. Jańaǵy transheıa tolǵan soń betin shymmen qymtap, jaýyp tastaıdy. Keıin, maral shópke turǵanda shetinen kertip, kúndelikti rasıonyna qosady.

Túske qaraı baraq jaqtaǵy asý­­ǵa eleńdeıtinbiz. Asýdan at-arba kórinse, «Tóıtó ǵoı» dep qýana júgirer edik. Tóıtó – as­paz­­ymyz. Bizge dep jyqqan ma­raldyń etin bir kúni asyp ákelse, bir kúni qýyrdaq qýyrady. Bá­rimiz bir úıdiń balasyndaı ta­maqqa tyńqııa toıyp alyp, sa­myrsynnyń kóleńkesinde bes-on mınýt myzǵıtynbyz. Aq­tomardyń aýa raıy da tym qubylmaly. Qazir kún shaqy­raıyp tursa, áp-sátte aspan tú­nerip, jańbyr sirkireıdi. Sha­tyr-shutyr naızaǵaı oınaıdy. Naızaǵaıdyń qudiretin sonda kórgenmin. Kóz ushyndaǵy qaraǵaıdy qaq aıyrǵanda, tyǵyla­tyn jer tappaı sasqanbyz.

Túski astan soń kerzi eti­gimiz­di súıre­te basyp, qaıta trak­torıstiń sońynan eremiz. Ba­syn­da qyzyq sııaqty kórin­gen, kún sanaı bastaıtynymyzdy kim bilgen. Keshki altyda qural-saı­manyńdy tastaı salyp, qaıtyp ketý degen joq. Kóz baılana ǵana traktordyń tirkemesine otyryp, baraqty betke alatynbyz. Keshki qyzyǵymyz – kerosın shamnyń jaryǵymen karta oınaımyz. Tóı­tó «áı, uıyqtańdar» degenshe ýlap-shýlap otyra berer edik. Ol ózi sáre­mizdi daıyndap, tún aýǵansha júretin...

Sodan beri jıyrma jyl­­dan as­tam ýaqyt ótti. Aýyl­sha­rýa­shy­­­lyq tehnıkala­rynyń túr-tú­ri shyǵyp jatqanymen, aýylda pi­shen­­­­demeni áli osy ádispen ázir­leı­di.

Buǵynyń baby

Maraldyń baby bólek. Jaz­daı azyǵyn daıyndaý óz aldyna, qystaıǵy kútip-baptaýy jáne bar. Shópti qoıǵa shashqandaı sha­­sha salmaıdy, ýaqytymen, mól­­sherimen beredi. Tóldegende qozyqasyna da erekshe kútim kerek. Múıizdiń qyp-qyzyl qany qyp-qyzyl aqsha bolǵanymen, taban et, tókken ter arqyly ke­ledi. Bylaıǵy jurt buǵy baq­qandar aqshanyń astynda qa­lady dep oılaıtyn shyǵar. Jo-joq, bul maýsymdyq kásiptiń kózi. Týrıster jyldyń úsh aıy aǵy­lady, boldy. Maral sharýa­shy­lyǵyn dóńgeletip otyrǵan Darıǵa Isabaevanyń aıtýynsha, sýbsıdııa iri qaraǵa bólingen sııaqty, paıyzy óte az eken.

– Maraldy iri qaramen salys­tyrýǵa kelmeıdi. Shyndap kelgende, jabaıy janýar. Mysaly, Reseıdiń Altaı respýblıkasynda «Maral sharýashylyǵy» degen jeke sala, oǵan qatysty zań jobasy bar. Bas-basyna jeke sýbsıdııa bóledi. Tipti on-on bes maral ustap otyrǵan sharýalar da sýbsıdııadan qaǵylmaıdy. Bizde she? Sýbsıdııa alý úshin úlken qojalyǵyń bolýy kerek. Onyń ózinde sýbsıdııa mólsheri tym az. Qysqasy, týrısterden túsken qarjynyń basym bóligi maraldyń kútimine, jumysshylardyń ja­laqysyna ketedi. Qosymsha kásip kózi bolmasa, ózin ózi bá­lendeı aqtamaıdy. Aıta bersek, másele kóp, – deıdi maral sha­rýa­shy­ly­ǵy­nyń jetekshisi.

Iá, maralshylarǵa memleketten qoldaý bolmasa, qoldaǵy kıeli janýardyń sany azaıa bermesine kim kepil?! Onsyz da kemip bara jat­qan joq pa? Qazirgi ýaqytta Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy 11 ma­ral sharýashylyǵynda jalpy sany 3 260 maral men teńbil buǵy bar. Keńes ókimeti ydyraǵan soń maraldyń satylǵany satyldy, soıylǵany soıyldy. Áli de óz­ge óńirler satyp alyp, pantysyn tabys kózine aınaldyrmaq. Ta­bys tapqanymen, pantynyń em­dik quramy Altaıdaǵydaı bol­maıdy. Bul anyq. О́ıtkeni sol óńirde ma­raldyń múıizine qa­jetti shóp bar ma? Mysaly, maral altyn tamyr, qyzyl tamyr, shetka shóp sekildi dárilik ósimdiktermen qorektenedi. Al­taıdaǵydaı 500 túrli dárilik qasıetke baı ósimdik ózge óńirde joq. Demek, pantynyń da emdik qa­sıeti joǵalady. Maraldyń me­keni Altaı ma, sonda ósip-ónýi kerek. Maral sharýashylyǵynyń bú­ge-shigesin jaqsy biletinder de osy pikirde.

Pantynyń paıdasy

Jergilikti ákimdiktiń máli­me­­tine súıensek, atalǵan sharýa­shylyq ónimniń úsh túrin beredi: múıiz, et jáne janama ónimder. Aýdan boıynsha kesilgen shıki pantynyń ortasha salmaǵy 4-4,5 keli. Jyl saıyn aýdannyń maral ósirý sharýashylyqtarynda 4 tonna shıki nemese 2 tonna kon­servilengen panty óndiriledi eken. Múıizi men janama ónimderi túsinikti delik, al maraldyń satylyp jatqan etin kórmeppiz. Ony áneýgúni Katonqaraǵaıdaǵy belgili buǵyshy Amanjol Aıaǵa­nov ta aıtqan.

– Qazir maraldy kóp soımaıdy. Áıtpese, eti dámdi. Buryn ishek-qarnyna deıin tamaq qy­latyn, – deıdi buǵyshy. – Maral­ǵa ýaqytymen qaraý kerek. Qys­tyń kúni shóbin shanaǵa tıep qoıyp, tańerteń beste shashamyz. Bir saǵat buryn, keıin degen joq. Shóp qana emes, tártibimen pishendemesin, jemin beremiz. Dál qazir aǵashtyń búri paıdaly, múıizdiń ósýine jaqsy kó­mek­tesedi. Sálden keıin múıizdiń tú­bindegi tuqysy túsip, jańa múıiz kórinedi. Kádimgi balanyń sút tisi túsken sııaqty. 72-75 kún­­de ushy qyzaryp, babyna keledi. Sodan keıin bul bar ǵoı, jaz­ǵa salymǵy jańbyrdan keıin bur­qyrap kóteriledi eken, – deıdi Aman­jol kúrekteı alaqanymen múıiz­diń pishinin kórsetkendeı bolyp.

– Osy buryn, kolhoz-sovhoz­dyń kezinde maral sharýa­shy­lyǵy shalqyp turdy emes pe?! – deımin ǵoı áńgimesin jal­ǵa­maq bolyp.

– Tú-ý-ý, ol kezde Vverh Ka­týn­nyń (qazirgi Aqsharbaq) maral sovhozdary shýlap tur­ǵan. Keńes ókimeti kezinde kún ara­latyp kesetin. Bir kesken­de, 20-30 basqa deıin barady. Kún aralatyp kesetini, aldyń­ǵy keskenderdi qaınatyp úlger­meı­di. Múıizdiń salmaǵy da bar­shylyq, 17-18 kıloǵa deıin baratyn. Bir qyzyǵy, qazirgideı saý­lap jatqan týrıst joq edi, – deıdi tańdaı qaǵyp.

– Qazir she?

– Qazir ári ketse 12 kılo. Múıiz­diń salmaǵy, sapasy kúti­mine qaraı. Al endi munyń paı­dasy kóp. Otyz jyldyń ishinde kóz jetti. Bálem bar ǵoı, ishin­de júrip vannasyna túsip kór­meppin. Túsken soń oranyp jatý kerek. Oǵan bizde sharýa bastan asady. Múıizdiń býyn qabyldadyq. Tamasha. Teriń burshaq-burshaq bolyp shyǵady, – deıdi sózin nyǵyzdap.

– Múıizdiń býy degenińiz qa­laı?

–70-75 gradýs monshaǵa múıiz­derdi tastaıdy. Qyzýdy odan asy­rsa, múıiz jarylyp ketedi. Ot­ty syrttan jaǵady. Sodan ys­­tyǵynda otyrasyń. Áseri kere­met. Býyn-býynyń demalyp, rahat­tanyp qalasyń. Múıiz bir kún jatsa, erteńinde shyǵaryp, demaltyp, basqa múıizdi ákeledi, – deıdi Amanjol Aıaǵanov. – Al qaınatqanda sýǵa kóldeneń salyp, kóldeneń kep­tirý kerek. Alǵashqy múıizdiń sorpasy maılanyp, jaqsy shy­ǵady.

– Múıiz baptaýdy uqtyq, maral baǵý jaǵynda taǵy qandaı qıyndyq bar?

– Bul ózi, aqyryn ósetin janýar. Bir basyna bir-bir jarym gektar jer kerek. Jylyna bir ret tóldeıdi. Qalaı bolsa solaı týdyra bermeısiń, áıtpese qyrylyp qalýy múmkin. Saqman sekildi ǵoı. Qyrkúıektiń úshi-besinen bas­tap ózderi ysqyra bas­taıdy. Aıǵyr uqsap on-on besten jınap almaýyn qarap, bólip júremiz. Buǵylardy bólmese, qysyr qaldyrýy múmkin. Sol úshin bes-altydan bólip tastaımyz. Qazannyń ortasy etekke túsirip almasa, qorshaýdyń ishin­degi jerdi tuıaq ońdyrmaıdy. Mysaly, 60 maraldan 50 qozyqa al­dym. Qozyqasyn aıaqtanǵansha, kú­temiz. Qara sýyqta qalqada us­taımyz. Múıiz kesý naýqany da áýre. Jaraý atqa taqymdy jigit­ter minip qaıyrmasa, oqys qylýy múmkin. E-e-e, jazsań mynany jazshy; jumysshy joq aýyl­da. Eshkim qara jumys istegisi kelmeıdi, – dep azdy-kópti máse­leniń de basyn shyǵardy.

Tý túkpirge týrıster paıdasyn bilgen soń keledi. Pantymen em­deý demalys bazalaryna be­r­gisi Reseıden, Qytaıdan ar­ǵysy Latvııa, Koreıadan kelip, den­saýlyqtaryn nyǵaıtyp jatady. Elimizdiń tórt buryshynan kelip jatatyndary qanshama?! Jalpy, panty júıke júıesin, júrek-qan tamyrlarynyń ju­mysyn qalypqa keltiredi, gı­nekologııalyq, ýrologııalyq aýrý­lardy emdeıdi. Altaıdyń myń túrli shóbi – myń da bir aýrýǵa shıpa. Katonqaraǵaıǵa aǵy­latyn qonaqtar «tabıǵattyń ortasy, múıizdiń sorpasy» dep keledi. Solarǵa on kúndik rahat syılaý úshin maralshylar jyl on eki aı tynbaı eńbektenedi. Alaıda «týrızmdi damytamyz» dep uran­datqanmen, maralshylarǵa mem­lekettik deń­geıde kóńil bólinbeı, sharýalary shal­qymaıdy.

Kerek derek

Tarıhshylardyń zert­teý­inshe, maral sharýashy­lyǵymen 1792 jyldary Katon­qaraǵaı óńirine qonys­tanǵan «staroverler» aınalysa bas­taǵan. Solardyń biri – Buq­tyr­manyń boıyndaǵy Bekalqa aýylyna kóship kelgen aǵaıyndy Sharypovtar eken. Odan bólek Altaı taýlarynda 30-ǵa jýyq «staroverler» maral ustaǵan. Ol ýaqytta maral ónimderin Qytaıǵa ótkizip, ornyna jibek mata, shaı-shaqpyt alyp turypty.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Katonqaraǵaı aýdany