Qazaqstan táýelsizdiginiń tańsári shaǵynda taǵaıyndalǵan prezıdenttik ınstıtýty memleketti basqarýdyń jańa qurylymynyń negizin qalyptastyrýǵa múmkindik jasady jáne ekonomıkadaǵy ótpeli kezeńdi eńserýge, respýblıkanyń saıası júıesin reformalaýǵa qajetti jaǵdaılardy qamtamasyz etti. Sonymen birge, prezıdenttik ınstıtýtynyń qalyptasýy óte-móte kúrdeli ahýalda júzege asyryldy. Dramalyq kerneýi kúshti sol bir kúnderdi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy Mahmut Bazarqululy Qasymbekov bylaısha eske alady.
1990 jylǵy 24 sáýirde Qazaqstanda prezıdenttik ınstıtýt qurylyp, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń májilisinde Nursultan Nazarbaev el Prezıdenti bolyp saılandy. Odan keıingi kezeń Prezıdent laýazymyn engizý táýelsiz Qazaqstannyń saıası júıesiniń qalyptasýyna sheshýshi yqpal jasap, KSRO ydyraǵan soń memlekettik bıliktiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etken asa mańyzdy oqıǵa bolǵanyn kórsetti.
Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýttyń bastaýy keńes qoǵamy men memleketiniń barlyq salasyn qamtyǵan KSRO-daǵy asa tereń daǵdarys kezeńine sáıkes keldi. Ol ekonomıka salasynda asa ótkir baıqaldy. Keńes ekonomıkasy qurylymdarynyń dısproporsııasynan aıqyn kóringen dástúrli ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýi, josparly ekonomıkanyń irip-shirýi turǵyndardyń ómir súrý deńgeıiniń kúrt tómendeýine, áleýmettik shıelenistiń órshýine alyp keldi.
Qudaıǵa shúkir, bizdiń jastarymyzǵa taýar jáne azyq-túlik tapshylyǵy beleń alǵan elde turý buıyrǵan joq. Bir Reseı jýrnalısiniń atap kórsetkenindeı, ol kezde “eshteńe bolǵan joq – tek kommýnıstik ıdeologııa ǵana erneýinen asyp-tógilip jatty”.
1990 jyldyń kókteminde Almatyda órkenıettiń kóptegen ıgilikteriniń sońynan tipti... aq sabyn da joǵalyp ketkeni esime túsip otyr. Sol jyldyń jazynda etek jaıǵan temeki tapshylyǵyn da kópshilik umyta qoımasa kerek. Máselen, “Medeý” temekisiniń bir qorabyn óte joǵary baǵaǵa, onda da tek Gorkıı men Pýshkın kósheleriniń qıylysynda, týrasyn aıtqanda, gúldi keń kóılek kıgen alypsatarlardyń eteginiń astynan ǵana satyp ala alatynsyń. Suıyq “qatty valıýtany”, ıaǵnı araqty beımezgil ýaqytta úsh ese qymbat baǵasyna meıramhanalardan nemese taksısterden ne bolmasa Almatynyń shetki jaqtaryndaǵy bir qabatty stıhııalyq zańsyz saýda oryndarynan – Kishi stanısanyń, Tatarkanyń, Tastaqtyń qarańǵy túpkirlerinen ǵana satyp alýǵa bolatyn. О́zderiniń uzaq ǵumyrlarynda kópti kórgen ardagerler tipti soǵys kezinde de boı kórsetpegen osyndaı qarapaıym azyq-túliktiń joqtyǵyna ashyq keıistik bildirip jatty. Buǵan keńes rýbliniń qunsyzdanýyn, sondaı-aq is júzinde eksproporsıonaldy jáne halyqqa qarsy bolyp shyqqan ári sońy ókinishke uryndyrǵan “pavlovtyq” aqsha reformasyn qosyńyz. Osylaısha bolshevıkter óz bıliginiń sońynda neden bastasa soǵan – azyq-túlik salymy men kártishke júıesine qaıtyp keldi.
Onsyz da kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal búkil Keńes Odaǵy aýmaǵy boıynsha jyldam tutanǵan etnosaralyq janjaldar órtimen tereńdeı tústi. Onyń ústine odaqtyq ortalyq pen kezinde qýaty tas jarǵan KOKP beınesindegi bılik ne nárseni de durys jaǵyna qaraı ózgertýge qabiletsizdik tanytyp, óziniń álsizdigin moıyndaǵan sııaqty-tyn.
Sondyqtan ortalyqtyń mińgirlegen, qarama-qaıshy saıasaty, onyń KSRO-daǵy ekonomıkalyq jáne saıası reformalardy júrgizýdegi ashyq qatelikteri Nursultan Nazarbaevty sol jyldardaǵy strategııalyq kún tártibin naqty aıqyndaýǵa ıtermelegenine: kompartııamen ara jikti ajyratý, memlekettik basqarýdyń jańa formalaryn izdeý men Qazaqstan egemendigin odaqtyq ortalyqqa qatysty nyǵaıtý bolǵanyna tańqalatyn eshteńe joq.
AIYRYQTA
1989 jyldyń maýsymynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanǵan Nursultan Nazarbaev alǵashqy ýaqyttarda kezinde ózine jahandyq álem qurylysyn ózgertý mıssııasyn alǵan partııa áli de bolsa ózi de ózgerýge qabiletti degen ustanymǵa shynaıy seniminen aýytqyǵan joq-tyn. Muny taza adamı turǵydan túsinýge de bolatyn edi. О́ıtkeni, ol kóptegen keńes adamdary sııaqty kommýnıstik partııa shınelinen shyqqan-tyn.
Onyń 1989 jyldyń 18 tamyzynda ótken qalalyq jáne aýdandyq partııa komıtetteri birinshi hatshylarynyń respýblıkalyq keńesinde sóılegen sózi óz partııalastaryna úndeý sııaqty áser qaldyrǵan edi:
“Partııaǵa qoǵamdy óziniń sońynan ertýge moraldyq quqyǵy bolýy úshin alǵa qoıǵan mindetterdi sheshýde tym bolmasa bir qadam onyń aldynda júrýi tıis.
Biz kóp jaǵdaıda bir jerdi taptap turamyz, shuǵyl damý ústindegi qoǵamdyq ómirdiń jarqyn mysalyna aınalǵan úderisterden qalys júremiz. Birinshi kezekte bul partııa komıtetteri jumysynyń demokratııalandyrý men jarııalylyq, olardyń demokratııalyq sentralızm sheńberindegi óz betinshe qyzmet isteı alýy, synǵa ashyqtyǵy máselelerine qatysty.
Konservatıvtiliktiń tamyryn izdep, oralymsyzdyqtardyń, qandaı da bir partııa qyzmetkerleriniń jańa talaptarǵa baıaý reaksııasynyń sebepterin saraptaı bastasań-aq jyldar boıy partııa ortasynda aıtqanǵa kóngish, aıdaǵanǵa júrgish, oryndaýshylyq qabiletten jurdaı, joǵarydan túsetin kez kelgen tapsyrmany qashanda jınaqy, dál, biraq bosań oryndaýǵa ázir adamdar qalyptasqanyna kóz jetkizesiń. Mundaı adam-avtomat ákimshil-ámirshil júıeniń naǵyz oryndaýshy ıdealy boldy.
Báz bireýler búginde ondaı adamdardy eshqandaı partııa komıtetterinde kezdestirmeısiń, olar baıaǵyda-aq joǵalǵan dep qarsylyq bildirýleri múmkin. Shyn máninde, qaıta qurý jyldarynda kadrlar quramyn tereńnen “qaıta silkilep”, toqyraý kezeńin janyna jaqyn kórgenderden arylýǵa qol jetkizildi. Alaıda, adamdar ketkenimen, dástúrler qalatyny belgili”.
Osydan keıingi 10 aıda Nursultan Ábishuly bir ǵana ılandyrý, úgitteý úderisterimen shektelip qalmaı, partııalyq jáne memlekettik, sharýashylyq organdardy bólýge baǵyttalǵan, sóıtip, naqty bılikti Keńesterge, ishkipartııalyq ómirdi demokratııalandyrýǵa, óktemshil-ámirshil tásilderdi alastaýǵa, respýblıka partııa uıymdarynyń óz betinshe jumys isteýin joǵarylatýǵa baǵyttalǵan belsendi uıymdastyrýshylyq jumystardy bastap ketkeni qazir kúni keshegideı esimde. Partııa komıtetteriniń jetekshilerin balamaly negizde qupııa jáne tikeleı daýys berý arqyly saılaý tetigi keńinen qoldanyldy. Eki jáne odan da kóp úmitkerden 141 qalalyq jáne aýdandyq komıtetter hatshylary, onyń ishinde 59 birinshi hatshy saılandy. Sondaı-aq balamaly negizde Gýrev, Qaraǵandy, Kókshetaý jáne Shymkent oblystyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshylary saılandy. Nátıjesinde oblystyq komıtetter 70 paıyzǵa, qalalyq jáne aýdandyq komıtetter 80 paıyzǵa jańardy. 1985 jylmen salystyrǵanda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetindegi nomenklatýralyq laýazymdar 2/3-ke, oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq partııa komıtetteri 50 paıyzǵa qysqardy.
“Nomenklatýralyq mehanızmdi demontajdaý jónindegi jumystar sózsiz jalǵastyrylýy tıis, – dep málimdedi Nursultan Ábishuly 1990 jyldyń 8 maýsymynda ótken Qazaqstan Kompartııasy HVII seziniń minberinen. – Bul qandaıda bir dıktatty, úmitkerdi tyqpalaý, kadrlardy ornalastyrýda ákimshilendirý degendi esh bildirmeıdi... Apparat qajet, biraq ol jańarǵan, óz qyzmetin jan-jaqty oryndaýǵa qabiletti apparat bolýy tıis”.
Alaıda, KOKP-nyń ydyraý úderisteri ony saýyqtyrýǵa degen barlyq áreketterdiń aldyn orap otyrdy.
Oralymsyzdyqtar, keı tustarda partapparattyń reaksııashyldyǵy Nursultan Ábishulynyń kóptegen jańashyldyq oılary men bastamalaryn túsinbeýshilikterge, qabyldamaýlarǵa ushyratyp qana qoımaı, tipti keıbir jaǵdaılarda dushpandyq kózqaras týyndatty. Konservatıvtik lagerdegilerdiń kelesi bir bóligi kóptegen jergilikti basshylardyń beınesinde ony sóz júzinde qoldaǵanymen, is júzinde eskiliktiń pushpaǵyna jarmasyp, demokratııalyq ózgerister men naryqqa ótýdi barynsha tejep baqty. Naryqtyq ekonomıkaǵa sanaly túrde qarsy shyǵýshylardyń qataryna bıliktegi reformalar júrgizýge qabiletsiz kóptegen dıletanttar kelip qosyldy.
“Eshteńeni ózgertpeńder. Bizge qalǵan ǵumyrymyzdy tynysh ótkizýge múmkindik berińder. Sodan keıin ne isteseńder, sony isteńder!” – ókinishke qaraı, bizden keıin topan sý qaptasa da báribir degen ustanym sol kezdegi kóptegen basshy adamdarǵa tán edi.
1991 jyldyń 30 mamyrynda KOKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy M.Gorbachevtiń qatysýymen ótken Qazaqstan respýblıkalyq aktıviniń jınalysynda Nursultan Nazarbaev is júzinde sońǵy dıagnoz qoıdy desek bolady: “Búginde “taza” sosıalızm degendi jandary qalmaı jaqtaýshylar halyqtyń ómirin jaqsartýǵa tipti de bas aýyrtpaıdy. Ideologııalyq dogmalarmen qarýlanǵan olar ózderiniń jeke bılikteri, óz artyqshylyqtaryn saqtap qalý úshin kúresýde.
Memleket basshysy retinde Siz, Mıhaıl Sergeevıch, muny kórmeýińiz múmkin emes. Búgin naqty tańdaý jasaýdyń ýaqyty keldi. Qaı jaqqa júrý kerek ekenin Siz aıqyndap berdińiz: jańǵyrýlar arqyly júrý, al ekonomıkada – rynokqa baǵyt alý. Endi ekinshi qadam jasaý – osy qozǵalysqa kedergilerdi eńserýge qaraı umtylý qajet sekildi”.
Jáne eń basty kedergi partııanyń ózi bolyp qalyp otyr. Sondyqtan Nursultan Ábishulynyń sol jerde aıtqan kelesi sózi kóregendik bolyp shyqty:
“Bılikti basyp alýdyń kez kelgen áreketi, onyń ústine ásker men quqyq qorǵaý organdaryn paıdalaný arqyly jasalǵan áreket zorlyq-zombylyqtyń jańasha sıpat alýynan basqa eshteńe bermeıdi jáne eshqandaı turaqtylyqqa da alyp kelmeıdi. Kerisinshe, mundaı jaǵdaıda, qudaı saqtasyn, árıne, bizde jappaı tolqýlar etek alady – turǵyndar tarapynan saıası kúrestiń eń shetin formalary, saıası plıýralızm tájirıbesin tolyqtaı alastaý kórinis beredi. Al bul qorytyndysynda memlekettik basqarýdyń qazirgi júıesi joıylyp, keń aýqymdy repressııalar bastalady, elimizdiń álemdik qoǵamdastyq sanasyndaǵy oń obrazy túpkilikti qıratylady degendi bildiredi”.
Araǵa bar-joǵy 2,5 aı salyp, N.Nazarbaevtyń eń jaman degen kúdigi shyndyqqa aınaldy. 1991 jyldyń 19-21 tamyzynda elimizde tarıhqa “tamyz búligi” degen atpen kirgen, Tótenshe jaǵdaılar jónindegi memlekettik komıtet (TJMK) degen bıliktiń barlyǵyn tolyqtaı óz qolyna alatyny týraly jarııalaǵan oqıǵalar etek aldy. KOKP basyndaǵylardyń reaksııalyq bóligi uıymdastyrǵan memlekettik tóńkeristiń bul áreketi Kommýnıstik partııany túbegeıli masqaralap, KSRO-nyń ydyraýyn tezdetti. Osylaısha KOKP tarıhy men keńestik alyp derjavanyń tarıhyna núkte qoıyldy.
Nursultan Nazarbaev sol kezde Qazaqstan halqyna shuǵyl úndeý jarııalap, sóz sóıledi. Onda ol búlikshilerdiń is-áreketterin sheshimdi túrde aıyptap, óziniń reformalar men demokratııa baǵytynan aınymaıtynyn qýattady. Osymen bir mezgilde óziniń KOKP qatarynan shyǵatynyn málimdedi.
Bul keıinnen bolǵan jáıtter edi. Al oǵan deıin Nursultan Ábishuly úshin mynalar basy ashyq máseleler edi: memlekettik basqarýdyń qaǵıdatty jańa qurylymdaryn qurý qajet, respýblıkada bolashaqqa serpindilikti qamtamasyz ete alatyn jas basshylar men atqarýshy kadrlar shoǵyryn qalyptastyrý kerek.
Jáne mundaı qurylym is júzinde táýelsizdiktiń bastaýshysy, onyń negizgi qurylǵysy retinde kóringen prezıdenttik ınstıtýt boldy.
QARSY TURÝ
KSRO-da prezıdenttik ınstıtýty 1990 jyldyń naýryzynda KSRO prezıdenti laýazymyna Mıhaıl Gorbachevtiń saılanýymen paıda bolǵany belgili. Mundaı ınstıtýttar Qazaq KSR-in qosa alǵanda odaqtas respýblıkalarda da quryla bastady.
Nursultan Nazarbaev úshin bul egemendikke jasalǵan alǵashqy mańyzdy qadam, sonymen qatar, KOKP-nyń paıdasyz da maǵynasyz yqpalynan alshaqtaýdyń yńǵaıly múmkindigi boldy. Onyń Prezıdenttik keńesti – quramyna Joǵarǵy Keńes Tóraǵasy E.Asanbaev, Premer-Mınıstr U.Qaramanov, depýtattar S.Drojjın, I.Jańǵorazov, S.Sartaev, bosatylǵan negizde M.Joldasbekov pen D.Sembaev kirgen Memleket basshysy janyndaǵy alqaly saıası-konsýltatıvtik organ qurý isine úlken entýzıazmmen kiriskeni sondyqtan. Bul organnyń tıimdiligine baǵany Prezıdent birshama keıinirek berdi. Osy aralyqta is júzinde Prezıdenttik bıliktiń iske qabiletti qurylymdary joq kezde Prezıdenttik keńes memlekettik qurylys, demokratııalyq jáne naryqtyq reformalar júrgizý boıynsha saraptamalyq-taldamalyq qyzmet kórsetý men usynystar jasaýda aıtarlyqtaı baǵaly qyzmet atqardy.
Basshylyǵyna N.Ábiqaev, onyń birinshi orynbasarlyǵyna V.Nı taǵaıyndalǵan, bólimder meńgerýshileri Q.Súleımenov, Ǵ.Shalahmetov, M.Babýshkın, T.Saýranbekov, G.Berdıýgın jáne basqalar bolǵan Memleket basshysynyń Keńsesi (keıinnen Prezıdent pen Mınıstrler Kabınetiniń Apparaty, búginde Prezıdent Ákimshiligi) qurylysy da sondaı “nóldik satyda” turdy.
Ol kezde apparat quramynda qazirgi kezde, máselen, Hattama jáne Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti sııaqty fýnksııalardy oryndaıtyn qurylymdar bolǵan joq. Iá, ondaı qurylymdar sol shaqta sonshalyqty qajet te emes edi ári olar ózderiniń “jobalyq qýatyna” birden shyqqan joq: bul úshin jyldar qajet boldy. Sondyqtan Prezıdenttiń qyzmetin uıymdastyrýshylyq-hattamalyq jáne aqparattyq qamtamasyz etý jumystaryn men jetekshilik etetin jalpy sektor qyzmetkerleri atqardy. Másele “temir shymyldyqtyń” qulaýy jaǵdaıynda jumystyń eski ádisi men tásilinen sheshimdi túrde ketý qajet bolsa, saıası menedjmenttiń jańa estetıkasy týǵan topyraqqa áli sińirile qoımaǵan edi: oǵan biz aýyr, uıań da baıaý jolmen keldik. Onyń ústine, keńestik júıeniń negizin quraıtyn, tipti jerdiń ózin tirep tur dep elestetiletin memlekettik bılik pen basqarýdyń KOKP sııaqty basty mehanızminen bas tarta salý, bul qalaı degendeı, kóptegen adamdardyń sanasyna syımady...
Jalpylaı alǵanda, jumystyń sheti men shegi kórinbeıtin. Buǵan qosa, Prezıdent jańa basqarý qurylymdaryn jasaqtaý barysynda jan-jaǵynan jappaı kımelegen túpkilikti qarsylyqtarǵa tap boldy. Birinshi kezekte, árıne, tuıaq serpý ústindegi KOKP tarapynan. Bul arada 1990 jyldyń sáýiri men 1991 jyldyń tamyzy aralyǵynda respýblıkanyń bılik olımpinde eki apparat qatar jumys istegenin qaperge sala ketý qajet: Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń apparaty men Qazaq KSR Prezıdentiniń apparaty. Bul jerde kúres ymyrasyz sıpat aldy.
Sol kezeńdegi ótkir problemalardyń aldyńǵy qatarynda kadrlar tapshylyǵy turdy. Bir jaǵynan, prezıdenttiktiń ıdeıasyn bólisetin, halyqtyń jaǵdaıyn biletin jáne olarmen jumys isteı alatyn bilikti qyzmetkerler múldem jetispedi. Ekinshi jaǵynan, kóptegen kásibı mamandar mundaı jumysqa kelgisi kelmedi. Munyń da birqatar sebepteri bar edi. Ony Egor Gaıdar týraly esteliginde Anatolıı Chýbaıs bylaı dep kórsetti: “Sol shaqtarda “aqyldy adamdar bılikke kelmedi” – óıtkeni, sheshilmegen problemalar shash etekten bolǵany óz aldyna, adamdar paıdasyz gorbachevtik kópirme sózge ábden yqylyq ata toıyp bitken bolatyn”.
Sondyqtan, kadrlardy kúndiz shyraq alyp izdeýge týra keldi. Prezıdent Apparatynyń qyzmetkeri retinde men osy problemamen betpe-bet qalyp otyrdym. Kúnderdiń bir kúninde men ózim basqaratyn sektorǵa Almaty oblystyq partııa komıtetinde isteıtin, ózim myqty kásibı maman retinde biletin tájirıbeli apparatshy jáne tamasha sóz zergerin jumysqa shaqyrýǵa sheshim qabyldadym. Qandaı da bir qyzmetkerge “quda túsken” jaǵdaıda etıket áýeli onyń bastyǵynyń kelisimin alǵandy jón sanaıdy. Oıymda esh nárse joq, sol kezdegi Almaty obkomynyń hatshysymen baılanysqa shyǵyp, men de solaı jasadym. Meniń ótinishime qaıtarǵan onyń jaýaby esimnen tandyra jazdady.
“Nemene, sender áli ózderińniń “prezıdenttik” oıyndaryńdy oınap bolǵan joqsyńdar ma?.. Sen maǵan habarlasyp otyrǵan birinshi adam emessiń, Prezıdenttiń jigitteri maǵan telefon shalyp, birese anany, birese mynany suraıdy. Oqasy joq, jaqynda biz senderdi qýyp taratamyz. Al qundy qyzmetkerlerimizdi senderge bermeımiz”, – boldy onyń aıtqandary.
Bul kisini men burynnan tanýshy edim. Sondyqtan da bolar, odan mundaı jaýap estý shyn máninde ózegimdi órtedi. Sóıtip, bizdiń eskiden kele jatqan ózara qurmetimizge syzat tústi.
Sóıtip, men Prezıdent Apparaty basshysynyń birinshi orynbasary Vladımır Nıge qaıyryldym. Meniń argýmentterimdi tyńdap alǵan Vladımır Vasılevıch pyshaqpen keskendeı etip bylaı dedi: “Bul jerde qandaı áńgime bolýy múmkin? О́zińizge paıdasy tıedi-aý degenderdiń barlyǵyn ala berińiz”.
Eger osyndaı kadrlar úshin talastaǵy qaljyńǵa bergisiz “kókpar” (batysta muny “aqyldy bastar úshin kúres” dep ataıdy) Prezıdent komandasyna, esh artyq aıtqandyq emes, árbir saýatty maman men árbir bilikti qyzmetkerdiń kelýine septigin tıgizdi. Qosarlanǵan saıası bılik jaǵdaıyndaǵy mundaı kúres búkil keńes qoǵamyna tán edi. Al mundaı dramanyń sıýjeti kún ótken saıyn barynsha ótkir sıpat ala tústi.
Mundaı jaǵdaılar týraly sol kezderi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti Jalpy bóliminiń meńgerýshisi bolǵan Vladımır Shepel bylaı dep eske alady: “1990-1991 jyldary, Qazaq KSR Prezıdenti saılanǵannan keıin, syrt qaraǵanda OK jáne Prezıdent apparattary arasynda qandaı da bir kelispeýshilikter bolmaǵan sııaqty kórinedi. Biraq máselege tereńirek qarasań, kóptegen partııa fýnksıonerleri “bir úzim nandaryn”, ıaǵnı bılik ókilettikteriniń bir bóligin alyp qoıǵanymen kelise almady. Mysaly, OK Apparatynyń bólim meńgerýshisi nemese sektor meńgerýshisi ózderin mártebeleri boıynsha Prezıdent Apparatyndaǵy sondaı qyzmetkerlerden joǵary sanady. Osydan kelip menmendik pen tákapparlyq oqıǵalary oryn aldy. Sondyqtan olar bizderge de basshylyq jasaýǵa umtylyp, olaryn Prezıdent Apparatynda da kommýnıster jumys isteıdi, demek, barlyǵy partııalyq tártipke baǵynýy tıis degen ustanymmen túsindirgileri keldi”.
Laýazymdyq mindetterime sáıkes mundaı jáıtterdi meniń Prezıdenttik keńes májilisterin daıyndaý barysynda óz basymnan talaı márte ótkizýime týra keldi. Sol májilisterge shaqyrýsyz keletin OK-nyń ekinshi hatshysy V.Anýfrıevtiń týra Prezıdenttiń qarsysyndaǵy oryntaqqa kelip jaıǵasatyny kúni keshegideı esimde.
Odaqtas respýblıkalar kompartııalary Ortalyq komıtetteriniń ekinshi hatshylyǵyna taǵaıyndalǵan adamǵa qatysty keńestik qoǵamda ejelden mynadaı kózqaras qalyptasqan bolatyn: olardyń negizgi mıssııalary – Birinshi hatshyǵa kómektesý emes, Ortalyqtyń “qulaǵy jáne kózi” retinde olardyń is-áreketterin baqylaý.
Prezıdenttik keńestiń alǵashqy májilisteriniń birine V.Anýfrıev te kelgen bolatyn. Prezıdent Apparatynyń basshysy N.Ábiqaev oǵan kóp maǵynaly kózqaraspen qabaq kóterdi. Sodan soń maǵan sýyq qarap, týra myna sózderdi aıtqandaı boldy: “Nege zalda bóten adamdar otyr?”. Men Anýfrıevtiń janyna jaqyndap baryp, renjitip almaýǵa tyrysqan báseń daýyspen:
– Keshirińiz, Vladıslav Grıgorevıch, siz Prezıdenttik keńestiń múshesi emessiz. О́kinishke qaraı, siz shaqyrylǵandar tiziminde joqsyz, – dedim.
Osyny kútip otyrǵandaı-aq ol daýys kóterýdiń dóreki túrine kóshti:
– Jigitim, bul jerde maǵan jón silteıtindeı sen kimsiń?!
Men ózimniń aty-jónimdi, qyzmetimdi aıtyp, naqty jaýap qaıtardym.
Sol sátte ol Ábiqaevqa sol suraqpen qaıta qaıyryldy:
– Bul kim ózi?
Salqynqandy Nurtaı Ábiqaıuly onyń suraǵyn jaýapsyz qaldyryp, ótkir kózimen bir qarap-aq sabasyna túsirdi.
Tipti osyndaı “ket degende, ıt te ketedi” degen turǵydaǵy kózqarastarǵa qaramastan, ol Prezıdenttik keńestiń májilisterine kelýin tońmoıyndyqpen jalǵastyryp qana qoımaı, Prezıdenttiń sózderine qystyryla ketip, sózin bólý sııaqty qadamdarǵa da bardy.
Árıne, eger prezıdenttik ınstıtýtyna qatysty osyndaı obstrýksıonıstik oqıǵalar birdi-ekili ǵana kezdesse, olar týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq bolar edi. Shyn máninde, “tabandy lenınshilder” ózderiniń bólinbes ústemdikterin áýeli Halyq depýtattarynyń sezinde joǵaltqanymen, ese qaıtarý ıdeologııasymen qarýlanyp, alǵan betterinen qaıtqylary kelmedi.
1990 jyl boıy KOKP OK-nyń jekelegen hatshylary búkil Odaqtan iriktelip shaqyrylǵan partııanyń oblystyq komıtetteri hatshylary, uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshileri jáne ózge de sheshýshi bólim qyzmetkerleri deńgeıinde ondaǵan semınarlar, keńester men kezdesýler uıymdastyrdy. Olar úndeýiniń basty arqaýy: “Okoptarda otyrǵanymyz jetedi! Bizdiń de kúnimiz týady. Prezıdenttik qurylymdarǵa toıtarys berýge daıyndalyńdar...” boldy. Basqosýǵa qatysýshylardyń eń ótkirleri osy ustanymdy maquldap, qoldaý kórsetýdiń belgisi retinde pikirtalastarda ózderiniń opponentterine ýly tilderin bezep: “Prezıdenttik oıyndaryn oınap bolsyn. Sodan keıin biz olarǵa kókesin tanytamyz!” dep qaıtalaýdan jalyqqan joq.
Oryn alyp otyrǵan oqıǵalardy seziný jáne osyndaı tutasqan konservatızmniń sebepterin anyqtaý maqsatynda biz senim kórsetýge turady-aý degen adamdarmen kóp áńgimelestik. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda olardyń jaqtyrmaıtyn sıpattaǵy jáne ashyq jekkórýshilik turǵysyndaǵy únqatýlaryna tap kelip otyrdyq: “Bárine sender jáne sen sııaqtylar kináli! Sender Kommýnıstik partııany, Keńes Odaǵyn qulatqylaryń keledi! Baltyq jaǵalaýy irge aýlaqtady, Kavkaz ketip barady... Sender bizdi nemen qaldyrǵylaryń keledi?”. Ádette, qoǵamdy saıası qaıta qurýǵa joǵaltatyndary barlar – belgili bir deńgeıde saıası kapıtal jınaqtap úlgerip, mansap baspaldaǵymen odan ári kóterilýden úmitti jáne qomaqty zeınetaqyǵa qol jetkizip, kárilikterin baıaǵydan unatyp, belgilep qoıǵan bir óńirlerde qarsy alýdy armandaǵan orta jáne aǵa jastaǵy partııa, keńes jáne sharýashylyq qyzmetkerleri qarsylasyp baqqan-tyn. Onyń ústine Ortalyqtaǵy shefter men korıfeıler myna jáıtterge sarańdyq tanytqan joq: V.Lenınniń ýaqytynan beri bolshevıkter partııasy óz múshelerine yqpal etý tehnologııalarynda aldyna adam salmas sheberler bolatyn. Turmys-tirshilik turǵysynan qaraǵanda, olardy da túsinýge bolady: KSRO-da “oıyn erejesiniń” qandaı da bir elesi bar edi, al munda úırenshikti barlyq dástúrler óshirilip, sizge jańa qurylysta jáne olardyń oılarynsha, eldi belgisiz bolashaqqa alyp baratyn Prezıdenttiń basshylyǵymen ómirdi qaıta bastaý usynylady... Biraq másele sonda, uly derjavany Nazarbaev talqandaǵan joq qoı! Osyndaı qarama-qaıshylyqtardyń saldarynan biz birqatar eski dostarymyz ben áriptesterimizdi joǵalttyq. Burynǵy qarym-qatynastarymyz salqyn tartyp, joldarymyz eki jaqqa aıyryldy. Aıtpaqshy, bul elimizge jáne sol sııaqty bizdiń árqaısymyzǵa óz tańdaýymyzdy jasaıtyn kez edi. Men jańa dáýirge ótken tarıhymyzda ata-babalarym men otandastarymnyń kóptegen býyndarynyń qoly jetpegen nárse – óz taǵdyrymdy tańdaý quqyn bergeni úshin rızamyn.
Bir tańqalarlyǵy, endi qalyptasa bastaǵan prezıdenttik ınstıtýttyń kelesi bir kútpegen ıdeologııalyq qarsylasy Joǵarǵy Keńes boldy. Qaıta qurýlar tolqynynda “Barlyq bılik Keńesterge” uranymen ekinshi tynystary ashylǵan Joǵarǵy Keńes basshylyǵyndaǵy Halyq depýtattarynyń keńesi bir qaraǵanda Prezıdenttiń tabıǵı odaqtasy bolýy tıis edi. Biraq olaı bolǵan joq.
Sol kezeńde qalyptasqan saıası ahýalǵa túsinikteme bergen belgili qyrǵyz saıasatshysy jáne qoǵamtanýshysy, Qyrǵyzstannyń Qazaqstandaǵy burynǵy elshisi Jumaǵul Saadanbekov óziniń “Nursultan Nazarbaev. Kóshbasshylyq zańdylyqtary” kitabynda bylaı dep jazdy: “Joǵarǵy Keńestiń birpartııaly dıktatýra rejimine genetıkalyq jaqyndyǵy ony prezıdenttik bılikke, demokratııalyq reformalarǵa oppozısııany uıymdastyrýdyń bazasy men formasy etti. Daǵdarystyń adýyndy tolqyndarynda júzý Joǵarǵy Keńestiń memlekettik bılik pen qoǵamdy jumyldyrýǵa qabiletsiz ekenin kórsetti. Jańa demokratııalyq ınstıtýttar quryp, solar arqyly demokratııalandyrýdyń qaqpasyn ashýdyń ornyna, Parlamenttiń ózi bılik úshin kúrestiń keskilesken arenasyna aınaldy...”.
Bıliktiń barlyǵyn óziniń qolyna shoǵyrlandyrǵanymen, áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarys órshı túsip otyrǵan jaǵdaıda odan shyǵýdyń jolyn kórsete almaǵany óz aldyna, eldiń naryqtyq ekonomıkaǵa ótýin qamtamasyz ete almaǵan Keńester júıesi is júzinde Qazaqstandy odan ári damytý jolynda tejegishke aınaldy.
Osynyń saldarynan “respýblıkada bıliktiń eki polıarlyq ortalyǵy, ıaǵnı qosókimettik paıda boldy. Onyń bireýi jergilikti jerlerdegi keńestik mekemelerdiń barlyq vertıkaldarymen birge Joǵarǵy Keńes (eski kadrlardyń baratyn ornyna aınalǵan) mańyna shoǵyrlansa, ekinshisi Prezıdenttiń (munda demokratııalyq jáne naryqtyq jańarýlardyń jaqtastary toptasty) tóńiregine shoǵyrlandy”, – dep jalǵastyrady J.Saadanbekov.
Dál osy kezeńde kóp jaǵdaıda Qazaqstandaǵy saıası ómirdiń odan arǵy mazmunyn aıqyndaǵan Prezıdent pen Joǵarǵy Keńes arasyndaǵy qarsy turýshylyqtyń negizgi jelisi kórinis berdi. Prezıdenttik-parlamenttik qarsy turýshylyqtyń apofeozy Joǵarǵy Keńestiń memlekettik ınstıtýt retindegi joıylýymen aıaqtalǵan 1993-1995 jyldardaǵy parlamenttik eki daǵdarys bolǵany belgili.
“ERTEŃGI KÚNGE SENIMMEN”
Prezıdenttik ınstıtýttyń qurylýy ıdeologııalyq qana emes, tipti etnosaralyq jarylý shegindegi keskilesken kúres jaǵdaıynda júrdi.
Shyndyǵynda, qazaqtardyń “etnokratıkalyq memleket” qurý jolynda “etnostyq tazalaýǵa” túpkilikti kirisýge daıyndalýy týraly ósek-aıań, osyǵan sáıkes kórinis bergen jergilikti emes ulttar ókilderiniń qaýpi men úreıi Parlament alańyn ǵana emes, búkil el aýmaǵyn qamtydy. Al jekelegen oblystyq partııa komıtetiniń hatshylary men iri óndiristik birlestikterdiń dırektorlary, ásirese, respýblıkanyń soltústik óńirlerinde ashyq bopsaǵa kóshken jergilikti kósemsymaqtar týǵan Otanymyzdy bólshekteýge ketári emes nıet tanytqandyqtan, respýblıkany joǵaltyp alýdyń shyn qaýpi qylań berdi.
2009 jyldyń 4 tamyzynda Voronejdiń “Kommýna” gazetinde L.Sýrkovanyń Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń burynǵy birinshi hatshysy, búginde Máskeýde turatyn (onyń aty-jónin ádeıi atamaı otyrmyn, oqyrman buǵan túsinistikpen qaraıdy ǵoı dep oılaımyn) voronejdik jerlesine arnaǵan maqalasy shyqty. “Ol Gorbachevtiń kózine unamaıtyn nárselerin shuqı kórsetip, N.Nazarbaevpen talasa alatyn, sonymen bir mezgilde, óz pikirinde qalatyn”, delinedi maqalada. Jýrnalıspen áńgimesinde onyń suhbattasy sypaıygershilik tanytqan syńaı bildirse, al jýrnalıst saıası ádeptilikten bolar, keıbir máselelerdiń tigisin jatqyza jazǵan sekildi. О́ıtkeni, maqala keıipkeri jáne onymen yntymaqtastyqta bolǵandar sol kezeńderde N.Nazarbaevpen jáı talasyp qana qoımaı, oǵan ashyq qarsy shyqty jáne soǵan sáıkes is-qımyl tanytty. Nesin aıtamyz, apanynda mazalanǵan aıý sekildi minez tanytqandar sol tusta barshylyq edi.
Onyń ústine, búkil Keńes Odaǵyn qamtyǵan syrtqa tebýshilik úrdisi jaǵdaılarynda adamdardy separatıstik jáne ırredentıstik partızandyqqa ıtermelegen arandatýshy-sýflerler de jetkilikti bolatyn. Nursultan Ábishuly M.Gorbachevtiń qatysýymen ótken joǵaryda atalǵan respýblıkalyq keńeste jarylyp-bólinýdi ańsaıtyndarǵa baǵyttap jáne jalpyǵa estirte qatań eskertý jasady:
“Bázbireýlerge tutas óńirlerdegi joǵary deńgeıli shıryǵý qalpyn qoldaý óte tıimdi, bireýler sanaly túrde nemese, jumsartyp aıtqanda, óziniń alysty boljaı almaıtyndyǵy saldarynan osy úderisterdi qyzdyra túsedi. Buǵan mysaldy kóptep keltirýge bolady: osy arada Zakavkazedegi azamat soǵysynan bastap Reseıdiń keıbir oblystaryndaǵy shovınıstik, tipti monarhıstik kóńil-kúı aýanynyń kúsheıe túsip otyrǵanyn aıtsaq ta jetkilikti ǵoı dep oılaımyn. Mıhaıl Sergeevıch, bizdi shetelderdegi “paıǵambarlardyń” ádepsiz keńesterin qýana qabyldaıtyn keıbir ıntellıgensııa ókilderiniń jel tıgizbeı, qamqorlyqpen aıalaıtyn ulyderjavalyq shovınızm óskinderi alańdatady. Eger óz Otanyńdy ornyqtyrýǵa degen umtylysyńdy ózge halyqtarǵa degen qamqorlyǵyń men olardyń problemalary kólegeıleıtin bolsa, onda, máselen, ózińdi zııalymyn dep osy sózdiń joǵary, tolyq maǵynasynda qalaısha esepteı alasyń! Al elimizde keń taralymmen taraǵan shýly traktattyń avtory búkil álemge belorýstar men ýkraındar ózderiniń orys ekenin jorta umytyp ketken sekildi, qazaqtyń jeri olardyń jeri emes sııaqty dep uıalmaı jarııa etti emes pe? Bul ómirdi tek stalındik lagerlerdiń tikenek symdarynyń syrtynan ǵana kórgen adam Qazaqstannyń shynaıy ómiri men tarıhy týraly ne bilýi múmkin? Eń jaqsy sezimdermen oınap, bir halyqty bir halyqqa aıdap salý, kem degende, adamgershilikke jatpaıtyn qylyq qoı dep oılaımyn”.
О́zimniń jeke baıqaǵandaryma qatysty aıtsam, sol kezeńderdegi onsyz da kúrdeli jaǵdaılarǵa keıbir jergilikti halyq ókilderi de ótkirlik pen dramatızm qosa tústi. Osyndaı epızodtarǵa tán jaǵdaılardyń biri bizdiń ana tilimizdiń quqyn tanýdyń bastapqy kezeńine qatysty boldy. 1989 jyly qabyldanǵan “Qazaq KSR-indegi tilder týraly” Zańmen qarýlanǵan biz memlekettik basqarý organdarynda naqty qostildilik pen memlekettik tildi is júrgizý jáne qujat aınalymyna engizýge úlken patrıottyq rýhanı jigermen kiristik. Árıne, ony ózimizden – Prezıdent Apparaty men Mınıstrler Kabınetinen bastadyq. Biraq bul jumystar sol kezdiń ózinde de uqypsyz júrgizildi jáne búginde, táýelsizdiktiń 20 jyldyq qarsańynda da, alǵa qoıǵan mindetterge – ıaǵnı, Konstıtýsııa men zańnamalarymyzda kórsetilgenindeı, tıisti standarttar men kondısııasyna jete alǵan joq.
...Birde, 1990 jyldyń kúzinde meniń áriptesim, bedeldi jáne tájirıbeli qyzmetker jergilikti partııa-sharýashylyq aktıvi men jurtshylyq ókilderine Prezıdent Apparaty alǵan qoıǵan jáne sheship jatqan aǵymdaǵy mindetter týraly aıtyp, túsindirý úshin aýdandardyń birine shyqqan bolatyn. Qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtý qajettigi týraly áńgime bastaǵany sol eken, qol shapalaqtap, ysqyryp, ony keleke, kúlki etken. Olar sheshenge mansapqumar-avantıýrıst retinde qaraǵan, ıaǵnı otyrǵandardyń kózderinen: “Bizge mynaý jazǵan ne aıtyp tur?” degendeı birjaqty tańqalys aıtpaı ańǵarylǵan.
Biraq, barlyq qıyndyqtarǵa qaramastan, naq sol 1990 -1991 jyldary elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev is júzinde Qazaqstannyń ınstıtýttyq negizderin qalyptastyryp, bolashaq egemendigimizdiń irgetasyn qalady.
1990 jyldyń 25 qazanynda “Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly” deklarasııa qabyldandy.
Deklarasııa eldiń tolyq memlekettik táýelsizdigi jolyndaǵy memlekettik-quqyqtyq júıesin odan ári damytýdy qamtamasyz etken jas memlekettiń alǵashqy negiz qalaýshy zańnamalyq aktisi boldy. Onyń ústine, qujat memlekettik bılikti zańnamalyq, atqarýshylyq jáne sot júıelerine bólý qaǵıdatyn bekitti. Osy oraıda Joǵarǵy Keńes zań shyǵarýshy bıliktiń aıryqsha artyqshylyǵyn alsa, Prezıdent Memleket basshysy retinde – buıryqty-atqarýshylyq bılikke, Joǵarǵy Sot sot bıligine ıe boldy.
Qazaqstan Prezıdentiniń sol kezde jumys istegen memlekettik basqarý qurylymdaryndaǵy reformaǵa baǵyttalǵan kelesi qadamy da zańdy edi. Osyǵan baılanysty 1990 jyldyń 20 qarashasynda Qazaqstan Prezıdenti “Qazaq KSR-indegi memlekettik bılik qurylymdaryn jetildirý men basqarý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna (Negizgi Zań) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Zańǵa qol qoıdy. Jańa zańǵa sáıkes Vıse-prezıdent, Premer-Mınıstr jáne memlekettik keńesshiler laýazymdary engizilip, Mınıstrler Keńesi taratyldy jáne Mınıstrler Kabıneti quryldy; Prezıdent janynan konsýltatıvti-keńesshi organ – Respýblıka Keńesi paıda boldy. Sondaı-aq memlekettik bıliktiń jergilikti organdary qaıta qurylyp, olar Halyq depýtattarynyń keńesi dep ataldy. Olardyń ókilettikteri aıtarlyqtaı keńeıtildi.
1991 jyldyń 29 tamyzynda Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy, 1991 jyldyń 2 qazanynda ǵaryshqa qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirovtiń ushýy men 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda Qazaqstan Prezıdentiniń alǵash ret ótkizilgen búkilhalyqtyq saılaýy táýelsizdik jolyndaǵy ózindik bir beles boldy. Sol saılaýda absolıýtti kópshilik daýyspen Nursultan Nazarbaev el Prezıdenti bolyp saılanǵany belgili. Al 16 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasy óziniń táýelsizdigine qol jetkizdi.
1991 jyldyń 10 jeltoqsanyndaǵy óziniń ınaýgýrasııalyq sózinde Nursultan Ábishuly jas memlekettiń aldynda turǵan birinshi kezektegi mindetter aýqymyn naqty aıqyndap berdi. Shyn máninde bul aldaǵy 20 jylda elimizdi damytýdyń sheshýshi baǵyttaryn belgilegen strategııalyq baǵdarlamaǵa aınaldy. Osynyń arqasynda búginde táýelsiz Qazaqstandy búkil álem tanyp jáne qurmettep otyr.
“Búgin, eki dáýir sheginde qoǵam úshin daǵdarysty jaǵdaılarda ýaqyt faktory asa zor mańyzǵa ıe bolady. Burynǵy federasııa respýblıkalaryndaǵy órshı túsip otyrǵan qysymdy ahýal, taıaý aılarda biz betpe-bet keletin problemalardyń ótkirligi yrǵalyp-jyrǵalýǵa ýaqyt qaldyrmaı, jyldam, sheshimdi jáne naqty is-qımyl tanytýǵa májbúrleıdi.
Qazir árkimge derlik túsinikti jáıt – tarıh bizge óndiristik qatynastarda túbegeıli ózgeristerden basqa tańdaý qaldyrǵan joq. Biraq naryqtyq ekonomıkaǵa bet burýdyń orasan kúrdeli ekendigi de barshaǵa belgili bolsa kerek. Osy oraıda júzege asyrylyp jatqan sharalar búginde anyq jetkiliksiz. Olardyń keıbireýleri shekteýli, kelesi bireýleri jartykesh, úshinshileri eski ámirshil-ákimshil júıe qaldyqtarynyń búligimen, konservatıvti kúshterdiń jasyryn jáne aıqyn tejeýlerimen betpe-bet qalyp otyr. Bizge áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin túbegeıli jedel sharalar qabyldaý qajet, óıtkeni, qazirgi kezde daǵdarys óziniń syndarly shegine jaqyndap keledi.
Bizderge birinshi kezekte qandaı sharalardy qolǵa alý qajet? Saıasatta – bul bılikti naqty bólýmen baılanysty qadamdar, ıaǵnı atqarýshy organdardy basqarýdyń tıimdi júıesin qurýǵa múmkindik beretin vertıkaldy prezıdenttik qurylym qalyptastyrý. Bul – respýblıka Joǵarǵy Keńesin kásibı parlamentke obektıvti transformasııalaý. Bul – depýtattar korpýsy men jelbýaz jergilikti Keńester apparattaryn aıtarlyqtaı qysqartý qajettigimen baılanysty týyndap otyrǵan jáıt. Bul ekstremızm men ulttyq alaýyzdyq ustanatyn partııalar men qozǵalystardyń qyzmetine sózsiz tyıym salý, respýblıkanyń aýmaqtyq tutastyǵyna qarsy baǵyttalǵan separatızmmen qatar, saıası plıýralızmge qoldaý. Bul – quqyq tártibin nyǵaıtý men zańdylyqty saqtaý jónindegi sheshimdi is-áreketter. Bul – memlekettik saıasattyń negiz qalaýshy qaǵıdaty retinde saıası turaqtylyqtyń basymdyǵy, barlyq qazaqstandyqtardyń teń quqylyǵy negizinde ultaralyq kelisimdi saqtaý.
Bizdiń árqaısymyz ótpeli kezeńniń qıyndyqtaryn – baǵanyń ósýin, ınflıasııany, tapshylyqty, ómir deńgeıiniń tómendeýin ózimiz arqyly sezinýdemiz. Aınalamyzdaǵy ómir sonshalyqty jaıly emes. Saılaýaldy kezdesýlerim barysynda aıtqandarymdaı, men ómir jaqsylyqqa qaraı tez ózgeredi dep ýáde bere almaımyn jáne bergim de kelmeıdi. Jáne de eger men bul týraly aıtpasam, aldaryńyzda shyndyqtan qashqaqtaǵanym bolar edi. Tistenip, erteńgi kúnge degen senimmen osylardyń bárinen ótýimiz kerek”.
* * *
Aldymyzda ómir úshin aýyr kúres, óndiristiń quldyraýymen, adam shoshyrlyq jumyssyzdyqpen, jappaı tapshylyqpen, gıperınflıasııamen japsarlasa júrgen daǵdaryspen arpalys, ashy kóńil qalýlar men jarqyn jeńister tur edi. Munyń barlyǵy alda bolatyn.
Al ázirshe Nursultan Nazarbaevqa gúldermen kómkerilgen ómir órisine jetýge erte bolatyn, óıtkeni, Qazaqstan halqy men onyń kóshbasshysyna erkin de egemen ult retindegi áli de tek ózderiniń alǵashqy, sondyqtan asa qıyn, biraq sonshalyqty tilekti qadamdaryn jasaý tur edi...
Mahmut QASYMBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy.