Balaǵa at qoıý – ómirde bir-aq ret bolatyn rásim ári súnnet amaldyń eń múkámmál berigi. Qazaq halqy bul rásimge asa qurmetpen, biraq saqtyqpen qaraǵan. On oılanyp, myń tolǵanyp, bir uıyqtap, bir tús kórip, tipti aıanmen balaǵa esim bergen.
At qoıýda halqymyzdyń danalyǵy birinshi orynda bolǵan. Qazyqqa baılanǵan at ispettes, balaǵa arnaǵan esimge onyń taǵdyryn, keleshegin, bolashaǵyn boljammen baılaǵan. Álbette, ertede ata-ájelerdiń qoıǵan aq bataly ımanı esimderi esh qarsylyqsyz quptalǵan. Qazir ol zańdylyq artta qalyp, at qoıý rásimi zamanaýı áke men anaǵa ótken. Bógdege elikteýden bolar, keıde qoıǵan esiminiń maǵynasyn ózge túgil, ózderi de túsinbeı jatady.
Búginde azan shaqyrylyp qoıylǵan esimdi aýystyrý sánge aınaldy. Alaıda esim ózgertýdi adam ómirindegi qubylysty burylys dep sanaýǵa bolady, ıaǵnı bul –taǵdyrdy basqa arnaǵa burý áreketi ispetti. Árıne, balaǵa kezinde durys esim berilmese nemese odan uıalý yńǵaısyzdyǵy týyndasa, at ózgertý durys. Máselen, musylman balaǵa óz dáýirinde qandaı da bir halyqqa zulymdyǵy ótken dinsizdiń esimi bilmestikpen berilgen bolsa, onda esimdi ózgertý mindet bolyp tabylady. Al qazirgi qazaqı esimderdi ózgertý nemese shetel tiline yńǵaılaý – qur áýreshilik.
Ǵasyrlar buryn ata-babalarymyz balaǵa esim berýde eki nársege mán bergen. Máselen, qaı rýǵa tıesili ekendigin bildiretin, ıaǵnı jalaıyr bolsa, jalaıyrı nemese naımanı, qypshaqı degen jalǵaýlardy qosqan. Ekinshiden, týǵan jerine qaraı, mysaly Túrkistandy mekendese – Túrkistanı degen. Búginde dál osy «ı» degendi tirkeý jónsiz. Sebebi, bul – úlken eńbek sińirgen, tarıhqa esimderi oıylyp jazylǵan, ózderi batyl, súıekteri asyl, sózderi aqyl, esimine laıyqty ǵumyr keshken, atyna zaty saı, hat qaldyrǵan atalarymyzdyń úrdisi. Al búgingi qazaqı áp-ádemi esimin qanaǵat tutpaǵan elikteýshiler osy úrdisti jalǵastyrýǵa eń bolmasa rýhanı daıyn ba? Eliktemesin demeımin, eliktesin. Alaıda dinı turǵyda Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambardyń kózin kórgen, ıaǵnı janynda bir kúnin ótkergen rýhy myqty sahabalarǵa, tipti paıǵambarǵa, odan bergi qazaqtyń nebir ǵulamalaryna eliktegisi kelse, aldymen olardyń ómirimen tanyssyn, sosyn ımanǵa kelsin, odan keıin bilimge umtylsyn, qala berdi minezin túzesin, arasynda aǵaıynmen tatý bolsyn, barynsha qoǵamǵa syıly bolsyn. Mine, sonda ǵana búginginiń múmini, dindary, ǵalymy, aqyny, gýmanısi bola alady. Al «ózim bilemin» men «óz erkimge» salynyp, ulylardyń esimin jamylyp, isteıtini – kúná, aıtatyny – jaman sóz, baratyny – túngi klýb bolsa, onda esimin ózgertkeninen ne qaıyr?!
Esimniń taǵdyrǵa tıgizer ózindik yqpaly bar. Sondyqtan babalarymyz urpaǵyn ulylardyń jolyna salý úshin, olarǵa kıeli kitapqa qarap, paıǵambarlar esimin, tarıhqa qarap, batyrlar, jyraýlar, aqyndar esimderin bergen. Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambardyń ózi «Balaǵa at qoıýda muqııat bolyńdar, kórkem esim berińder» demedi me? Bul bekerden-beker emes. Kerek deseńiz, esim zertteıtin antroponımıka ǵylymy da osy uly sózge súıenedi. Adam esimi neǵurlym kórkem bolǵan saıyn, adamnyń ózi de kórikti, ómiri de maǵynaly bolady delinedi.
El ishinde paıǵambarlar esimi balaǵa aýyr bolady degen sál qate uǵym da bar. Negizinde, paıǵambarlar esimimen atalǵan balaǵa ursyp, jekýde ata-anaǵa aýyr tımes úshin, sharıǵat tirkeme sózdi qarastyrady. Máselen, Ibrahım esimin Abaı dep alǵan. Danyshpan atamyz osy esimmen tarıhqa endi. Budan basqa, on sahabanyń biri – Saǵd ıbn Ábı Ýaqqastyń esimin atalarymyz Sádýaqas dep ana tilimizge yńǵaılaǵan. Muhammedti Mahambet, Ibrahımdi Ybyrahym, Hasan men Hýseındi Asan men Úsen, Aıshany Qaısha, Fatımany Bátıma dep ataǵan. Negizinde, at qoıýda men osy eki nusqany usynar edim. Al endi osyndaı tirkemesiz balaǵa Muhammed esimi berilse, Mýha dep, Ibrahımdi Ibo dep oınap ta, qaljyńsyz da qysqartýǵa bolmaıdy.
Jalpy, qazaq bolyp týyp, musylman bolyp qaıtamyn degen nıettegilerge aıtarym, jaqsylap uǵynyńyzdar: qazaqy esimderińiz ózderińizge Qudaı bergen qut. Musylmandyq – esimde emes, júrekte, ımanda, minezde. Qazaqtyń kózden, sózden, tilden qorǵanysh esebinde qoıǵan Qıqym, Itaıaq, Jamanbala, Sasyqbaı sııaqty, tipti olardan da góri qulaqqa túrpideı tıetin esimderdi enshilegen azamattar da bul dúnıeden óz atynan jırenbeı, abyroımen, ımanmen ótken. Osyny esten shyǵarmaıyq.
Nurlan qajy BAIJIGITULY
dintanýshy, ımam