Qazaqstanda ekologııaǵa qatysty qordalanǵan problemalar az emes. Tipti pandemııadan keıin qoǵamda eń kóp talqylanatyn máseleler osy salaǵa qatysty boldy desek, qatelespeımiz. Bul pikirimizdi kúni keshe Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy da qýattap, arnaıy saýaldamanyń nátıjesinde azamattardyń 48%-y ǵana ekologııalyq jaǵdaıǵa kóńili tolatynyn jetkizdi.
Qaıta óńdeý kólemi 40%-ǵa artady
Ekologııa halyqtyń turmys sapasyna yqpal etetin mańyzdy sala bolǵandyqtan, Prezıdent elimizdegi ahýaldy retteý úshin Úkimetke birqatar tapsyrma júktedi.
«Qoǵamdyq baqylaý quraly retinde ınteraktıvti karta daıyndaý qajet. Sol arqyly ekologııa salasynda atqarylyp jatqan jumystardyń barysy men tıimdiligin qadaǵalaýǵa bolady. Úkimetke 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan «Jasyl Qazaqstan» Ulttyq jobasyn ázirleýdi tapsyramyn. Ásirese, qorshaǵan ortany qorǵaý isine qajetti barlyq kórsetkishti sıfrlandyrý – mańyzdy mindetterdiń biri», degen edi Qasym-Jomart Toqaev.
Qorshaǵan ortadaǵy tepe-teńdikti saqtaýda qaıta óńdeýdiń mańyzy zor. 2016 jyldan beri elimizde óndirýshilerdiń (ımporttaýshylardyń) keńeıtilgen mindettemeleri qaǵıdasy júzege asyrylyp keledi. О́KM operatorynyń negizgi mindetine qaldyqtardy jınap, ony qaıta óńdep kádege jaratatyn kásiporyndarǵa sýbsıdııa berý kiredi. Demek, óńdeýshi salany damytyp, ekologııalyq jobalardy júzege asyrýǵa qoldaý kórsetý biryńǵaı operatordyń negizgi qyzmetine jatady. Alǵashqy jyldary О́KM qaǵıdasy avtokólik pen olardyń komponentterine taralyp, atap aıtqanda, maı, shına, antıfrız qaldyqtaryn óndirýshiler men ımporttaýshylarǵa qaıta óńdeý tólemi engizildi. О́ndirýshilerdiń keńeıtilgen mindettemeleri qaǵıdasy engizilmeı turǵanda, elimizde qaldyqty qaıta óńdeýdiń úlesi nebári 2,6% edi. Bul júıe iske qosylǵan soń, onyń kólemi artyp, qazir 18,6%-ǵa jetti. «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi tujyrymdamaǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı qaldyqty qaıta óńdeý kórsetkishin keminde 40% jetkizý mejesi qoıylyp otyr.
Biryńǵaı operatordyń aqparatyna súıensek, Eski kólikterdi qaıta óńdeýge qabyldaý baǵdarlamasy (qunyn tóleý jáne jeńildik sertıfıkaty) arqyly 164 927 isten shyqqan kólik qabyldanyp, onyń 144 645 danasy Qaraǵandydaǵy zaýytta qaıta óńdeldi. 110 293 kólik aqshalaı ótemaqy baǵdarlamasy boıynsha ótkizildi. 4 jyl ishinde eski kóligin qaıta óńdeýge tapsyrǵan qazaqstandyqtarǵa 18,4 mlrd teńge qarajat tólendi. Bes jyl ishinde óńdelgen qaldyq kólemi 6 esege deıin ulǵaıdy. Atap aıtqanda, 102 743 tonnadan astam shına qaldyǵy kádege jaratylyp, 91 713 tonna paıdalanylǵan akkýmýlıator qaıta óńdeýge jiberildi. Sondaı-aq 52 664 tonna paıdalanylǵan kólik maıy óńdeýden ótti.
2017-2020 jyldar aralyǵynda 215 243 tonna qaptama qaldyǵy, onyń ishinde 28 251 tonna plastmasa, 116 499 tonna qaǵaz qaptama, 62 065 tonna shyny qaldyǵy jáne 7 956 tonna shyny ydys, 473 tonna metall qaptama, sol sekildi 7 127 tonna elektrondy qaldyqtar jınalyp, qaıta óńdeldi. Sáıkesinshe, saladaǵy kásiporyndarǵa 14,7 mlrd teńge tólendi.
О́ńirler qaldyqty suryptaý júıesine kóshedi
Jaýapty vedomstvonyń málimetine sáıkes, bıyl Semeı men О́skemende, sondaı-aq Aqtóbe qalasynda zamanaýı suryptaý jelisin iske qosý kózdelýde. Atalǵan qalalardy qoqys tasymaldaıtyn kólikter men qaldyqty bólip jınaıtyn konteınerlermen qamtý boıynsha negizgi jumystar qolǵa alyndy. Aıtalyq, Shyǵys Qazaqstanda qaldyqty úsh fraksııada jınaý júzege asyrylmaq, naqty aıtqanda «jeńil» qaıta óńdeletin qaıtalama shıkizat (plastık, qaǵaz, metall), «aýyr» – bul shyny jáne «dymqyl» qaıta óńdelmeıtin qaldyqtar(tamaq qaldyqtary jáne t.b.). Bul jobany júzege asyrýǵa 4 mlrd teńgege jýyq qarajat bólindi.
О́KM Operatory О́skemen qalasy úshin makýlatýra men plastıkti bólek jınaýǵa arnalǵan sary tústi 760 plastık konteıner jáne shyny qaldyqtaryna arnalǵan qońyraý úlgisindegi 514 kók tústi konteıner satyp alynyp, ákimdikke beriledi. Semeıde qaıtalama shıkizatty jınaýǵa arnalǵan 1 050 torly jáne shyny ydysqa arnalǵan 532 konteıner ornatý josparlanýda. Sonymen qatar О́KM operatory Shyǵys Qazaqstannyń eki qalasy úshin 12 birlik arnaıy tehnıkany satyp alýǵa qarajat bóldi. Bıyl Semeı men О́skemende QTQ bólek jınaýdyń ınfraqurylymyn uıymdastyrý baǵytynda óndiristik qýaty jylyna 200 myń tonna qaldyqty suryptaıyn eki jańa jeli iske qosylady. Jol kartasy aıasynda Aqtóbede turmystyq qaldyqty tıimdi basqarýdyń materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrý jumystary da qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, bıyl turmystyq qaldyqty suryptap tastaýǵa arnalǵan 962 plastık konteıner jáne qaldyq tasıtyn 6 arnaıy tehnıkany satyp áperý josparlanyp otyr.
Bul oraıda Ile-Alataý ulttyq parkinde qatty turmystyq qaldyqty bólek jınaý júıesi iske qosylǵanyn aıta ketken oryndy. Atalǵan park – qaldyqty bólek jınaýdyń ınfraqurylymyn tolyqqandy uıymdastyrǵan elimizdegi alǵashqy ulttyq park. Onyń aýmaǵynda uzyn sany 30-dan astam jańa qaldyq alańdary ornatylyp, oǵan 225 konteıner satyp alyndy. 135 konteıner qaıtalama shıkizatty jınaýǵa arnalsa, qalǵan 90 «jasyl» tamaq qaldyqtaryn qabyldaýǵa qoıyldy. 2030 jylǵa deıin Ile-Alataý parki aýmaǵyndaǵy qatty turmystyq qaldyqty suryptaý deńgeıin 85%-ǵa deıin jetkizý kózdelgen.
Qaldyqty jınaý mádenıetin qalyptastyrý kerek
Biryńǵaı operatordyń bastamasymen shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin qoldaý maqsatynda bıyldan bastap, Esoqoldaý jobasy júzege asyrylyp keledi. Osy arqyly óńirlerdegi qaldyq jınaýshy men qaıta óńdeýshi kásiporyndarǵa qarjylaı qoldaýdyń múmkindigi ulǵaıady dep boljanýda. Eń bastysy sala qatysýshylaryna qoıylatyn talap jeńildetilmek. Osylaısha, qaldyq óńdeý salasyn qarjylaı yntalandyrý arqyly óńirlerdiń ekologııalyq jáne ekonomıkalyq damý máselesi sheshimin tabady degen úmitte jobanyń avtorlary.
Desek te otandyq qaıta óńdeý segmentin ozyq deńgeıge jetkizý úshin aldymen qaldyqty bólip jınaý mádenıetin qalyptastyryp, tutyný deńgeıin azaıtqan abzal. Mundaı pikirdi «Sparta» ekologııalyq qozǵalysynyń jetekshisi Ásel Quspanova jetkizdi.
«Birinshiden, qaldyqty bólek jınaýdy memlekettik deńgeıde mindetteýdi qajet dep esepteımin. Tipti aıyppul salý tetikteri zańnamalyq deńgeıde engizilse, artyq bolmas edi. Bul qatań shara retinde kóringenimen, búginde mundaı sharaǵa amalsyz barýǵa týra keledi. Sebebi Qazaqstan jahandyq jylynýǵa baılanysty dúnıejúzilik aksııaǵa qosylyp, taıaýda Almatyda aýa termometri taǵy bir gradýsqa jylynǵany baıqaldy. Osydan-aq bul problemanyń aýqymyn baǵamdaı berýge bolady. Atalǵan máseleni sheshýdiń eki túrli joly bar. Alǵashqysy, memlekettik deńgeıde júzege asyrylýy tıis, ıaǵnı halyqqa qaldyqty bólip, jınaýǵa múmkindik beretin talapqa saı ınfraqurylym usynylýy qajet. О́ıtkeni kópshilik qaldyqty bólip jınaý úshin tıisti ınfraqurylymnyń joqtyǵyn alǵa tartady. Ras, qajetti ınfraqurylym aıtarlyqtaı kóp emes. Mysaly, turǵyn úılerdiń aýlasynda ornatylǵan sary, jasyl konteınerlerdi alyp qaraıyq. Joba jaman emes. Biraq onyń áýel bastan jumysy durys jolǵa qoıylmady. Sebebi turmystyq qaldyqty tártipke saı jınaýdyń úlgisin túsindiretin aqparattyq jumystar az júrgizildi. Ekinshiden, onyń balamasy bolý kerek. Nege deseńiz, qazir elordanyń ózinde qoqysty qabyldaıtyn oryndar jabylyp jatyr. Sonyń saldarynan ekobelsendiler jınaqtalǵan qoqysty qaıda ótkizýdi bilmeı dal bolýda. Negizinen ár úıde joǵaryda aıtqan eki konteıner bolmasa da Germanııa, Shvesııa syndy elderdegideı arnaıy birneshe boks qoıylsa. Onyń árqaısysyna qaldyq klassıfıkasııasyna sáıkes, jınalyp otyrady. Osyny zań turǵysynan rettep, qoqysty suryptamaǵan tulǵalardy jaýapqa tartý tetigin engizgen artyq bolmas edi nemese olardyń qoqystaryn shyǵarmaı qoıý qajet. Eń bastysy, halyq bul máselege sanaly túrde qarap, keleshekte urpaqtarymyzǵa qandaı álem qaldyramyz degen suraqty ózine qoıa bilý kerek», deıdi Á.Quspanova.
Qaldyqty tıimdi basqarý joldaryn daıyndaý qajet
Parlament Májilisiniń depýtaty Eldos Abaqanovtyń aıtýynsha, qaldyqty óńdeýdiń qarqynyn arttyrýmen birge qaldyqty tıimdi basqarýdyń joldaryn jan-jaqty qarastyrǵan jón. О́ıtkeni resmı aqparattarǵa sáıkes, elimizde jyl saıyn 3-5 mln tonnanyń aralyǵynda qaldyq jınalady. Mundaı kólemdegi shıkizatty óńdeý úshin aldymen ony tıimdi basqarýdyń júıesin ázirlegen durys deıdi depýtat.
«Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń deregine sensek, respýblıkada qaldyqty qaıta óńdeýdiń kólemi 18%-dy quraıdy. Orta eseppen bul salada elimizde 100-den astam kásiporyn jumys istep tur. Olardyń jartysy qaldyqty jınaýmen aınalyssa, qalǵandary olardy óńdep, naqty taýarlarǵa shıkizat túrlerin daıyndaıdy. Bul salany damytý úshin eki baǵytta jumys atqarý kerek. Birinshiden, halyq arasynda aǵartýshylyq jumysty kúsheıtý qajet. Ekologııalyq mádenıet pen bilimge erekshe nazar aýdarǵan jón. Byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke mektep baǵadrlamasyna ekologııalyq bilim boıynsha arnaıy sabaqty engizýge qatysty tapsyrma bergen bolatyn. Budan bólek, ekologııalyq uıymdar tarapynan da birneshe joba júzege asyrylyp keledi. Atap aıtsaq, byltyr Qazaqstannyń ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵynyń bastamasymen StopMusor jobasy iske asqan edi. Onyń negizinde saraptamalyq zertteýler júrgizilip, Nur-Sultan men Almatynyń turǵyndary arasynda júrgizilgen saýaldama nátıjesi boıynsha azamattar turmystyq qaldyqtardy kóshelerde kóptep kezdestiretinin jetkizdi. Demek, bul máseleni ár azamattyń kókeıinde júrgen problema retinde aıtýǵa bolady. Ekinshiden, qaldyqty suryptaý sııaqty máselelerge qatysty áleýmettik, aǵartýshylyq jumystardy kóbeıtken durys bolar edi. О́ıtkeni bul qaldyqty óńdeý máselesiniń oń sheshilýine septigin tıgizer edi. Ekonomıkalyq yntalandyrý tetikterin de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Mysaly, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń tarapynan óndirýshilerdiń (ımporttaýshylardyń) keńeıtilgen mindettemeleri qaǵıdasy engizilip, saladaǵy kásiporyndardy memlekettik sýbsıdııalaý tetigi qarastyrylǵan. Sondaı-aq qaıta óńdeý salasyna qajetti ınfraqurylymdy damytý kerek», dedi E.Abaqanov.
Buǵan qosa, májilismen respýblıkadaǵy qoqys polıgondaryn jónge keltirý kerek dep esepteıdi.