Ekibastuzdyq jas aqyn Erbolat Ámirenov Tórtúı aýylynyń shejireli ótkenine arnap «Toqsannyń tórindegi aýylym» atty kitap shyǵardy. Estelikter men derekter negizinde jazylǵan bul kitapta aýyldyń ár kezeńdegi jyldary, ósip-órkendeýi, aýyldyqtar jaıly baıandalady.
– Aýyldyń 90 jyldyq toıyna biz birneshe aýqymdy is-shara josparladyq, bári de júzege asyryldy. Toı degende tek dastarqan, asta-tók, shashylý emes, qaıta jınaqtalý, árkimniń týǵan jerge degen syı-qurmeti, aýylǵa degen qoldaý, kómek birge júredi ǵoı. Aýyl turǵyndary belsendilik tanytyp, barlyq iske birge atsalysty. Mekteptiń 1989, 1982, 1984, 2007 jylǵy túlekteri demeýshilik jasap, aýyl ishilik qajetti jumystarǵa kómektesti. Erbolat baýyrymyz aýylymyz týraly jazǵan dúnıesin syıǵa tartty. Aǵaıyndy Bolat, Marat Quspekovter mektepti Teacher office quraldarymen jabdyqtady. Aýyldy qoqystan tazalaýǵa jastar qolǵabys etti. Kósheler tegistelip, qum tóselip, syrlanyp, patrıottyq taqyryptaǵy bılbordtar qoıyldy, – deıdi aýyl ákimi Janat Ibraev.
J.Ibraevtyń aıtýynsha, Ekibastuz aýyldyq aýmaǵynyń turǵyndar sany – bar-joǵy 1 105 adam. Aýyldyq aýmaqqa Tórtúı, Taı, Myńtomar, Aqshı, Taldyqamys, Kóksıyr, Qarajar – jeti shaǵyn aýyl qaraıdy. Barlyǵy birigip Ekibastuz aýyldyq aýmaǵy dep atalady. Ortalyǵy – Tórtúı aýyly. Aqshıde – 47, Myńtomarda – 132, Kóksıyrda – 106, Qarajarda – 78, Taıda – 283, Tórtúıde 490 adam turyp jatyr. О́tken bir qıyn kezderde, 90-shy jyldary aýyldan turǵyndar kóship ketti. О́zge ult ókilderi atamekenderine ketti. Taı men Tórtúı aýylynda qýǵyn-súrgin kórgen nemis ultynyń ókilderi turǵan. Qazir endi osy aýylda qalǵan turǵyndar 90 jyldyq mereıtoıdy kórip, bolashaqqa senimmen qarap, ári qaraı da ómirin osy elmen, jermen jalǵastyrýda.
Tórtúı, Taı, Kóksıyr aýyldaryn elim, jerim dep qalǵan 4 moldavan, 5 orys, 3 ýkraın, 2 bashqurt otbasylary bala-shaǵalarymen turyp jatyr. Tipti, aýyldyń 90 jyldyq mereıtoıyna qazir Germanııada turatyn, kezinde aýyldastary, kórshileri bolǵan Flora Fýnk, Reseıde turatyn Marııa Rotorlar otbasylarmen kelipti. Aýyldastary barlyǵy birigip 90 jyldyq qurmetine arnap, aýyl baǵyna 20 túp qaraǵaı kóshetterin otyrǵyzypty.
Byltyr Tórtúı men Taı aýyldarynda ár úıge ortalyqtandyrylǵan sý júıesi tartylyp, shaǵyn aýyldarǵa KBM ornatylǵan. Aýyldyq aýmaqqa qarasty Aqshı, Myńtomar, Kóksıyr, Qarajar, Taldyqamys aýyldary da qoqystan tazalanypty. Ár aýylǵa kireberiske turǵyndar demeýshiligimen ataýy jazylǵan stellalar ornatyldy. Dárigerlik qyzmet kórsetetin dárigerlik ambýlatorııada 3 medqyzmetker jáne «Jedel járdem» avtokóligi jumys isteıdi. Dárihana ashyldy. Klýb, kitaphana, shaǵyn fýtbol alańy bar. Kókpar komandasy quryldy, jigitter óz qarajattaryna kıimderin tikkizip, attar satyp alýda. Barlyǵy 55 shaqyrym qashyqtyqty quraıtyn 7 aýyldyń arasyndaǵy jolǵa jergilikti bıýdjetten qarjy bólindi. Joldardy «Tursyn-Grýpp» JShS jasady. Kóktemde sý tasqynynan búlingen Qarajardaǵy kópir qalpyna keltirildi. Endi Tórtúıden Ekibastuz qalasyna deıingi joldy jarqyratyp jóndep berse, aýyl turǵyndary bir qýanar ma edi.
– Qazir aýyl mektebinde – 77 oqýshy, 22 muǵalim, bıýdjettik ınternat, shaǵyn ortalyq, О́leńti negizgi mektebinde – 37 oqýshy, 17 muǵalim, shaǵyn ortalyq bar. Burynǵydaı emes, bala sany azaıdy. Bizdiń basty másele – aýyldy saqtaý, turǵyndardy ornyqty túrde osy jerde qaldyrý, áleýmettik jaǵdaılaryn jasaý, ońtústikten, shetten kelem degen árbir qazaq otbasyn laıyqty qarsy alý, qoldaý. Qazir toı emes, oılanatyn kez keldi. Osy 90 jyldyq aýyl toıynyń sharapaty tıip, aýylǵa qajetti biraz tirlikti jasap alǵanymyzǵa qýanyshtymyz, – deıdi aýyl ákimi.
Onyń aıtýynsha, byltyr osy az qalǵan aýyl ortasyn toltyrý úshin Qytaıdan Shaıahmet Halel, Nurzat О́mirjan, Nurzat Qýandyq, Toqtaýbek Baqytbek sııaqty otbasylar bastap barlyǵy 61 adam, 12 oqýshysy bar kóship kelipti. Qazir barlyǵy úılerine ornyǵyp, mal, nesıe alyp, aýyldyń erýliginen dám tatyp, tirshilik jasaýda. Kóship kelgen qandastarymyzǵa qalalyq meshittiń Zeket qorynan qaıyrymdylyq sharalary barysynda kómek kórsetilipti.
– Jalpy, aýyldyq aýmaqta 63 sharýa qojalyǵy jumys isteıdi. Mysaly, «Arnur» sharýa qojalyǵy 80 bas asyl tuqymdy mal, «Alekseı» sharýa qojalyǵy 30 bas asyl tuqymdy mal satyp aldy. Az qamtamasyz etilgen otbasylarǵa, kóship kelýshilerge de 5 tonnadan kómir taratyldy. Sharýa qojalyqtary ár merekede, qarttar kúninde, jańa jylda kóp balaly otbasylarǵa qaıyrymdylyq kómek kórsetýde, – deıdi J.Ibraev.
Al Tórtúı aýyly Aqkól-Jaıylma óńirinde paıda bolǵan alǵashqy sharýashylyq eken. Erbolat Ámirenov aýyldyń ótken jolyn qalalyq, oblystyq arhıv qorlarynan tabylǵan zertteý jazbalary arqyly mysaldar keltirip bergen. Sarǵaıǵan arhıv jazbalarynda 1930 jyldan bastap sovhozdyń jyl saıynǵy kezekti esep berýi, jyldaǵy ósimder men tómendeýge baılanysty barlyq qujaty saqtalǵan.
– Qazir Tórtúı deımiz, al burynǵy «Ekibastuz» sovhozy ashtyqty da, soǵysty da bastan ótkergen. Shabyndyq jáne egistik jerdi qaıta bólý, tárkileý, azyq-túlik salyǵy, kúshtep otyryqshylandyrý men ujymdastyrý saıasatyn ótkizdi. Solaqaı saıasat saldarynan sovhozdyń egistik kólemi kúrt azaıyp ketedi. Mal sharýashylyǵy kúızeliske ushyraıdy. Mysaly, 1932 jyldyń jeltoqsanynan 1933 jyldyń sáýir aıyna deıin jumyskerlerdiń eńbekaqysy bıdaı jáne jarmamen tólenip otyrǵan. Soǵys jyldarynda jaýyngerler maıdanda, sovhozda eńbekkerler eńbek etken. Soǵysqa attanyp, elge oralmaǵandardyń da, elge oralyp, eńbek etkenderdiń de aty-jónderin berdik, – deıdi Erbolat.
Oblystyq arhıvten Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń 1947 jyldyń 16 qyrkúıegindegi Sosıalıstik jarysta qol jetkizgen tabystary úshin Asambaev Qurmash, Tóleýbaev Qaýsyn, Baımaǵambetov Baınııaz, Altybaev Kýseıbek, Rahımov Muhtar, Dúısenov Temirjan, Ábdihalyqov Túımish, Joldasov Shaken, Bilálov Qadyr, Aqyshev Áıtim, Júnúsova Mákish, Sársenbınov Soltan taǵy basqa da aýyl adamdary medaldarmen marapattalǵandary jazylǵan tizim tabylǵan.
Al kitaptyń negizgi taqyrybyna arqaý bolǵan Ekibastuzdyń Tórtúı aýyly, shejireli Aqkól-Jaıylma óńiri tegin jatqan beımálim jer emes. Ekibastuz jáne Aqtoǵaı aýdandarynyń aýmaǵyndaǵy bul jerdi jergilikti jurt áýlıeli Aqkól-Jaıylma, О́leńti-Shiderti dalasy dep te ataıdy.
Jalpy, el aýzynda áýlıeli Aqkól-Jaıylmasy týraly ańyz-áńgimeler de az emes. Sonaý bir kezderi Jeruıyǵyn izdep júrgen Asan qaıǵy babamyz Shiderti ózenin kórgende: «Myna shirkinniń topyraǵy asyl eken. Alty aı minip aryqtaǵan at, bir aıda maıǵa bitetin jer eken. Jylqy shiderlep koıǵanda toqtaıtyn, jylqynyń qonysy eken» depti. О́leńti ózenin kórgende toqtap eshnárse aıtpaı, óleńdete bergen eken. Az turyp: «О́leńtiniń sýy – maı, Shidertiniń shóbi – maı» dep júre beripti. Aýyl aqsaqaldary bolsa, Máshhúr Júsip óz jazbalarynda bul óńirdiń ataýyn arý qyz Baıan sulýmen baılanystyrǵanyn aıtady. Sóıtse, О́leńti ózeniniń tómengi aǵysynda Qara oba, Sary oba degen jerler eki baıdyń qystaýy bolǵan eken. Sarybaıdyń erke qyzy Baıan sulý jıyn jasap, óleń-jyrmen dýman qylǵan jer sodan О́leńti, sulýdyń shideri túsip qalǵan jer Shiderti dep atalyp ketken eken.
Taǵy bir nusqasy, osy jerdiń ataýy jaǵrafııalyq ereksheligine oraı shyqqan desedi. Kóktemde О́leńti ózeni arnasynan asyp, Áýlıekóldi, Básentıin, Qyldykól, Sasyqkól, О́mirzaq, Bozaıǵyr, Ashykól, Kóktóbe, Toqqyly dep atalatyn toǵyz kóldi sýǵa toltyrady eken. Kólderdiń sýy jıekten asa jaıylyp baryp, aq saǵymdaı sý toly appaq kólge aınalsa kerek. Osy keremet kóriniske tańǵalǵan aýyldyqtar «Aqkól jaıyldy» dep, sodan jaıylma atap ketken. Bul kúnderi, ókinishke qaraı, asta-tók aq kóbik sý tolatyn osy tabıǵat qudireti ekologııa qurbanyna aınalyp ketken de bolar.
Al jergilikti ǵalymdar bolsa, bul kúnderi arheologııalyq muraǵa aınalǵan Tórtúı mańyndaǵy О́leńti jazýlary qola dáýirinde paıda bolǵanyn zerttedi. Tastarǵa buǵylar, qaraquıryqtar, qabandar men ózge de jabaıy ańdardyń beıneleri jáne adamdardyń turmys-tirshiligi men ómir súrý pálsáfasynan habar beretin sýretter qashalyp jasalypty. Sonaý XVI-XVII ǵasyrlarda Aqkól-Jaıylma qalmaqtardyń qolynda qalyp, eldiń belgisindeı qalqıyp turǵan kesenelerdiń qabyrǵalaryn at kúshimen tartyp qulatyp joq etipti desedi. Sodan ba eken, qıraǵan keseneler men qorǵandardyń ornyn qazaqtar bertinge deıin qalmaqtardyń obasy dep kelgeni de ras.
Jalpy, Shiderti, О́leńti ózenderiniń boıynda ornalasqan erte temir dáýirine (saq kezeńine) jatatyn eskertkishterdi 50-shi jyldary zerttegen ataqty arheolog Mır Qadyrbaev edi. Tarıhı ádebıette shartty túrde «Murtty qorǵandar» dep atalatyn osy dáýirdiń eskertkishterin M.Qadyrbaev Tórtúı aýylynyń mańynan taýyp, «Tasmola mádenıeti» dep ataǵany belgili. Keıin «Tasmola mádenıetin» odan ári ǵylymı negizde jas ǵalym, jergilikti arheolog Aıbar Qasenáli óziniń zertteý jazbasynda ǵylymı turǵyda naqty derektermen tolyqtyrdy.
О́leńti ózeniniń jaǵalaýyndaǵy tańbaly balbal tastar, kóne qorǵandar, petroglıf tańbalary qorǵaýǵa alynýy tıis. Aýyl turǵyndary «Jer betinde jatqan kóne eskertkishterdi mýzeı-qoryqqa aınaldyryp, tabıǵı jádigerlerdi saqtap qalýymyz kerek» deıdi.
Ǵalym Qaırat Battalovtyń aıtýynsha, Aqkól-Jaıylma mańaıyndaǵy Tórtúı, Taı aýyldarynyń jeri neolıt pen eneolıt dáýiriniń mekeni, qola dáýiriniń jerleý orny men ejelgi temir dáýiriniń, kóshpendilerdiń qorǵany bolǵan. Biraq aıdalada jatyr degen be eken, kúnbasty, múıizdi buqany soqaǵa jekken adamdardyń beıneleri anyq kórinetin tastardyń osy tustaryn qıyp áketken de kórinedi.
Iá, ár aýyldyń qazaq úshin qasterli shejireli ótkeni bar. Boıtumaryndaı saqtaıdy, qadirleıdi. Ár aýyl ózge jerden qyzyq izdemeı, kóship ketpeı, qıyndyǵy men qyzyǵyn qatar kórip aýyldaryna baýyr basyp otyrǵan halqymen qymbat. Tórtúı aýyly da – osyndaı qundy shejireli tarıhtyń ıesi. Erbolat baýyrymyz da óziniń týǵan aýyly týraly jazǵan, jınaqtaǵan kitabyn 90 jyldyq ataýly kúni aýylyna aparyp, tanystyryp, taratty.
Pavlodar oblysy,
Ekibastuz qalasy,
Tórtúı aýyly