Qazaq eliniń rýhanı jańǵyrýynyń qarqyny kúshti. Ult tarıhyndaǵy aqtańdaqtar aıtylyp jatyr – ashtyq qurbandaryn túgel anyqtap, olardyń rýhyna taǵzym etý buryn tek zııaly qaýym arasynda kóterilgen másele bolsa, qazir jappaı jurtshylyq tarapynan talqyǵa salynyp jatqanyn kózimiz kórip otyr. Rýhymyzdy túletetin qansha ıgi shara, baǵdarlama qolǵa alyndy. Osy baǵdarlamalardyń ishindegi halyq sanasyna áser etýi, bodan sanadan bostan sanaǵa jańǵyrý turǵysynan erekshesi – latyn grafıkasy negizindegi jańa álipbıge kóshý reformasy. Atalǵan reforma óz sheshýshi mejesine kelip jetti. 28 qańtar kúni ǵalymdarymyz ázirlegen álipbı men emle jobasy Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy qazaq jazýyn latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııada maquldandy.
Bul joba qazaq tili ǵylymynyń qara shańyraǵy – Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń jazý máselesine tikeleı qatysy bar bilikti sala mamandarynyń kúshimen birneshe jyl boıy ǵylymı túrde negizdelip, zerttelip, synalyp, saralanyp ázirlendi. Jobanyń halyq arasynda talqylanýyn jazarman jurtshylyq arasynda synamadan ótýin Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıtetine qarasty «Til-Qazyna» ortalyǵy júrgizdi. Osy prosesterdiń bárine bizder kýá boldyq. Buǵan deıin jurtqa usynylǵan álipbılerden atalǵan jobanyń ereksheligi kóp.
Birinshiden, joba ázirlemeshileri –tiltanýshy mamandar.
Ekinshiden, jobanyń tarıhı negizi bar, sebebi halyqtyń ulttyq sanasynda saqtalǵan «eski latyn» álipbıindegi tańbalar eskerilgen. Kez kelgen ulttyń jadynda, tarıhı sanasynda saqtalǵan dúnıelikter eskerilip otyrýy tıis. Bul jańa úderisterdiń qoǵam arasynda tez qoldaý alyp ketýine septigin tıgizedi.
Úshinshiden, álipbıdiń tiltanymdyq negizderi bar, sebebi ondaǵy tańbalar ulttyq tilimizdiń dybystyq qorymen tolyq sáıkes keledi, ıaǵnı bul álipbı qazaq tiliniń dybystyq qoryn tolyq qamtıdy.
Tórtinshiden, álipbıdiń ekonomıkalyq negizderi bar. Máselen, kırıll grafıkasyndaǵy álipbıde 42 árip bolsa, jańa jobada nebári 31 árip. Bir ǵana quramdaǵy mátindi 42 árippen jazǵan únemdi me, álde 31 árippen jazǵan únemdi me, bunyń jaýaby aıqyn. Iаǵnı osy álipbıdi qoldana otyryp, bolashaqta bizdiń qoǵam aqparat legi zamanynda qazirgi álipbıge qaraǵanda, jańa álipbımen áldeqaıda qysqa ýaqytta jazatyn bolady.
Besinshiden, álipbıdiń áleýmettik-mádenı negizi de myqty. Qazirgi zamanda kez kelgen qazaq azamaty jahandyq úderisterdiń ortasynda sonyń qatysýshysy bolyp otyr, óıtkeni ol – IT tehnıkanyń arqasynda jahandaǵy barlyq jańalyqtan árqashan habardar. Jańa qubylystar men tehnıkalyq quraldarǵa da jyldam qol jetkize alady, sondyqtan qazaq qoǵamynyń árbir ókiline latyn grafıkasy tańsyq emes. Eger biz kırılden arab jazýyna kóshsek, árıne, munda áleýmettik-mádenı faktordyń kúshi qazirgideı zor bolmas edi. Osy jerdegi taǵy bir másele, bizdiń jastar latyn álipbıimen etene tanys. Álipbıdi ázirleýshi ǵalymdar, onyń quramyndaǵy tańbalardy anyqtaýda osy faktordy eskere otyryp, qazirgi qazaqtildi jas qaýymdastyq sanasynda árbir tańbanyń mazmunyna qatysty turaqtaǵan bilimderdi negizge aldy.
Altynshydan, álipbıdiń pedagogıkalyq, psıhologııalyq negizderi de myqty ekeni baıqalady, máselen, kırıl grafıkasyndaǵy erindik u, ú, ý dybystarynyń ortaq tańbalaný júıesi, basqasha aıtqanda mıkroparadıgmasy osy álipbıde de kórinis taýyp tur: ū, ü, u. Bul kırıl grafıkasymen jazyp-syzyp úırenip qalǵan qazirgi qazaqstandyq qaýymdastyqtyń jańa jazýdy meńgerip ketýi úshin óte qolaıly jaǵdaı týdyrady.
Jetinshiden, álipbıde ulttyq faktor basym bolǵanymen, álemmen qurmalasýǵa (assımılıasııaǵa emes), qazirgi jahandanýdaǵy, halyqaralyq keńistiktegi ulttarmen, ulystarmen teń dárejede aralasýǵa múmkindik beretin erekshelikteri de bar. Máselen, dıakrıtıkalyq tańbalar latyn álipbıin qoldanatyn ozyq jazýlar tájirıbesi negizinde tańdalǵan. Qazaq tilindegi jińishke daýysty dybysty bildirý úshin ýmlıaýt qoldanylǵan. Ýmlıaýt dıakrıtıkasy nemis, shved, túrik, ázerbaıjan, taǵy basqa tilderde dál osyndaı sıpatty bildiredi. Mundaı tańbalar qazaq jazýynyń mazmunyn túsinbese de, basqa ulttardyń bizdiń mátindi durys dybystap oqýyna septigin tıgizedi. Qysqasy, qazaq jazýynyń halyqaralyq keńistiktegi tanymaldyq deńgeıi artady.
Tiltanýshy mamandar kórsetip otyrǵan osy artyqshylyqtardy, basqa da jetistikterdi eskere otyryp, jańa álipbıdi budan ári soza bermeı bekitý kerek degen oıdamyz. Bul – Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń logıkalyq turǵydan jemisti, nátıjeli bolýynyń bir kepili. Sonymen birge 2019 jyldyń qazanynda Memleket basshysy Q.Toqaevtyń bergen tapsyrmasynyń sátti oryndalýynyń aıǵaǵy bolmaq. Keıingi kezde álipbıdiń jańa jobasyna áleýmettik jelilerde, BAQ-ta, syn-eskertpeler aıtylyp jatqanyn baıqap júrmiz. Alaıda buǵan deıingi álipbıge aıtylǵan syn-eskertpelerdiń jóni bólek-ti, kóbi obektıvti edi, óıtkeni ol álipbıler mamandar tarapynan ázirlenbegenin qoǵam da, biz de biletinbiz. Al osy sońǵy álipbı nusqasynyń jóni bólek: buǵan aıtylǵan eskertpelerdi – qoǵamdaǵy alýan túrli sýbektıvti kózqarastyń kórinisi dep baǵalap otyrmyz. Sondyqtan bilikti mamandar ázirlegen álipbı men emle erejeleri jobasyna senim bildireıik! Ony bekitý qoǵamdy ilgeriletýge bastaıtyn jol dep sanaımyz.
QR UǴA akademıkteri:
Erlan Sydyqov, Ýálıhan Qalıjan, Hankeldi Ábjanov, Mámbet Qoıgeldi, Tynysbek Kálmenov, Dıhan Qamzabekuly, Bahtııar Smanov
QR UǴA korrespondent-músheleri:
Kenjehan Matyjanov, Zııabek Qabýldınov, Baıan Joldasbekova