«Aqyndy eli elemese, sol qaıǵy...»

«Aıybym bolsa keshe gór, Asqaqtaý jerdiń maraly». Aldúzik aqynnyń Láılasyna arnaǵan osy bir sulý óleńin ádebıettegi inileri ózine qara­typ aıtyp júr, qazir. Rýhanı qaryzy úshin be, joq qolynda bılik bolmaǵan soń ba, kim bilsin!? Áı­teýir, jylda urandaýmen keledi. Ázirge, aqyn atyn ar­qa­laǵan aýylyndaǵy shaǵyn mektep qana...

Qalamgerdiń tragedııasy sol, so­ńyń­nan bireý izdemese, sorlaısyń da qa­lasyń. Jumataı óńirdiń ne aımaqtyń jyryn jyrlaǵan kóp aqynnyń biri emes, ol – qazaqtyń mańdaıyna bitken jaryq juldyz. Sol nurly juldyzǵa qarap qanshama jyr perileri qanatyn túzedi. Ony tústep aıtsaq, tańdy tańǵa sozýǵa bolady. Bizdiń búgingi áńgimeniń bógenaıy bólek.

«Eger aqyndardy bir-bir taý dep elestetsek, Jumataı Jaqypbaev – baýraıy mıýa jemiske toly, qaraǵaı, samyrsyny syńsyǵan, ǵajaıyp taý. Al eger aqyndardyń árqaısysy bir-bir ózen desek, Jumaǵa – jaǵasy nýly, jazy-qysy qus ketpeıtin, berekeli, aǵysy baıaý, sulý ózen... Jaqypbaevsyz qazaq poezııasyn elestetý qıyn. Ol – qara óleńge ózgeshe máner, ózgeshe boıaý bergen tulǵa». Bul – Jaqypbaev qurǵan qaǵanattyń noıany, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn Gúlnár Salyqbaıdyń júrek sózi. Muny nege aıtyp otyr deısiz ǵoı? Sebebi, ustazynyń eske alý keshinde shákirti de kóp aıtqan tilekke qosylyp, ádebıettiń aıtýly perzentine kóshe buıyrsa degen pikirdi ústeıdi.

«Dúnıeden ótkenine qansha jyl ótse de, men úshin Jumaǵańnyń orny ylǵı da oısyrap turady. Qaǵannyń jyrlary áli talaı urpaqtyń janyna sáýlesin túsirer. Áli talaı jastyń júregine mahabbat dánin seber. Alaıda qazaqtyń Jumataıdaı daryndy aqynynyń atynda ózi Sarnoqaıdan bas­tap, jyrǵa qosyp ótken Jetisý ortalyǵynda bir kósheniń bolmaýy uıat-aq», deıdi G.Salyqbaı.

Aqynnyń týǵan kúni saıyn aımaq­taǵy ádebıet aqsaqaldary men jas aqyn-jazýshylar osy máseleni kótergenimen – jeter jerine jetpeı qala beredi. Endi qarańyz, 2019 jyly Almaty oblysynyń ortalyǵy – Taldyqorǵan qalasynan aqynǵa kóshe berý týraly usynys aıtylǵan. Oblys ákiminiń halyq aldyndaǵy eseptik jıynynda. Sol kezde máseleni muqııat tyńdaǵan aımaq basshysy sol tustaǵy ıdeologııa jónindegi orynbasary Aqan Ábdý­álıevti turǵyzyp, J.Jaqypbaevqa kóshe berý máselesin sheshýdi tapsyrǵan edi. Alaıda berilgen tapsyrmany qansha tóbege kóterip kútkenimizben, jyl aıaǵyna deıin eshqandaı jańalyq bolǵan joq. Sóıtip, jyl aınalyp oblysy ákiminiń aldynda osy másele qaıta kóterildi. Iаǵnı J.Jaqypbaevqa kóshe atyn berýge qatysty byltyrǵy usynys eshqandaı sheshim tappaı, tıisinshe ákim orynbasarlary men basqarma basshylarynyń áreketsizdigi áshkerelendi. Muny sol jıynǵa qatysqan dúıim jurt jaqsy biledi. Bul máseleni ákimniń aldynda aıtqan jýrnalıst, aqyn Qozybaı Qurman bolatyn.

«Máselen, zııaly qaýym jyly qa­byl­dap, qarapaıym oqyrman eriksiz baı­lanǵan «Qalamger» degen kınony alyńyzshy. Bizdiń alyp Jumataı, anyq Jumataı, jaryq Jumataı sond­a qashalyp tur ǵoı. Bular tym qury­ǵanda jyr qaǵany atanǵan, bir ózi bir qala turypty, tutas respýblıkanyń maq­tanyshyna aınalýy tıis Jumataı Jaqyp­baevty «gýgldik» bilimmen de bil­megesin ne aıtasyz?! О́kinishke qa­raı, «Jumataı – ıstınnyı ı daje red­k­ıı poet» dep moıyndaǵan Oljas Súleı­menovteı aqynnyń jaqyn dosy Amandyq Batalovtyń ózi uıatqa qalyp otyr. О́z tapsyrmasy men ýádesin óz atqa minerlerine oryndata almaı. Bálkim, bul másele el gazeti «Egemende» de kóterilse, qulaq tú­retin bolar dep oılaımyz», deıdi Q.Qurman.

Osydan eki jyl buryn Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, «Jetisý» gazetiniń bas redaktory Ámire Árin bastaǵan bir top qalamger Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasyna «ult ádebıetine qosqan ólsheýsiz eńbegin eskere otyryp, oblys ortalyǵynda ornalasqan V.Maıakovskıı atyndaǵy qala­lyq ortalyq kitaphanasyna qazaq­tyń aıtóbel aqyny Jumataı Jaqyp­baevtyń esimi berilse» degen usynys hat joldaǵan. Hattyń sońynda «Bul saýaldy osydan 4-5 jyl buryn qala turǵyndary, izin basqan shákirtteri men qalamdas dostary kótergen edi. Moratorııge ilikti. Osy joly oń sheshimin tapsa eken deımiz» delingen. Sol tusta basqarmadan jaqsy jańalyqty ymdaǵan arnaıy jaýap hat ta kelgen. Biraq...

Biz bul istiń anyq-qanyǵyn bilmek nıette bas­qarma basshysy Marlen Kólbaevqa habarlasqan bolatynbyz.

«Kóshe berý – meniń quzyretimde emes. Eger el azamattary eskertkish asham dep oqtalsa, qujatyn rettep, komıs­­sııadan ótkizip berýge daıynmyn. Ony jasaıtyn mende jeke qarajat joq. Al ki­taphanany ádeıi tıiskizbeı otyrmyn. Jumataı atyn bereıik dep. Taǵy hattar túsýi kerek bolǵan. Sol tus­ta moratorııge ilikti. Qazir qaıta kóteril­se, men qoldaýǵa daıynmyn. Keshin ótki­zýge, kitap shy­ǵarýǵa ázirmin», deıdi M.Kólbaev.

Keńestik ıdeologııanyń shekpeninen shyqqan aqyn Vladımır Maıakovskııdiń qazaqqa qandaı jaqsylyǵy ótkenin bilmeımiz. Onyń ústine, shaǵyn shaharda Chkalov, Nekrasov, Mır, Matrosov, Semırechenskaıa, Lı sekildi aty da, zaty da belgisiz kósheler qaptap jatyr. Al Esenqul Jaqypbek, Meıirhan Aqdáýletov, Ábýbákir Qaıran, Núsipbaı Ábdirahym, Svetqalı Nurjan sekildi qazaqtyń aıaý­ly aqyndaryna «aǵa» bolǵan jyr jampozynyń kóleńkede qalǵany kóńilge aýyr tıedi.

Jaraıdy, kóshe aty men eskertkish máselesin bul oblystyń «shamasy» jetpeıtin, ákimniń buıryǵy ótpeıtin «kúrdeli» dúnıe delik. Al sonda, ózgesin dál osy jerde ólshep-pishpegende, ataqty BBC-diń ózine beıne-rolık túsirterde qoly uzyn Almaty oblysy Jumataı Jaqypbaevqa arnap eń quryǵanda bir derekti, ııa kórkem týyndy túsirýge shamasy jetpedi dep oılaısyz ba?

Kezinde aqynnyń ózi qyzmet etken súıikti qa­lasy Taldyqorǵan qalasynda kóshe atyn berý týraly áńgime jyr qaǵanynyń 70 jyldyǵynda da, eleýsiz ótken 75 jyldyǵynda da kóterilgen. Biraq baıaǵy jartas – sol jartas. Buǵan Almaty oblysynyń tilderdi damytý jónindegi basqarmasy basshysy Bolat Kerimbek birneshe jyl kóshe berýge moratorıı jarııalanǵanyn aıtyp, taǵy usynys hat jazýǵa týra keletinin jetkizdi.

«Meniń qyzmetke kelgenime 2-aq aı boldy. Istiń mánin áli tolyq baǵdarlaı almaı jatyrmyn. Aldaǵy ýaqytta bul máseleni retteımiz», dedi B.Kerimbek. Al Jazýshylar odaǵy Almaty oblys­tyq fılıaly dırektorynyń orynbasary Jangeldi Nemerebaev usynystyń jyl saıyn nátıjesiz qala­tynyna qapaly.

«О́tken jazda oblys ortalyǵyndaǵy soltústik-batys aýdanynan bir shaǵyn kóshedegi úıdiń syrtyna «Jakıpbaev» degen jazýdy kózim shalyp, qýanyp qalyp edim. Sóıtsek, «Jaqynbaev» degen ózge adamnyń tegin taqtaıshaǵa orys tilinde qate ilgen kórinedi. О́zi týyp-ósken óńirdiń ádebıeti men mádenıetiniń damýyna úlken úles qosqan Alashtyń aqyny Jumataı Jaqypbaevqa kóshemen qosa qalanyń bir kórikti jerinen eńseli eskertkish qoısa da artyq etpes edi», deıdi J.Nemerebaev.

Áıdik aqynǵa kóshe aty men eskert­kish ornatýǵa oblystyń qaýqary da, qarjy­sy da jetedi. Jetpeıdi degenge kim sene qoısyn?! Ámbe «eskertpedi» dep kináni qalamgerlerge ıterýge taǵy kelmeıdi. Tek ishki ıdeologııanyń osaldyǵyna jorý­ǵa bolatyndaı. Bul másele kúnnen-kúnge «sen tımeseń, men tımege» uqsap bara­dy. Álde, aqynnyń:

Bir kúlermin ǵarysh jaqqa keterde,

Kóp keshege qaı betimmen kektenem?

Bizge baqtyń qoly búgin jeter me,

Muqaǵalı, Tólegenge jetpegen? – degen sózi ras pa eken?! Áıteýir, sol baq Jaqypbaevtyń basynan aınalyp usha berdi-aý?!