Keńshilik aqynnyń armany

Qazaq óleńine alpysynshy jyldary kelgen tańdaýly aqyndardyń ishinde Keńshilik Myrzabekov (1946-1989) alar orny tuǵyrly, dara daryn bolýymen tartady. Syrtyn jyltyratyp, ýfilep-sýfilep, shylǵı ótirik qosyp, jaýyrdy jaba toqyp, jabyny tulparǵa qosaqtaı qoıatyn dańǵaza maqtanǵa bul aqyn syımaıdy. Keńshilik ánsheıin kóńil jyqpastyqpen qara kóbeıte qoıatyn avtorlardan emes. Ol qazaqtyń qunary kúshti ýyzdaı bal tilin qutty qalybymen, altyndy topyraǵymen keıingi býyndarǵa jetkizýshi anyq elshi, anyq perzent, ultshyl, sýretker aqyn.

Keńshilik Myrzabekov «О́tkel» atty óleńinde týyp-ósken Torǵaı ólkesiniń geografııalyq deregin keltirgen:

Shalqardan Yrǵyz arqyly

Torǵaıǵa tartsań – Nuramen.

Tosynnyń orǵyl sar qumy

Tomsaryp jatqan bir álem.

Keńshiliktiń keıipkerleri – shyǵysy aıly-kúndi Altaıǵa sozylyp, batysy Muǵaljar taýlaryna tirelip, ortasy altyn Arqanyń kúdireıgen jotasyndaı Ulytaý, Shyńǵystaý, Baıantaý silemderi kenet jazyq dala oıpańǵa aýysqan qasıetti Torǵaı eliniń ótken-ketken adamdary. Aqyn atamekende izderi qalǵan soǵystan keıingi balalyq shaǵyn óleńmen jıi sýretteıdi. Bul óliara mezgilge ákeleri soǵysta ólgen jetim balalar men jesir áıelderdiń ashy taǵdyry tuspa-tus keldi. Sonyń úshin shyǵar, Keńshilik aqynnyń qyz balany, áıel zatyn, ana taqyrybyn asqan meıirimmen, jan shýaǵyn tóge yqtııarmen sýretteýge beıimdiligi.

Keńshilik – adamdy haıýannan bólip turatyn qudiretti sezim – súıispenshilikti májnún-júrekpen jyrlaǵan shynaıy aqyn. Keńshilik anany – («Apa, sen erte qar­taıma, / Qarqara jaýlyq salynyp»); «Sulýlyqtyń sıqyryna sendegi / Suq­ta­namyn, seskenemin, men qor­qam» – boıjetken qyzdyń («Kúdik», «Anar», «Tobyq», «Apam») jáne áıeldiń sulý­lyǵyn, jaratylysyn – «Janaryń jarq etkende aıbaltadaı / Júrekke tıe jazdap qalǵan talaı» – («Kóshý», «Mór»); ári eski qazaqtyń minezin, qyzdaryna qalaı qaraıtynyn («Tóleýtaıdyń tórt qyzy», «Sol jyly saǵan bireý sóz salǵanda, / Jer shuqyp tómen qarap qalǵan ákem») dál sýretteıtin óleńderi tas bulaq­tyń sýyndaı taza ári kórkem bolýymen ­baýraıdy.

Onyń «Aq kelinshek kıipti qara kóılek» atty óleńinde ulttyq dúnıe­tanym ótkir tur. Qara jamylý – ólim, aza tutýdyń belgisi. Bul óleńde aqyn balaýsa jastyq shaǵyn qımaǵan jasy 40-qa taıaǵan áıeldiń óz ádemiligin elge daralap kórsetý úshin qara kóılek kıgen jasandy qylyǵyn jaratpaýyn jumsaqtap ári estettik kózben qadaı aıtady:

...Sulýlyǵyń ózińe... máńgi amanat.

Sol sulýlyq qaıǵydan qara kıse,

Sonda obal-aq, obal-aq,

sonda obal-aq...

Keńshilik jyrlaryna aınala dúnıeni dál kórý, tirshilik tamyryn seziný tán: «Tas­taǵy qyna, shóptegi shyqtaı diril­dep» deıdi «Áıeldiń bar ǵoı, kórdiń be jaqsy kórgenin» atty óleńinde.

Keńshilik aqyn jyrlarynda adam beıneleri naqty jáne jazmysh arqyly sýrettelgen. Soǵystan jastaı jesir qal­­ǵan jeńeshesi, sol ýaqyttaǵy júz myń­­daǵan qazaq áıelderiniń basyna tús­­ken qasiretti astarlaı beıneleıtin «Kóshý» atty balladasy jáne «Áýbákir usta týraly elegııa» atty óleńinde pro­­za­lyq ári dramatýrgııalyq element – adam taǵdyryn astarly, biraq bul­­tart­pas boıaýmen sýretteý kúshti. «Tó­leý­taıdyń tórt qyzy» atty óleńniń dra­ma­­týr­gııalyq nusqasy birden kózge eles­teı­di, alǵash oqyǵan sátte basymda qys­qa­metraj­dy fılmge ssenarıı nemese teatr­ǵa laıyqtap jazý ıdeıasy týǵany tekke emes. Bul balladanyń sahnalyq mızan­ssenaǵa suranyp turǵany Keńshilik aqyn ózi kózi kórgen týystaryn, jaqyn tartqan jerlesterin – tiri adamdardy jany súıip, keıipker qylýdyń, realıstik beıne somdaýdyń artyqshylyǵynan týdy dep bilemin.

Aıta keterge kerek, ásirese, bizdiń qazaq prozasynyń zeıini azdaý, kóp jurt baıqaı bermeıtin úlken kemshiligi, má­tindi jalpaq qyzyl sózdermen bezen­dirýinde, túk óspegen shól sııaqty ilip alarlyq detal joqtyqtan. Ústirt qabyl­daıtyn shalalyqtyń kesiri nashar shy­ǵar­manyń jymyn bildirmeı jiberedi. Al jal­paqshesheı proza baıqaýsyzda jań­byrda qalyp, sýǵa malshynyp, túsi shaıy­lyp ketken fotosýretke uqsas – onyń syrt nobaıy adam bolsa da bet júzi, qasy-kózi, aýzy-murny kórinbeı qalǵan soń sıyqsyz ári mardymsyz áser etedi.

Keńshilik Myrzabekov jyrlarynyń leıtmotıvi – muń, ótip bara jatqan adam ómirine bir basylmas súıispenshilik, saǵynysh bolyp keledi («Bir mysqal»).

Bir mysqal muńym,

Kórinbes kózge perishtem,

Máńgilik rýh, men tiri tursam –

sen ústem.

Sen úshin men de adaldyqqa ámen

tyrysam,

Kúressem kileń,

jeńilsem daǵy berispen!

Iri aqyn-jazýshylar óz ómirin ǵana ýaıymdamaıdy, tutas ultynyń taǵdy­ryn, kelesheginiń kókjıegin, tipti adamzat­tyń baqytyn tutas oılaıdy. Keńshilik aqyn tirshilik energııasy birtutas, adamzat bir-birimen tyǵyz baılanysty ekenin bil­diretin ıdeıany «Aqyn bolý Abaı bo­lý emes tek, / Ol – muramyz, murat emes teńes­­pek» dep bastalatyn óleńinde bergen:

Abaı muńy óz halqynyń muńy edi,

Al bizdiń muń – adamzattyń tilegi.

Adamzattyń aq tilegi san ret

Qyl kópirde turǵan joq pa

bir eli?!

О́tken ǵasyrdyń 70-80 jyldarynan beri qazaq tiliniń ózegine qurt túskendeı beıshara kúıge uryndy, qazaqtyń aýyldan jappaı ketýi – aqyryndap ýrban­dalýdyń saldarynan kúnkóris qamynan, turmystyń yrqyna jyǵylýdan aspady. Al qazaq qalasyn-qalamasyn qalaǵa beıim­delýin jańa zaman talap etti. Bu­ǵan kóný kerek, biraq aınalamyzdaǵy ózge ult­tar sııaqty rýhanı shyǵynsyz, kúı­zelissiz kóngen aqyl. Bizge basqa til­derdi bilý muqtajdyǵy tek zııanyn tıgize berse, óz tilimizdi óltirip tynamyz. Onda bári beker. О́zin óte súıetin aqyldy halyq – maqtaýly aǵylshyndardan úlgi alyp, áýeli óz tilimizdi dáriptep, tańǵa­ja­ıyp ana tilimizdi shubarlamaı, ıt rásýa obal jasap, qınamaı, sosyn baryp ózge tilderdi paıdasy úshin bilip jatsaq, uty­la qoımaspyz! Ultty qurdymǵa jiber­­meıtin anyq qudiret – ádebıet, rýha­­nııatta. Qudaıǵa shúkir, óz halqyna emi­­renip, jalǵandaǵy jalǵyzym dep súıi­nish­­pen tebirenip, ólmeıtin jyrmen bata berý, dúnıe turǵansha tursynshy dep jan-júregimen duǵa qylý ádebıettiń en­shi­sinde, jalǵandaǵy eń qaıyrly sóz óne­riniń salty men quzyrynda bolmaǵy netken keremet!

Abaı tili, sen de qosa zymyra,

Salqyndama, solǵyndama, sýyma!

Qashan, qaıda týsa da aqyn

mas bolsyn

Ana tili – altynynyń býyna!

Bul óleńde bata men ósıet qustyń qos qanatyndaı eldik rýhty asyrady. Ultshyl aqyn Keńshilik Myrzabekov shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Boz bıe nemese tyń kótergen jyl. Keńshilik aqyn­nyń bir óleńi haqynda» atty essem (“Jas qazaq” gazeti №43. 3.11.2006) attaı 14 jyl buryn jaryq kóripti. Bul aq patsha dáýirinen beri jalǵasqan, ár dáýirge saı qubylyp, qoı terisin jamyla berýge myǵym otarlaý saıasatyna qarsylyq jyry bolatyn.

О́z ýaqytyndaǵy qoǵamnyń sanany tumshalaý saıasatyna narazylyǵy men azamattyq únin ashyq bildire almaýyn Keńshilik aqyn «Aıtatyn kezde aıta almaı» atty óleńinde astarlaı bergen.

Kimde joq deısiń bul arman,

Mende de boldy bir arman,

Sende de boldy bir arman,

Ashy ishek bolyp shubalǵan

Ashy kólimiz sýalǵan.

Ańqamyz kepken kúnderde,

Ashyǵan kóje sekildi

Aryltyp edi qumardan.

Arqamyz qozyp júrgende

Alqamyz sózin bergende,

Tabysyp edik dýannan.

Aqsorpa bolyp alshy attaı

Taıpalyp kelip tamsatpaı,

Býyny ketken saýsaqtaı,

Súırikteı sózdiń salasyn

Salalap turyp samsatpaı,

Aıtylmaı qalǵan keýdemde

Mende bar edi bir arman,

Sende bar edi bir arman.

Meselimizdi qaıtarmaı,

Aıtatyn kezde aıta almaı,

О́rmektiń qury sekildi

Sezimderimiz shaıqaldy-aı…

Keýlegen arman keýdemdi,

Tula boıymnyń turǵynyn –

Tolǵaıyn desem endi-endi,

Sende de bar ǵoı bir arman,

Mende de bar ǵoı bir arman.

Janyǵyp ketip bir-birin

Jandyryp jiberedi de,

Qanamyz-daǵy qumardan…

Qalamyz biraq aıta almaı.

Bul monolog pishindi jan syry sher tarqatý-ıspoved sııaqty stılmen, eski maqamdaǵy tolǵaý janrynda be­rilgen. Tolǵaý – baǵzy noǵaıly jyraý­lardan muraǵa qalǵan keskekti janr. Tol­ǵaý ǵadette eldik múddeden týady. Bul jyr­dyń astary jáne jarǵa soqqan tolqyn­dardaı qýat-kúshi, ıaǵnı energetıkasy túsingen adamǵa tuńǵıyqtan shymyrlaı bilinedi.

Qysqasy, Keńshilik Myrzabekov ke­shegi kúni ishki armanymyzdy aıtýǵa tili jetse, búgingi táýelsizdigimizge tilegi jetken aqyn dep bildik.

 

Aıgúl KEMELBAEVA