Álemdi jaılaǵan qaýipti indet elimizge jetip, jaǵdaı ýshyqqanda bárimiz «inge tyǵylǵan tyshqannyń» kúıin keshtik. Úıde oqshaýlanýdy álemde lokdaýn (lockdown – adamdar nemese qoǵamdastyqtyń ózine ıakı ózgelerge qaýip tóndirmes úshin óz ornynda bolýyn talap etý, bolmasa qaterli aımaqtarǵa emin-erkin kirip-shyǵýyn shekteý saıasaty) dep ataıdy. Sol lokdaýnda biz úıden shyqpaı otyrsaq, ǵalymdar zerthanada júrip, kóshede kólik pen adam aıaǵynyń azaıýynan aýanyń qanshalyqty tazarýy múmkin ekenin zerttepti.
Biz ádette aýany lastaıtyn eń negizgi faktordy kólikter dep bilemiz. Kólikterden bólinetin kómirqyshqyl gazynyń atmosferaǵa zııandy ekeni sanamyzǵa sińgen ǵoı. Al endi osy oı ǵylymı turǵydan negizdelgen be? Problemanyń bári tek kólikterden týyp tur ma?
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, hımııa salasy boıynsha PhD doktory Nasıba Baımatova óziniń sheteldik jáne otandyq áriptesterimen birge zertteý júrgizdi. Sonyń nátıjesinde bir top ǵalymnyń Science of the Total Environment aptalyq jýrnalynda lokdaýn kezinde iri qalalardaǵy aýa sapasynyń ózgerýine qatysty ǵylymı maqalasy (Túpnusqasy: Assessing air quality changes in large cities during COVID-19 lockdowns: The impacts of trafficfree urban conditions in Almaty) jarııalandy. Bizdi eleń etkizgeni Almaty shaharynyń ǵylymı zertteýdiń basty nysanyna aınalǵany boldy.
– Airvision.kz qorynyń qoldaýymen karantın kezinde Almatydaǵy aýa sapasyna monıtorıng jasaýǵa múmkindik aldyq. Zertteý barysynda benzol, tolýol, etılbenzol, o-ksılol sekildi qaterli isik pen túrli aýrýlarǵa dýshar etetin qaýipti hımııalyq zattardyń mólsherindegi ózgeristerdi baqyladyq. Buǵan deıin, naqtyraq aıtsaq, 2015 jyly birneshe ǵalym bolyp ýnıversıtettegi zerthanamyzda dál osy Almaty qalasynyń aýa sapasyn, atmosferadaǵy qaýipti hımııalyq zattardyń mólsherin zerttegenbiz. 2020 jylǵy karantın kezindegi aýa sapasyn zerttegen nátıjelerdi 2015 jylǵy kórsetkishtermen salystyrdyq. Almatylyqtar lokdaýn ýaqytynda Alataýdyń anyq kóringeninen-aq aýanyń anaǵurlym tazarǵanyna sendi. Biraq aýa quramyndaǵy qaýipti hımııalyq zattardyń mólsheri qalpynda qaldy, – deıdi hımık-ǵalym N.Baımatova.
Ǵalymnyń sózine sensek, zertteý qorytyndysy aýany tazartý máselesiniń tek kólikterden keletin qaýipti azaıtýmen sheshilmeıtinin dáleldedi. Álbette qaýipti kishkene seıiltýge septesedi, degenmen bul sebeppen emes, tek saldarmen kúresýdi kórsetedi.
Atalǵan ǵylymı maqalanyń birinshi avtory, sońǵy jyldary qalalardaǵy aýa sapasyn zerttep júrgen ekolog-ǵalym Aıymgúl Kerimraı Almatydaǵy aýa sapasynyń qys mezgilinde kúrt nasharlaıtynyn aıtady.
– Men energetık nemese jylý jelileriniń ınjeneri emespin. Biraq jylý elektr stansalarynyń (JES) qystygúni jaz mezgiline qaraǵanda, otyndy kóp jaǵatynyn bilýge joǵaryda atalǵan mamannyń biri bolýdyń qajeti joq. Máselen, almatylyq JES 2020 jylǵy qańtar aıynda 9 myń 500 tonna kómir jaqty. Al maýsym aıynda jylytýǵa bar bolǵany 5 myń tonna kómir ketti. Kóptegen el kómirmen jylytýdan bas tartyp jatyr. Ǵylymı zertteýlerimniń nátıjesinde men «Aýany lastaıtyn eń negizi faktor – jylytý júıeleri» degen qorytyndyǵa keldim, – deıdi A.Kerimraı.
Jutyp otyrǵan aýanyń taza bolmaýynyń adamdar tynys alý, júrek-qan aýrýlaryna jıi shaldyǵady. Máselen, Almaty qalasy Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń dereginshe, tynys alý organdarynyń jalpy aýrýlarymen 360 890 almatylyq (2018 jylǵy) esepte tur.