Oblys ortalyǵynan – 175, aýdan ortalyǵynan – 18, úshinshi megapolıs Shymkentten 36 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan aýylda kólik keptelisi ózekti máseleniń birine aınalǵanyna keıbireýlerdiń senbeýi múmkin. Soltústik óńirlerde qalaǵa kóshýshilerdiń kóptiginen keı aýyl okrýgteri ońtaılandyrylyp, birqatary jabylyp jatsa, mundaǵylar jastardy soltústikte ómir súrýge úgitteýde. Oǵan tabıǵı ósimniń, kez kelgen mamandyqta básekelestiktiń joǵary ekeni basty sebepterdiń biri bolyp otyr.
Iá, elimizdegi eń úlken eldi meken – Túrkistan oblysynyń Saıram aýdanyna qarasty Qarabulaq aýyly týraly aıtyp otyrmyz. Búginde aýyl turǵyndarynyń sany – 52 105, onyń 23 495-i áleýmettik belsendi. Derekterge júginsek, Mańǵystaý oblysyndaǵy Beıneý aýylynda 53 myńnan astam halyq turady eken. Biraq Beıneýińiz aýdan ortalyǵy bolyp sanalady. Qarabulaqty elimizdegi eń úlken aýylǵa balap otyrǵanymyz da sondyqtan. Odan bólek bul aýyl atshaptyrym jerdi alyp jatqan mal bazarymen, erte pisetin jáne elimizdiń barlyq derlik óńirine jetkiziletin kartobymen, kókónisimen tanymal. Qarabulaq mal bazaryn kópshilik Ortalyq Azııadaǵy eń úlken saýda orny retinde biledi. Oǵan Qarabulaqtan Almaty men Shymkentten jáne kórshi oblys, aýdandardan arnaıy kelip iri qara maldyń etin alyp ketetinderdi qosyńyz. Kólikterin osy aýylǵa ákelip jóndetetinder jáne kóp. Aýyl sharýashylyǵyna qajetti mamandar Qarabulaqta daıarlanady, temirden túıin túıetin sheberler de az emes. Aýyl azyq-túlikpen ózin-ózi qamtamasyz etetin jaǵdaıda, ıaǵnı 1 657 sharýa qojalyǵy, 5 JShS, 4 óndiristik kooperatıv, 3 STK jáne 5 óńdeý sehy bar. Aýyl boıynsha 438 kásipkerlik nysanda 1 720 turǵyn jumyspen qamtylǵan. Kásipkerler tarapynan byltyr 890 mln teńge ınvestısııa tartý josparlansa, oryndalǵany 2 mlrd 968 mln teńge bolyp, 322%-ǵa jetken. Byltyr 32 200 tonna kartop, 32 500 tonna kókónis, 14 260 tonna bıdaı, 12 995 tonna bir jáne kópjyldyq mal azyqtyq daqyldary, 95 tonna arpa jınalǵan. Kásipkerliktiń damýyn, mol ónimniń jınalýyn jurt eldi mekenniń halqyn tolyqtaı derlik etnostyq ózbekter quraıtynymen de baılanystyrýda. Degenmen bul aýyldyń halqy óte eńbekqor ekenine beriden aıtqanda kórshiles aýdan, oblys eldi mekenderiniń turǵyndary áldeqashan kóz jetkizgen. «Árbir aýyl turǵyny óz aýylyn ataqonysym, kindik qanym tamǵan qasıetti týǵan dalam, máńgilik qutty da kıeli mekenim dep qanyna da, sanasyna da ana sútimen sińirgen. Bizdiń aýylda tabıǵı ósim joǵary. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary aýyl turǵyndarynyń sany 28-29 myń bolsa, qazir 52 myńnan asty. Byltyr 1 600-ge jýyq náreste dúnıege keldi. Demografııalyq ósim jylyna 1 200-1 300 adamdy quraıdy. Aýyl 5 100 gektarǵa tyǵyz ornalasqan. Negizinen kartop, pııaz, sábiz, qyryqqabat, júzim, baý-baqsha daqyldaryn óndiremiz. Oblys ákimi О́.Shókeevtiń tapsyrmasyna sáıkes úıirgelik jerlerge tamshylatyp sýarý ádisin qoldanýǵa 30 turǵynnyń qujaty maquldanyp, tıisti qarjy bólindi. Táýelsizdik jyldary aýylda kóptegen ıgi is atqaryldy. Ras, alǵashqy jyldardaǵy qıyndyqty kóppen birge kórdik. Aýyldan kórshi memleketterge kóship ketýshiler de boldy. Biraq olardyń kóbisi 2012 jyldary qaıta oraldy. Táýelsizdik jetistikterin bir ǵana mysalmen aıqyndaýǵa bolady. Qarabulaqta 1974 jyly 600 oryndyq mektep paıdalanýǵa berildi. Qalǵan bilim oshaqtary asarlatyp salyndy. Eki úıdi biriktirip mektep ettik te. Al 1984 jyly Qarabulaq jalpy orta mektebi ashyldy. Sodan keıin qurylys toqtady. Táýelsizdik jyldary, ıaǵnı 2010 jyly 1 200 oryndyq Fýrhat jalpy orta mektebi paıdalanýǵa berildi. Sol 2010 jyldan kúni keshege deıin 11 jańa mektep salyndy. Mektepterdiń syıymdylyǵy – 7 900, jalpy oqýshylar sany – 13 800. 15 mektep, bir kolledj, 11 balabaqsha bar. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyly bir ǵana balabaqsha bolsa, keıinnen «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda mektepke deıingi mekeme sany 11-ge jetti. Jylyna shamamen 700 bala mektep bitiredi, orta eseppen jylyna 1 200 bala ómirge keledi delik. Iаǵnı úsh jylda bir mektep salynýy tıis», deıdi Qarabulaq aýyldyq okrýgi ákiminiń orynbasary Bahtııar Shamuratov.
Osy arada aıta ketelik, ótken jyly qyrkúıekte paıdalanýǵa berilgen Nızamhan Sýlaımanov atyndaǵy jalpy orta mektep memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda salynǵan. Qazaqstannyń Qurmetti qurylysshysy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Nızamhan Sýlaımanovtyń bastamasymen salynǵan mektepte 2 100 oqýshy bilim alýda. Mektep dırektory Tatıana Ponomarevanyń málimdeýinshe, barlyq bilim oshaqtary sekildi karantın talaptary tolyq saqtalýda. Oqýshylarǵa 140 muǵalim dáris berýde. «Muǵalimder konkýrstyq negizde qabyldanady. Úsh qabatty ǵımarattyń ár qabatynda 40 kabınetten bar. Barlyq pándik kabınetter zamanaýı jabdyqtalǵan. Búgingi talaptar eskerile, partalar oqýshynyń jeke otyrýyna eseptelgen. Jabyq fýtbol alańy, stadıon, 14 sportzal bar. Shahmat, kúres, grek-rım kúresi, taekvando, basketbol, voleıbol úıirmelerin ashý kózdelip otyr. Sondaı-aq horeografııalyq zal jumys isteýge daıyn. Balalardyń bilim alýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Mektep úsh tilde, qazaq, orys, ózbek tilinde bilim berýge beıimdelgen. Keńjolaqty ınternetke qosylǵan. Jekemenshik bolǵanymen, mektepte oqý tegin. Balalardy mektepke alyp kelýge, úıine jetkizýge arnaıy kólikter qaralǵan jáne ol qyzmet aqysyz. Syrttan kelip sabaq beretin muǵalimder úshin jataqhana qaralǵan. Mektep qurylysyna 1 mlrd 800 mln teńge ınvestısııa jumsaldy», deıdi Tatıana Vıktorovna.
Sondaı-aq turǵyndar mektep, balabaqshalardyń sany arta túsýimen qatar aýyldyń tabıǵı gazben qamtylýyn táýelsizdik jetistigine balaıdy. Ilgeride Joǵarǵy Keńeske kandıdattar saılaýaldy naýqanda aýyldy gazben qamtamasyz etemiz dep ýáde berip kelgenimen ol oryndalmaǵan. Sodan keıin aýyl ákimdigi bastama kóterip, 2010 jyly gazben qamtý boıynsha jergilikti kásipkerlerge usynys jasapty. «Demeýshiler esebinen 2 mlrd 80 mln teńgege jobalyq-smetalyq qujat daıyndaldy. Aýylǵa degen Elbasy N.Nazarbaevtyń qamqorlyǵynyń, Úkimettiń qoldaýymen sol kezdegi aýdan ákimi Ýálıhan Qaınazarovtyń, sol jyldardaǵy Májilis depýtaty, marqum Satybaldy Ibragımovtyń kómeginiń nátıjesinde 2013 jyly Qarabulaqqa gaz keldi. Búginde 6 myńnan astam abonent, 500-ge jaqyn kishi kásiporyn tabıǵı gazben qamtylǵan. Tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý, qurylys ınfraqurylym salasy, aýyldy kógaldandyrý, kóriktendirý boıynsha da josparlanǵan jumystar júzege asyrylýda», deıdi aýyl ákiminiń orynbasary.
Eń úlken aýyldaǵy taǵy bir erekshelik – kólik logıstıkasy. Aýylda 568 júk tasymaldaıtyn kólik bar. Onyń 360-y sheteldik kólikter. Dúnıeniń túkpir-túkpirine júk tasymaldaýda. Osynshama kólikke tehnıkalyq qyzmet kórsetetin oryndar da jetkilikti. Iаǵnı kóligi buzylǵan júrgizýshi alysqa barmaı-aq osy aýylda tolyq jóndeýden ótkize alady. Aýyl turǵyndary Qarabulaqta kólikti shashyp jiberip qaıta jınaıtyn, jańadan kólik qurastyra alatyn sheber kóp ekenin aıtady. Oǵan aýylda bolǵanymyzda biz de kóz jetkizdik. Ilgeride Mankent aýyl sharýashylyǵy mashınalary zaýytynda uzaq jyl jumys istegen Ábdýrashıd Ýmarov tokarlyq seh ashyp, qyzmet kórsetýde. Temirden túıin túıetin balalaryn da osy kásipke baýlyp, búginde arnaıy jabdyqtar ornatylǵan sehta rezbaly temir ónimderin daıyndaıdy, kólik jóndeıdi. «El óńirlerine, shetelderge júk tasymaldaımyn. Árıne uzaq joldan keıin kólik kútimdi, keıde jóndeýdi de qajet etedi. Ýmarovtardy kópshilik jaqsy biledi, qajetti jumysty sapaly jáne ýaqytynda atqarady», deıdi Volvo júk kóliginiń júrgizýshisi, túlkibastyq kásipker Doshan Rahmet. Kólik jóndeý oryndarynyń kóptigin aýyldaǵy memlekettik kolledjben baılanystyrýǵa da bolar. Keńestik dáýirde selolyq kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe bolǵan bilim mekemesi 1996 jyldary qarjylyq qıyndyqtarǵa baılanysty jabylǵan. Sodan keıingi 15 jyl jalpy orta mektep boldy. D.Qonaev atyndaǵy agrarlyq-tehnıkalyq kolledj dırektory Irısmat Ismaılovtyń aıtýynsha, 2011 jyly aýylsharýashylyq mamandary qajet ekenin aıtyp, aýdan, oblys ákimderine orta mektepti kásiptik lıseıge aınaldyrý boıynsha usynys jasaldy. «Oblys ákimi A.Myrzahmetovtiń, aýdan ákimi Ý.Qaınazarovtyń qoldaýymen 2011 jyly tamyz aıynda kásiptik lıseı bolyp ashyldyq. Sol kezde oqý ǵımaraty, 120 oryndyq jataqhana, 2,7 gektar avtodrom bar edi. Biraq sheberhana ǵımarattary, 100 gektar jeri jekege satylyp ketken bolatyn. Garajy da, barlyq tehnıkalary da satylǵan. Biraq biz kásiptik lıseı bolyp ashylǵanda úlken sheberhana jumys istedi. Al 2018 jyly oblystyq bıýdjetten 436 mln teńge qarjy bólindi. Sóıtip qurylys jumystary júrgizilip, 2018 jyly qyrkúıekte 200 oryndyq sheberhana ǵımaratyn qabyldap aldyq. Qazir jastar aýyl sharýashylyǵy traktorıst-mashınısi, kólikterge qyzmet kórsetý sheberi, dánekerleýshi, tiginshi, avtoelektrık syndy 8 mamandyq boıynsha bilim alýda. Jalpy kolledjde 624 oqýshy bar. Barlyǵy osy aýyldan jáne jaqyn mańaıdaǵy eldi mekenderden. Oqýshylarǵa 21 500 teńge shákirtaqy, 9 myń teńgeniń ústinde tamaq aqysy jáne ár alty aıda bir ret jolaqysy beriledi. 44 oqytýshy, 39 sheber bar. Pandemııaǵa baılanysty praktıkalyq sabaqtar keıinge qaldyrylyp otyr. Túlekterdiń jumyspen qamtylý kórsetkishi áskerge shaqyrylǵandardy, JOO-ǵa túskenderdi, turmysqa shyqqandardy qospaǵanda – 69,9%. Shymkenttegi «Gaýhar» tigin fabrıkasymen 3 kýrs stýdentterin praktıkadan ótýge kelisim jasalǵan. Sondaı-aq «Jas maman» baǵdarlamasy boıynsha 290 mln 300 myń teńge respýblıkalyq bıýdjetten aldyq. Utyp alǵanymyz úshin oblystyq bıýdjetten 14,5 mln teńge qarjylaı qoldaý kórsetildi. Bul qarjyǵa kombaın, traktor, «KamAz» jáne basqa da aýylsharýashylyq tehnıkalary alyndy», deıdi I.Ismaılov.
Mal sharýashylyǵy boıynsha oblysta eń kóp bordaqylaý alańy osy Qarabulaqta. Naqtyraq aıtsaq, 76 mal bordaqylaý alańy bar. Solardyń biri jeke kásipker Abdývaıd Abdýrahmanov 50 buqany bordaqylaýda. Otbasymen osy sharýany qolǵa alǵan kásipkerdiń aıtýynsha, ettiń kılosyn 1 700-1 800 teńgeden Almatydan kelip alyp ketýshiler kóp. Etke suranys bar, alýshy izdep áýre bolmaıtyn Abdývaıd jazda 50 maldyń azyǵyn, ıaǵnı shóp daıyndaýǵa 700-800 myń teńge jumsaıdy eken. Degenmen jem qymbattaǵan. О́tken jyly aýyldaǵy múıizdi iri qara sany 130 myńnan assa, jylqy sany 57 myńǵa jýyqtady. Usaq mal basy 86 552 bolyp, 43 500 tonna et jáne 16 410 tonna sút óndirilgen.
Qarabulaqta sheshimin kútken ózekti másele de barshylyq. Sonyń biri – turǵyn úı salýǵa qajetti jer máselesi. Jer telimin alý úshin búginde 5 290 adam kezekte tur. Kóp jyldar boıy turǵyn úı salýǵa jer berilmeý sebepti 1 273 turǵyn zańsyz qurylys júrgizgen. Búginde oblys prokýratýrasy jáne oblystyq jer ınspeksııasynyń algorıtmi negizinde aýyl ákimdigi zańsyz nysandardy qujattandyrý boıynsha jumys júrgizýde. Sondaı-aq aýylda aýyz sý máselesi ózekti, táýlik boıy berilmeıdi. Bul oraıda memlekettik «Aqbulaq» baǵdarlamasyna sáıkes taza aýyz sý uńǵylary ornalasqan jer telimderin memleketke qaıtarý maqsatynda jumys atqarylýda. Sózimizdiń basynda aıtyp ótken, aýyl ortalyǵy Rústemov kóshesindegi kólik keptelisin azaıtý baǵytynda aýdandyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bólimine jobalyq-smetalyq qujattama daıyndaýǵa usynys hat berilgen. Jaz aılarynda aýylda aǵyn sý da tapshy. Bul oraıda jerasty sýlary, tamshylatyp sýarý syndy jańa tehnologııalar paıdalanylýda. Jerasty sýyn paıdalanyp bir jerden eki ónim alýshylar barshylyq. Sondaı-aq aýyl ishindegi joldar jóndeýdi qajet etedi. «Aýyldaǵy ózekti máselelerden aýdan ákimi Ulasbek Sádibekov jaqsy habardar. О́ıtkeni aýdan ákiminiń bastamasymen qurylǵan «Parasat» klýbynda barlyq másele ashyq aıtylady. Ulasbek Sádibekuly pikirtalas alańynda aıtylǵan máselelerdiń múmkindiginshe der kezinde sheshimin tabýyna yqpal etýde», deıdi aýyl ákiminiń orynbasary B.Shamuratov.
Statıstıkaǵa súıensek, qazaqstandyqtardyń 41 paıyzy (7,7 mln) áli de aýyldyq jerlerde turyp jatyr. Jastar tarapy qalaǵa umtylǵanymen, týǵan aýylyn qımaıtyn qarııalardyń qarasy jeterlik. Al Qarabulaqta atakásipti jalǵastyryp, aýylyn kórkeıtkisi keletin jastar kóp.
Túrkistan oblysy